kontaktua
2017.06.02

EZ ARREN, EZTEKO, EZTA eta beste bitxikeria batzuk

Hor Txorierri edo Butroi aldera bazoaze eta bertako euskaldunzaharrakaz barriketaldi bat egin, berehala entzungo dituzue honetariko aditzizenak ezezka: esan ezteko, jan eztekotan, saldu eztea erakoak, beste paraje batzuetan nekezago entzuten diranak. Berbaz sarri-sarri entzuten diran moduan, idatziz mehatsago irakurriko dituzue. Arrazoi bigaitik batez be: batetik, gure tradizino idatzian, klasiko zahar zein modernoan, nekez aurkitzen da horrelakoen errasturik, eta bestetik, gaur egungo euskera landuan aditzizenak ezezka emoteko eredu finkatu bat egonik, horretara joten dabe gaurko idazle zein esatariek, berbazko erabilerotara baino gehiago.

Azterka ibilita, P. Zamarripa sondikostarra eta M. Zarate lezamarraren idatzietan idoro ditugu lekukotasun banaka batzuk. Zamarripak eztea darabil behin, berbazko biren arteko alkarrizketa bat beren-beregi imitatu guran: «—Bai, jaune, ezta nahikoa ba, errentak emon eragiteko estutu eztea? (ez estututea?)» (Kili-kili), eta badaezpadan, norbaitek ulertu ezerako parentesi barruan erantsi deutso ezezkako aditzizen estandarragoa. Zarate lezamarrak Ipuin antzeko alegi mingotsak liburuan, bizkaieraz ondu eban bertsinoan hatan be, idatzi eban behin: “‑Zer egiten dozue, ba? Ezer ere ez. Eta ezer egin eztekotan, alperrik zagoze hemen– Antzerkik.”.

Zein fenomeno sintaktiko gertatu da hor? Aditzizenari jagokon atzizkia, -te, aditzoinari zuzen eransten jakona, ezezkako perpausa eregiteko ez ezeztapen hitzari erantsi jako partizipioaren ondorik: ez etor-teko zana etorri ez-teko bihurtu da. Horretara postposizino bat garatu da Txorierriko euskeran: ez-te osagai bikotxaren gainean funtzinoari jagokozan markak eransten jakozala: /Partiz + eztea / ezteko / eztekotan/ edo eredu horretako beste eraren bat garatuz.

Arren hitza, gaur aditzaren atzizki edo postposizino modura darabilguna, aditza ezezka emona dagoanean ez markaren bidez, aditz egitura menderatu hori taiutzeko ordena bi dira: /ez egon arren/ eta /egon ez arren/. Sartaldean bigarren ordena da nagusi, lehen eta gaur. Ordena horren eboluzinoaren atzean be lexikalizazino prozesu bat dago, ezarren postposizinoaren sorrera. Banan edo bereiz idazten ditugu gaur: ez arren, baina lexikografiaz zein semantikaz hitz bat eta bera dogu ezarren, eta gure tradizinoan be sarri batera idatzirik agiri dira. Barrutia eskribauaren lumaz on egin daikegu eredua: “Merezidu ez arren parkazinoa, / bakigu zeu zarana piadosoa”. Añibarrogan berretsirik dakuskuna, ezarren batera idatzirik hatan be: “zerren, gogo au artu ezarren goxean, etzan onei ez jarmoteko, ezpada batagan ardurea ifinirik, bestean zur egoteko” (Lora Sorta). Frai Bartologan beste horrenbeste: “Eriotzako ordu artean ez dozu jakingo, zu ibili zarean dantza ta piesta orreetan, zu zareala medio, besteak zeinbat pekatu mortal egin ditueen, zuk igarri ez arren ta aintzat euki ez arren” (Olgeta).

Urruntxoago joanda, aditza bera eliditurik be berez-berez erabilia da ez arren hori. Frai Bartolome etxebarritarraren esaldi hau lekuko adiutua dogu: “Ta esaten badau inok, leen ez arren, orain usetan dala, ta ez dala pekatu abadeak eta praileak alan ibiltea, Trentoko Konziliuak deklarauta ta aginduta dauka, abadeak eta prailiak piestetara ta dantzetara ez joateko” (Olgeta).

Aditzizenaren gainean eransten dogunean arren, ostera, /ez + Aditz + -tearren/ egitura da nagusi eta zabalena, sartaldeko euskeran be. Halan tradizino idatzian, zelan gaurko berbeta bizian. “Osasuna behar dan moduan ez jagotearren etorri jako gaixoa”.

Bada, halanda be, egitura bitxi bat Añibarrori irakurri deutsaguna gitxi batzuetan, eskema honen arabera: /Aditzizen + ez arren/, gaur (dakigula) entzuten ez dana eta tradizino idatzian be noiz edo behingoa dana. Idazlearen Lora Sorta liburutxutik jasoak dira adibideok. Lehenengoa: “eta idoroten dira ama asko (…), neke gitxi au artutezarren (artute ez arren), emoten dituenak azteko euren seintxoak beste andra inudeai” (Añib LoraS 50). Bigarrena: “Dituanak esku artean osagarri bigun, erraz ta onak, baldin ilten bada, artutezarren, egotzi begio errua bere buruari”. Txorierri eta Butroialdeko hiztun zahar askok gaur egun be bestetara esango leukie hori: hartu eztearren.

Gaitik postposizino atzizkituagaz be ordena-eredu bikotxa daukagu, aditz partizipioari ezezka dautsanean. Nagusia eta hedatuena bata: /ez + Partiz + -agaitik/. Sartalderengoa, bestea: /Partiz + ezagaitik/. Bigarren kasuan ezagaitik batera idazten da, aditz partizipiotik bereiz. Postposizino gardena da hau be.

Gaitik postposizinoak aditzari erantsi leikion balioa bitarikoa izan daiteke: kontzesiboa edo kausazkoa. Lehenengoaren adibide izan daiteke: “Ni etorri ezagaitik ez kezkatu; beste batzuk etorriko dira”. Gaztelaniazko “aunque” horren baliokidea zelanbait. J. Mateo Zabalaren berbaz: “eta esan bear dozu zeinbat bider izan zatekean, beti jausi ezagaitik.”

Bizkaierazko klasikoetan ordena biak agiri dira, ez egonagaitik eta egon ezagaitik, baina lehenengoa hainbat ugariago bigarrena baino. Eta gatx da esaten bakotxa zein baliogaz. Kontzesiboaz zein kausazkoaz azaldu leitekez bata edo bestea.

Mogel markinarra dogu salbuespena, beharbada. Haren idatzietan ordena biak agiri dira, baina balio banangoaz gehienetan. Lehenengoa balio kontzesiboaz ohi darabil: “Nekearen nekez, apaindu gurearen apainduz, iñoren bitxiakaz bada bere, jantzi da ederto, nor dan bere guraso garbia igarten erraz ez izanagaiti.” (Peru Abarka). Azeria eta mahatsaren alegian, mahats-mordak arrapau ezinik bost ahalegin egin ondoren azeri leihatuak, honetara emoten ditu euskeraz gure idazleak haren kontsolu-berbak: “Ez dagoz oraindino elduta mordo oneek; gatx egingo leuskede garratzak dagozala jango banitu; ta alan ez deust damurik emoten ez janagaiti”.

Bigarren ordena, ezagaitik postposizino dala, kausa edo arrazoi-emote balioaz erabili izan dabe gure klasikoek. Mogel berak “Esku, oin ta sabelarena” alegian dakarren pasartea, lekukorik bikainena: “Dakuse esku ta oinak adore baga sabela; onen gatxagaz jan ezagaiti eurai bere jausi jakeezala indarrak, ta il biar ebala sabelak; ta au il ezkero eurak bere il biarko ebeela”.

Gaurko idatzi honetan hiru postposizino honeetaragino heldu gara. Hurrengorako itxiko ditugu gainerakoak. Aitatzeko geratzen diranen eza edo bakotasuna ez dau irakurleak gehiegi sentiduko, jakinik hurrengoan jorratuko dirala geldiroago.

 

 

Iturriko

Esatekoak 0
Ikusita: 129
2017.05.26

“Gura al dok ibili NADIN makilaka eta hagaka?” Aditz subjuntiboaz eta -n atzizkiaz eregitako mendeko konpletiboak

Atalburuko itaun-esaldi hori Pedro A. Barrutia XVIII. mendeko Arrasateko eskribauaren antzerki-lanetik, Azkuek “Gabonetako Ikuskizuna” bateatu eban obratik hartua da. Aditz subjuntiboa, ibili nadin, mende-perpaus osagarriaren aditza da, beraren gainean gura al dok aditz nagusia dauela, itaun-perpaus baten burua.

Gura izan aditz lokuzinoaren agindupeko aditz subjuntiboa –n atzizkiaz markatua dago, eta ez –la atzizkiaz; ez darabil nadila, eta bai nadin.

Ibili nadin, aginte-perpaus bakun baten ardatz be izan daiteke. Norbere buruari emondako aholkua edo ohar egitea danean: Ibili nadin kontuz badaezpadan! Eta pluralari aplikatu ezkero: Egin daiguzan bakeak!.

Mende-perpaus lez, ibili nadin izan daiteke helburuzko esanguradun perpausa be, “zertarako” itaunaren erantzun-ordaina. Esaterako: Senarra gelditu da umeak zaintzen etxean, neu kanpotik apur baten ibili nadin edo neuk kanpoan haize freskoa hartu daidan.

Esaldiaren testuinguruak erraz bereizten laguntzen deusku gehienetan, ibili nadin erako mende-perpausaren atzean “zer” ala “zertarako” itauna dagoan; hau da, osagarria ala helburuzkoa dan.

Lehen bazan euskeran, bai Iparraldeko tradizinoan, bai bizkaiera sartaldekoan, helburu zentzu hori markatzen eban marka berezi bat, aditz subjuntiboari eransten jakona, -ntzat atzizkia, harrezkero berbeta bizitik aldendu dana, edo -n atzizkiaren mesedetan neutralizatua gertatu dana. Atzizki bikotxa da -ntzat, -n eta -tzat atalez osatua. Ekialdean baino sartaldean luzaroago iraun dau bizirik, eta sartalderengo Bizkaia euskeran, XX. mendearen ateetara arte iraun dauen Laudioko euskeran iraun dauena, harik eta hau galdu dan arte. Eta gure Bizkaia sartaldeko klasikoen artean, bai Añibarrok eta bai Zabalak, euren idatzietan barra-barra darabile -ntzat atzizkia aditz laguntzaile subjuntiboakaz. Ez helburua adierazoteko bakarrik, ezpada helburu zentzu horri indar gehiago, enfasia emoteko. Añibarroren idatzietatik jasoa da ondoko pasartea: “Esan dodazan lapurkeriok laburki, orain noa erakustera zeaka, bakotxa berez ta zabalera geiagoaz, guztiok ondo ezautu daizuezan; bein edo bein begi itsuok argitu, esku zitelok estu, ostuteko maiña gaisto ori kendu daizuentzat”. Eta J.M. Zabalarenean irakurria da beste hau: “Ortulau onak bere landarai garbitu ta kendu bear izaten deutsez lurraren pareko lakatzak, burutik indar obeagaz azi ditezentzat”.

Bai gatozen perpaus osagarri-konpletiboetara. Nadin eta nadila adizki ereduak, biak agertu leitekez mendeko osagarrietan. Bien artean egon ohi dan diferentzia, aditz nagusiaren esparru semantiko banangoen araberakoa da: esan-agindu eremua eta nahi izan-komeni izan eremua, zeozelan laburbilduta.

“Amak, ezkondu nadila / neure moduko batekin, / dotea emongo deustala / oiloa bost txitarekin” dino kantu- eta dantza-kopla tradiziozko batek. Ezkondu nadila, amak esana (edo agindua) da. Ezkondu nadin izan balitz aditz konpletiboa, amaren borondatea adierazoko leuke aditz nagusiak: gura dau, nahi da edo haren gogoa da, esaterako.

Aditz menderatu bien artean bada beste diferentziarik be. Berba baten esanda, daitela/dedila eredua orokorragoa eta indartsuagoa da daiten/dedin baino. Batetik, eta batez be, erdialdeko hizkeretan –gipuzkeran, orohar– bigarren eredua ia guztiz aldendua dalako erabileratik, eta nahi izan aditz multzoen azpiko perpaus osagarriak –tea erara nominalizaturik egiten diralako gehien bat. Eta bestetik, bizkaieran eta sartalde hizkeretan be, gura izan/nahi izan aditzaren azpiko adizki subjuntiboak be –la atzizkiaz markaturik agiri diralako sarri. Ondorioz, hiztuna edo idazlea zertara ezean, nora jo ezean gelditzen da batzuetan, -n ala –la zein erabili behar dauen ez dakiala.

Paulo Zamarripak bere gramatika didaktikoan labur garandu zituan artezbideak geure egingo ditugu (Gramática Vasca, Gaubeca, ed. 1928, 183 or.):

“Las flexiones del presente absoluto y pretérito imperfecto absoluto de subjuntivo (…), de suyo, sin necesidad de que le acompañe ningun sufijo, llevan equivalencia de “que” y hasta de “para que”.

Llevan equivalencia de “que”, siempre que sean regidas de verbo que signifique “querer”, “desear” o algo por el estilo.

Y equivalencia de “para que”, en casi todos los demás casos.

Ni joan naiten gura dau. = Quiere que vaya yo.

Ni joan naiten egiten dau ori. = Ha hecho eso para que me vaya yo.

Pero estas mismas flexiones, siempre que fueren regidas de verbo que signifique “decir”, “mandar”, o algo así por el estilo, expresan la conjugación “que” con el sufijo la.

Ni joan naitela dino. = Dice que vaya yo.”

Baina askoz lehenago, XIX. mendearen erdia baino lehenago, J. Mateo Zabalak finkatu eban argiro bere gramatikan erabilera bikotx hau, esanez:

«Trozo 5. Subjuntivos regidos del verbo gura j nai. 22. Los subjuntivos regidos del verbo gura o nai tienen dos particularidades. La 1ª que regularmente a sus artículos se les deja intactos sin quitarles la n final, ni añadirles la partícula la, aunque tambien pueden usarse con esta.

Subjuntibo konpletiboaren atzizkia -n daben (edo onartzen daben) inguruneak zertzelatuko ditugu lehenengo.

Bizkaiera klasikoaren jarraibide nagusia ondo islaturik dagoala deritxagu Añibarroren esaldi honetan, zeinetan nazu darabilen aditz nagusitzat, gaur nahi dozu idatziko gendukena: “Nazu, limosnagille izan dedin; apaindu-ederturik ibilli eztidin; murmuratu eztagian; kristiñau bizitza egin dagian?” (Misionari I 346). Itaun perpaus baten barruan sarturik agiri da hor mende perpausa. Izan be, konpletiboaren gaineko perpausa, eta aditza, itaunka dagozanean, errazago bideratzen dira eredu honetako konpletiboak. Mogelen Peru Landetako testigu: “Gura dozu, bada, geure gosaria alkarregaz artuta urten daigun laurok basoetara?” opeste-galdera zuzentzen deutso Maisu Juan ilustratuari. Gura dozu galderazko aditz egituran dago mezuaren ardatza, galdegaia. Antz-antzekoa dogu, bestetik, atalburutzat hautatu dogun Barrutia eskribauaren galde-perpausa be.

Baina aditz nagusia –gura izan, nahi izan, ona izan…– ezezka daben esaldietan hondino ugariagoa da –n atzizkidun subjuntiboa mendeko konpletiboetan. Adibide klasiko bi eta oraintsuagoko bat hautatu ditut hori erakusteko. “Ez dau gura Jaungoikoak inor kondenau dedin, ezbada guztiok salbau gaitezan” (Frai Bartolome). “Ta ez dau aren onasun altuak gura, lurrekok inori gauza onetan ukitu dagion.” Etxeitarena bestea: “Zure gurasoak ez dabe nai ni lako nekazale bategaz ibili zaitezan” (Josetxo). Añibarroren hirugarren honek be, bere mezu ernariaz aparte, ederto darakus egitura honen usadioa: “Zer bada; ganadu ar-emeak batu ditezen gura eztozuenean, idoroten dozue modua aparte eukiteko; ta beste onenbeste egingo eztozue zeuroen seme ta alabak aparte eratzoteko ta kondenatu eztitezen?”.

Baina aditza baiezka dagoala be eurrezean ditugu eredu honetako esaldiak gure klasikoen artean. Eta mendeko konpletiboa galdegai izatea be sarri gertatzen da horrelakoetan. Ohartu, bestela, Zabalaren esaldi honi: “Au zeuek ebatzi dagizuen gura dot nik.” Hor zeuek genduke galdegaia, eta klasikoetan gitxitan ikusten dana: mende perpaus osagarria aditz nagusiaren aurrean kokaturik idatzi deusku.

Aditz nagusia izan lokarri aditzaz eregia danean, izen edo adjektibo bat ondoan dauela, erraz bideratzen dira –n atzizkidun konpletiboak. Horrelakoetan –la baino samurrago jako euskal gramatikari –n hautatzea. Pedro Astarloaren esaldi hau, berbarako: “Au demoninoaren asmoa da etxea modu baga, nok begiratu baga egon dedin.” Baina egitura horretakoen artean ugari-ezagunena hobe izan aditz multzoa da. XVII. mendeko bilbotar idazle-gramatikariak, Mikoletak, honelan idatzi eban dialogo baten: “Obe da nik dinodan guzurra, ze ez urteak”. Esaldi horretako dinodan adizkia gaur egungo esan daidan bera dogu, subjuntiboko konpletiboa, baina aditz konposatuaz barik, aditz trinkoaz eregia. Aspaldirik zaharkitua egonagaitik, gure hizkera zaharraren eredu bikaina, ulertzen ez hain gatxa gaurkoentzat be.

Beste aditz nagusi batzuk be badira, mendeko osagarrian –n atzizkia ondo joakenak. Bat edo beste izentauko ditut. Itxaron aditza: “Eta ezta itxaron bear premina eldu dedin azken kabura, bada orduan berandu dator sokorrua ta erremedioa” (Añibarro). Itxi aditza: “Ai neure Jauna, itxi egidazu esan daizudan Lazaroren arrebakaz: Maite dozuna gaisorik dago” (J. A. Uriarte).

Bildur izan aditz lokuzinoak agindurik datorrenean mendeko osagarria, hau sarritan –n atzizkidun adizki subjuntiboaz eregiten da, eta ezezka maiztasun handiz. Mogelek Peruren ahoz bere aldiko barberuen kontra agertu eban salakuntza zorrotza, lekuko: “Zerren bestelango gaixo-ikusteetan baiño aloger edo bearsari geiago emoten bajatzu odola ateratearren, bildur izateko da dirugureak azi edo geitu ez degizan odola aterateko preminak”.

Iturriko

2017-05-26

Esatekoak 0
Ikusita: 138
2017.05.19

“Atsoak alabea saldu DAIANEAN, kukurruku egingo dau ohe baztarrean”

Dantza-kopla baten hitzak dira izenburu horretakoak, gaurko gizartean belarrira ondo joten ez dabenak, baina tradizino-gizartea horrelakoetara ekanduta euki dabenak. Amak alabea saldu daianean, kukurruku egingo dau esaldi horretako perpaus biek etorkizuneko egoera batera garoez, eta gaztelaniaz esangura beretsua adierazoteko subjuntiboaz baliatzen diranen idekoa dogu.

Kopla horren eretxi beretsua darabil XVI. mendeko errefrau honek: “Ezkon ezak semea nai doanean / ta alabea al dagianean.” (RS 382).

Bata eta bestea berresango gendukez gaur egun egiteerako adizkiekin: saltzen dauenean eta ahal dauenean.

Subjuntiboa deritxagun aditz jokoa, jakina da atzeraka joan dana euskeran denporearen joan-etorrian, eta oraindino bizi bada, esangura jakin batzuetarako eta mende-perpaus jakin batzuetan dirau batez be. Gaur egun, subjuntiboaren iraute-egitura printzipalak honeek dira:

a) Helburuzko mende-perpausan, “zertarako” itaunaren erantzun egituretan: Mezua bialdu deutsut, datorren domekakoa akorduan euki daizun, edo ahaztu ez dakizun behintzat.

b) Aginduzko perpausak eregiteko: Esan daigun egia. Emon daiala bakotxak berea.

c) Mendeko perpaus osagarriak eregiteko: Esaiozu  bihurtu daiala eroandakoa. Gura genduke ahalik eta borondaterik onena erakutsi daien.

Goian ipini ditugun antzeko denporazko mende-perpausak, -nean atzizkiaz josiak ea erabilten diran itaun ezkero, eurek ez dituela erabilten esango deutsue leku askotan. Batzuek beharbada, inoiz entzun izan dituela, baina erabili nekez edo bapez. Nik Gernikaldean entzun ditut behin eta barriro edade bateko jentearen ahotik. Ondoko hau, esaterako: Ez eiozu deitu hori esateko. Etxera etorri daitenean esango jako, minik ez emoteko. Edo beste hau: Esku artean daukadan beharra amaitu daidanean helduko deutsat horri. Itxaroizu apur baten.

Izan be, -nean atzizkidun denporazko mende-perpausetan iraun dabe gure artean luzaroen subjuntiboko adizkiak, goian aitatu ditugunak aparte itxita. Bai da tipoko adizkiek, daitenean erakoek, bai du tipokoek, daianean erakoek. Ez dago zer esan, nori pertsona bako adizkiek batez be: daitenean eredukoek askoz gehiago dakizunean eredukoek baino; daigunean eredukoek gehiago, deiodanean eredukoek baino.

Aditz trinko gehienakaz adizki berberak balio deusku egiteerarako zein subjuntiborako; hau da, orain momentuko ekintza bat adierazoteko zein etorkizunekoa espresatzeko. Herri-kantu baten hitzetan agiri dan datorrenean, etor dadinean adierakoa dogu: “Ama datorrenian, aita datorrenian, etxetik kanpora bialduko zaitu”. Baina bardin agiriko da beste kontestu batzuetan, etorten danean adieraz. Mogelen adibide bategaz on egingo dot aoristo balioko subjuntibo hau, gaur galdu antzean dan ikusi aditzaren jokoaz: “Zurturik geratuko dira nire umeak zu zakusenean”, hau da, ikusi zagiezanean klasikoaren, ikusten zaituenean gaur egungoaren ordaina.

Aditz laguntzaile subjuntiboaz eregitako denporazko mende-perpausak uste baino ugariagoak izan dira oraintsura arte, eta gure idazle klasiko eta klasiko modernoak dira horren lekuko. “Jan daigunean erdiraino emongo deutsut edaten ardaoa” dirautso Peruk Maisu Juani Mogelen elaberrian. Ez bizkaieraz bakarrik, gipuzkeraz diharduanean be bardin: “Baina ez die lekurik ematen; ezagu dezatenean etsaia, arpegi ematen die”. Frai Bartolome etxebarritarra dogu hurreko beste eredu bikain bat: “Baita gauza ona da, gero naustuago eta edadean sartuago egin ditezanean, guztiak erabatera ostera barriztetea bere”.

J. Mateo Zabala bilbotarraren denpora-perpauson egiturak be adierazgarriak dira, azpian datzan mezuaren zorroztasuna bazter itxita: “Gero gura ez dana jazo dakienean, semeak burubako ezkontzaren bat egiten deutsenean, alabearen okeluetako nasaikeriak guztien begietara agertuten direanean, orduan dira negarrak”. Etorkizunari buruzko ekintzak markatzen dira hiru mende-perpausetan; lehenengoa subjuntiboaz, beste biak egiterako laguntzailez markatuak. Gure ustez, egitura bikoiztasun horrek erakusten dauena da aditz konposatu eredu biok bardintze bidean sartuak zirala ordurako.

Mendeko denpora-perpausok, -nean atzizkiaz ez eze, -n artean, -n baino lehenago, -neko/-nerako eta osteango beste mende-marka batzuez hornidurik agiri dira beste batzuetan. Lehenengo eredua, Mogelen testuetarik hauturik: “Itxi egiezu bakean eurenez jagi ditezan artean”, “Itxaran egizu puska baten, itaune bat edo beste egin dagiedan artean”. Mehatxuzko berbak dira, hatan be, idazle beronen alegi batetik jasoriko honeek: “Aurra kanpora, bertan amaitu zaidazan baino leenago!”. Aurra kanpora!, gaur Ala, Ea, Benga kanpora! esango gendukenerako.

Beste denporazko mende-marka bat –n orduan dogu, oraindino, Arratia aldean hondino be sarri entzuten dana, baina P. I. Barrutiak laguntzaile subjuntiboaz edertotxu finkaturik itxi euskuna:  “Kontatzen asi didin orduan / jarririk eskaratzean, / ene kulpea jausiko da / alabearen gainean”.

Erlatibozko perpausetan be subjuntiboak iraun dau, baina gehienbat adizki hori aurretik ahal modalidade-markaz lagundurik doala, edota ahal izan aditz lokuzinoaren barruan. Lehenengo ereduaren lekuko ditugu ondoko esaldiok: “neure semea, ain balio andikoa da konseju au, eze berau baga ez dabe ezer balio nik emon al daizudazan zuzenbide guztiak” (Añibarro Lora Sorta). “Parkatuten dau inpernuan pagau bear dan zorra. Baina ez dau parkatuten norberak emen pagau al dagiana” (Frai Bartolome). Bigarren ereduaren erakusgarri: Barrutia: “Al dagidana egingo dot nik neure podere guztian / krutze baten isetearren (esegitearren) Jerusalengo mendian”. Añibarro: “Eldu zaiteze damu umil bategaz, ta al daizuen gogo sendoaz propondu, ez biurtzea beste bein onelako utsegiteetara” (Lora Sorta).

Aoristoko adizkion bidez euskal hizkuntzak ekintza prozesuaren egoerari buruzko argibide bat eransten dau, euskera modernoan egiteerako aditz konposatuen egiturakaz estaldu edo neutralizatu dana: etorkizunean bete daitekela ekintza hori, baina segurtasun barik, agian, beharbada, akaso. Aditzotan aspektu marka ziurrik ez dago (nahiz aditzoina aspaldi galdurik egon sartaldean). Aditz egiturotan aoristoko laguntzailea dogu (subjuntiboa), ekintzaren gertagarritasuna adierazoten deuskuna.

Oraingoan denporazko eta erlatiboaz eregitako egituretara mugatu nahi izan dogu gure idatzia, hurrengo baterako lagata baldintzazkoak, konpletiboak eta osterantzekoak, laburzurrrean.

Guztia amaitu daigunean, kukurruku egingo dogu etxe bazterrean.

 

Iturriko

2017-05-19

Esatekoak 0
Ikusita: 114
2017.05.11

-SO, -SE eta beste graduatzaile batzuk

Atzizki adierazkorretan, batzuk zahar kutsukoak dira duda barik. Horreetarikoa dogu –so atzizkia.

Atzizki hau eremu diferenteetan eta zeregin diferenteetarako erabilirik dakusku euskal eremuan barrena, baina orohar euskerearen eremu osoan agiri da modu batera edo bestera.

Iparraldean ahaide-izen batzuetan agiri da: aitaso eta amaso –batzuetan bustiduraz, aitaxo eta amaxo aitita eta amama izendatzeko, beste leku batzuetan aitaxi eta amatxi agiri diran moduan. Eta ilabaso eta haurso, iloba esateko.

Pertsona-izen zahar batzuetan dokumentaturik agiri da, edo izen legez edo goitizen legez. A. Irigoienek hipokoristikoei buruzko ikerlanean agiri zaharretatik jasorik aitatzen dituenetarikoak dira: Pero Urdinso (1355), Semenso (1173), Iaunso (956), Nunuso (1053), Nafarroako eta Valpuestako dokumentazinoan.

Atzizki txikigarri adierazkorra dogu goiko erabileretan –so atzizkia, -se, -xe,-txo/-txu eta beste batzuk ditugun antzera.

Baina -so horrek, izen berezietatik kanpo, euskerazko hitz arruntetan iraun dau, batez be euskera zaharrean, baita gaur egungoan be bai modu batera edo bestera. Berariaz -la atzizki adberbialagaz batera, laso eta lasoko hitzetan. Postposizinoak ditugu laso eta lasoko, legez eta lako/lango diran antzera. Berezitasuna da azken biok baino askoz zaharragoa dala laso kategoria horretan. XVI. mendeko errefrauetan behin baino sarriago agiri dana, edo mugagabez (laso) edo mugaturik (lasoa), edo izenordain bategaz (hi) edo izen mugatuakaz (burua laso, herrikoa laso, ekosaria lasoa: “Olaso, gitxi batzuk i laso. // Olaso, pocos son como tú” (RS 88); “Hurrungo insaurra burua laso, / jarregin ez ekida errikoa laso. // El nogal de lexos como la cabeza, / mas no la hallé como la de la patria” (RS 344); “Gizon gazteen gogoa / ekosaria lasoa. // El pensamiento del hombre joven, / del tamaño del haba.” (RS 413).

Azkuek bere Euskalerriaren Yakintza-ko errefrau-bilduman goiko horreetariko baten antz-antzekoa jaso euskun, baina era honetara: “Asaoko intxaurrak lau laso, etzan sortu hurrekoa laso” (1964 znb.). Asao horrek argi salatzen dau Butroialde horretan jasoa dala errefrau hori.

Baina bere Morfología-n (129-130) atzizkien artean (“afijos”) saialkatzen badau be, “derivativos específicos” atal barruan hain zuzen, laso postposizinoari baino, lasoko honen adnominalaz emoten deusto lehentasuna. Adibide bat eskeintzen deusku: Geu lasoko bat, eta aurrerago azaltzen non dirauen bizirik: “este lasoko sinónimo de lako y lango se oye corrientemente en las cercanías de Munguia”. Zehaztasun hori egia da berez, baina ez dakit osoan ala erdizka.

Butroialdeko, Uribekostako eta Txorierriko herrietan gaur egun entzun daiteken hitza, lasoko baino gehiago, lase eta laseko diralakoan nago. Laso, morfologia horregaz, ez da hain entzuna. Meñakan jasoak dira ondoko esaldiok, lase eta laseko persona-izenordainei dautsela erabiliak: “Ez dot ezagutzen beste bat zu lase bizi danik”. “Ni laseko egoeran ez zara subertau zu”. Eta hortxe herri berorretan hainbat sarriago entzun dodan hitza da zelaseko (zer laseko), baina harridura zentzuzko esaldian, ez itaunezkoan: “Zelasekoa zara baina!” “Ez dakizu zelaseko etxea erosi dauen!”.

Aldaera bien artean, laso zaharragoa dala dirudi, testu zaharretako lekukotasunei jaramoten badeutsegu. Baina lase eta laseko postposizinoetan atxikia agiri dan -se atzizkiak be zahar antz garbia dauka, idatzizkoan gerizarik erakutsi ez arren; hau da, -xe bustiduradunaren aurretiko zaharra dogu, itxurea.

Laso eta lasoko postposizinoek, dana dala, ez dabe tradizino idatzi modernoan oihartzun modurik izan. Azkuek, bere hiztegian eta morfologian aitatu eta jaso arren, ez darabil Latsibi elabarrian, nahiz obra hau Mungialdean erroturik egon bete-betean. Zamarripa txorierritarrari be ez deutsagu honen lorratzik aurkitu. Lauaxetari be ez.

Otxolua mundakarra dogu salbuespena. Bertolda eta Bertoldin italieratik eginiko berekasako bertsinoan darabil, hatan be, laso funtzio adberbialaz, legez, lantxe modura: “—Estaldurik dagoan txingarra laso: ganeko hautsari bero iraunazo”. Baina Otxoluaren iturria kasu honetan ez da herri-hizkera. Refranes zaharretik jaso eban, Azkue zubi dala, beste hitz zahar bitxi askogaz egin eban antzera.

Bada beste berba bat, Arratia eta Nerbioialdeko herrietan bizirik dagoana, non laso hori lexikalizaturik gorde dan alaso eta alasoko berbetan. Zeanurin, Orozkon, Zeberion… aloso eta alosoko entzuten dira hondino, hizkera horretako klasikoetan alaso eta alasoko ziranak. Ha erakusleari laso erantsirik sorturiko hitz lexikalizatua, adberbioa lehenengoa, adnominala bigarrena.

Añibarro eta J.M. Zabala dira tradizino idatzian hitz honen berme nagusiak. Añibarrok bere hiztegian jasorik dakar hitz hau, alazo itxurapean. Esanguraz, egoki, eraz: “LINDAMENTE: […] b. alagala, galanto, alazo.” (98), “ME BIENE PINTADO: c. ederto, ederki datort; b. alazo.” (127), “A PROPOSITO viene eso: b. alagala, galanto dator ori, alazo dator.” (134). Zabalak: “oparo jan, galanto edan, ederto jantzi, eta alazo biziteko, guzurragazko eskritu batek, edo tragu bat ardao bategaz irabazten direan testigu batzuk egiten dabe guztia ta”.

Alasoko adnominala be bai. Añibarroren idatzietan: “Dietea edo gitxi jan-edatea da ain ontsua ta osasun-emolle alasokoa”, “liburu santuak dira zeruko su ederra biotzean biztuteko suarri ta kaltzeru alasokoak”. Zabalarenetan: “Zelango etxeak bereak andi ta alasoko galantak!”; “il egizue txalik gizenena, bada gaur alasoko konbit bat egin bear dogu”. Autore modernoetan barriro be Otxoluagaz topo egiten dogu. Honek be, aurreko autore biek legez, alazo grafia darabil, Añibarroren lorratzei jarraituz. Lexikalizazinoaren ondorioz, laso postposizinoagazko kidetasunik ez baleu lez. Esaldia: “atsedenez eta pozik urte luzeetan alaso zeu bizi izatea”.

Graduatzaile txikigarri txistukarien artean, aurrekoez gainera, aipu laburra merezi dabe –txa eta -txi atzizkiek be. Lehenengoa, -txa, izen eta adjektiboei dautsela dakusku hitz batzuetan.

Izenetan, neskatxa, guztiz ezaguna euskerearen eremu zabaletan. “Hau da gure neskatxie!” esaten eutsan izeko batek bere lobeari, Muxikan bizi, baina Munitibarrekoa etorkiz. Eusebio Mª Azkuek bertsoz ezarri dauen errefrau baten hitzak dira: “Neskatxa gaztea, edo eulea izaten da, edo joskilea” (esaera. Eusebio Mª Azkue). Burutxa, burutxea esaten deutsagu artaburua garandu eta ostean gelditzen dan zotz modukoari; Azkuek “espiga desmazalada de maíz” argibidetzen dauena; sugarritzat onak izan dira, barriz, burutxak! Garitxa dogu beste hitz ezagunetako bat, “garatxa”, “garatxoa” aldaerak dituana, “enorra” be esaten jako. Azkuek Markinan jasoriko adibide bi: “Garitxik aina galgarau arripean”; “Garitxa kentzeko, sedazko albainutxoan lotu ta ebagi egiten da”. Biga gazteari bigantxea esaten jako leku askotan. “Daukaguz bigae bat, bigantxa bi” azalpena emoten deutso Peru Landetakok Maisu Juani, Mogelen Peru Abarkan. Lumatxa izena be badogu: lumaz beteriko zorro zapalari esaten jakon lehenago, estu luzangea bazan “burkoari" esateko, eta ohe osoaren neurrikoa bazan, lastamarrageari edo koltxoiari esateko. Tximitxa edo imitxa deritxon kokoaren izenak be –txa edo –txi atzizkia dauela dirudi, Mogelek damaigun argibidearen ildotik, etimologia bera aintzat hartzekoa izan ez arren: “Tximitxa edo imitxea esaten da tximurtxi edo imurtxi egiten dabelako”. Losintxa deritxo hizkera askotan “palagua, lausengua” be deritxagunari. Mamutxa esaten jako leku batzuetan umeak ikaratzeko dan mamuari.

Adjektiboetan be ondo erroturik daukagu –txa atzizki txikigarria. Halan esaten da argaltxa, Mogelen hitzetak: “Errebainu baten ardi batzuk dagoz mardo eta gizenak, eta besteak makal eta argaltxak”. Gaur be bizirik dirauen berbea: behi argaltxak, hazurra eta azala baino ez dirudienak. Eta lagunakaitik be esaten da: Urlia gero eta argaltxago ikusten da. Hainbeste disgustugaz!

Eta amaitzeko, zer esan –txi atzizkiaz. Aitatxi eta amatxi ekialdeko hizkeretan sustrai sakoneko hitzak ditugu, aitita eta amama izentetako. Eta sartaldera etorrita, nork ez dau entzun, Bermeora etorrita, andra batek besteari esaten: “Zer, alabatxi? Zelan zabilz ba?”. Eta azken bitxikeria bat: Aletxia deritxo Oiñati aldean –beste leku batzuetan aletxa–, Eizagirrek bildutakoaren arabera, ondokoari: "Aletxixa, alitxixa eiñ. Matasea egiterakoan hariaren lehenengo puntea ta gero azkenengoa ere bai matasan lotu behar izaten dira, matasea nahastu ez dedin. Hori da alitxixa egitea. "Alezaiña" ere esaten diote" Iz LinOñ 182.”.

 

Iturriko

2017-05-11

Esatekoak 0
Ikusita: 140
2017.05.05

-XE eta –TXE atzizki indargarri edo txikigarriak

Euskerazko atzizkietan era askotakoak dagoz, baina batzu-batzuetan jarriko dogu oraingoan arreta. Zerbait, norbait, egoera bat, modu bat edo dana dalakoa hanpatzeko, indar apartekoz seinaletako erabili ohi diranak, eta batzuetan balio txikigarriz edo adierazkorrez markatzeko.

Gramatikan “graduatzaile”, “mailakatzaile” eta antzeko izenak emon ohi jakez honetariko atzizkioi, nahiz sail edo kategoria horretan, atzizkiez gain, osterantzeko hainbat marka be sartzen diran.

Ezagun eta zabal dabilzanak ditugu eurotariko batzuk: -xe eta -txe, berbarako. Eurokin abiatuko gara. Atzizki biok bat dira berez: -xe da oinarrizko erea, berariaz bokal ostean darabilguna, eta -txe aurrekoaren era indartua, afrikaria, kontsonante batzuen ostean (-n, -r) darabilguna.

Erakusle kategoriakaz darabilgu gehienetan: hauxe, horixe, haxe, euren pluralakaz: honeexek, horreexek, hareexek, eta kategoria eratorri batzuetan, berariaz adberbio kategoriakaz: lekuzkoak: hementxe, hortxe, hantxe edota honaxe, horraxe, haraxe; denporazkoak: oraintxe/ointxe/hontxe, orduantxe/orduxean edo bertatixe. Eta moduzkoak: holantxe/holaxe, halantxe/halaxe, euren aldaera guztiekin.

Zertarako darabilguz hiztunok atzizkiok? Zer eransten deutsie oinarrizko hitz-formei? Hau esatetik hauxe esatera diferentzia garbia dago seinalatzeko moduan. Hauxe izan da, Horixe gura neuke edo Harexek esan dau dinodanean, berariaz markatzen ditut hau, hori eta ha. Esatea lez, hau eta ez besterik, hori eta ez besterik, harek eta ez bestek.

Erakusleon oinaz sorturiko adberbioekin be beste hainbeste. Hementxe egon da edo Hortxe ipini behar da seinalea edo Hantxe dago gure autoa dinogunean, justo hemen, justo hor edo justo han esan gura dogu; ez honago ez horrago, ez honatxoago ez horratxoago, ez honantzago ez horrantzago.

Erakusleak adberbio kategoria lez finkatzen ditugun neurrian, -xe atzizkia kasu-atzizkien ondoren ipinten da. Erakusle plurala inesiboan dagoanean, hone-xe-tan, horre-xe-tara, hare-xe-tatik eregiten ditugun legez, -xe- oinaren eta atzizkiaren erdian ipinirik, adberbio kategoriara dakarguzanean, atze-atzean kokatzen dogu –xe. “Hatantxe nabil”, “Bertantxe bizi da”, “Orduak sartuta, hataraxe ikasten da”, “Bertokoxeak gara”, “Bertaraxe joan zan”, “Bertatixe osatu zan”.

Denpora arloan be beste hainbeste jazoten da. Oraintxe dator dinogunean, bere-berehala esaten gagoz. Orduantxe ikusi genduan, edo orduxean agertu eban egia dinogunean, lehenagoko une jakin baten, momentu jakin baten ikusi genduala urlia, edo esan ebala egia, esaten gagoz. Bertatixe hil zan dinogunean, momentuan bertan hil zala esaten gagoz, puntu-puntuan. Kasu-atzizkiak beti atze-atzean: “Oraingoxe modak dira horreek”, “Oraindixe dakit etorriko ez dana”, “Ordukoxe kontuakaz dabil”, “Orduxera arte konturatu barik egoan”.

Moduaren eremuko adberbioetara bagatoz, halantxe eta holantxe ditugu era laburrean, halaxe eta holaxe batuz, sarrienik euskera landuan hiru gradutan emoten diranak: honelantxe/honelaxe, horrelantxe/horrelaxe eta halantxe/halaxe. Posposizino indartu bat be garatu da aurrekoen harian: lantxe. Errefrau ezagun baten agiri jaku berau: Gabon bonbon, Natibitate ase ta bete, Sanestebantxe, bestetan lantxe.

Honen ildokoak dira adnominalak be: hiru gradutan, honelakoxe, horrelakoxe, halakoxe, eta gradu bitan, holakoxe eta halakoxe. Lantxe atze-hitzak baino garapen oparoagoa ezagutu dabe postposizino legez lako eta lakoxe hitzek: Morroi hau hatxa lakoxe gogorra da.

Adberbio modalak, bizkai sartaldean batez be, beste egitura honegaz be eregiten dira: honetara, horretara, hatara (haretara), eta horreen hiruron era indartuak –xe atze-atzean dala: honetaraxe, horretaraxe, hataraxe.

Postposizinoen hariari jarraiki, ezagunak ditugu bezala eta honen era indartua, bezalaxe, sartalde-euskeran be bere kide ezaguna daukana: legez > legetxe, era modernoan lez > letxe.

Zenbatzaileakaz be erabili izan da –xe atzizkia lehenagoko denporetan. Eresi zahar baten berbak jatorkuz gogora: “Arren etxozu orain, osaba. / Bixeok justa gaitean” (Errodrigo Zarateko). Bixeok hori biok esateko modu intentsiboa da: bi-biok esango bagendu lez.

Pertsona-izenordainekin be erabili izan da atzizki hau, bakan agiri da baina. Lazarragaren poema bateko hitzak dira ondokoak: “solas daigun / geurtxeok biok bakarrik”. Gaur esango gendukena: geuk-geuk bakarrik. Ataun aldean oraindino be jente edadekoak honetarikoa erabilten ditu: Hori nixeonek entzuna diat.

Izen, adjektibo eta kategoria nagusikoak diran hitzekin –xe atzizkiaren erabilera atzeraka joan da euskeran, batez be sartaldean. Erdialdean eta ekialdean askoz biziago dirau atzizki honek.

Zenbatzaile batzukaz erabilia da gitxi-asko, baina –txo/-txu atzizkiak jan deutso eremua. Gutxixe, gutxixeago, gehixeago ezagun samarrak dira. Adjektibo askogaz be bai: handixeagoa, txikixeagoa, hobexeagoa e.a.

J. M. Zabala bilbotarraren erabilerak dira ondokoak. Luze adjektiboaz: “abarkak giputz josten doguzanean, arin kendu daroaguz eskuarterik; baia izurrean polito egin gura badoguz, luzexeago euki bear izaten doguz”. Aurrera eta urten adjektiboakaz: “baia osaba-izeko biak gura  eukeen munduko gauzeetan aurreraxeagoa ta urtenxeagoa”. Astiro adberbioaz: “Alan bada, onen ganean astiroxeago egin bear deutsuet”.

Atzizki honek iraunean dirau indargile edo intentsitate-emoile dan ginoan (horixe, hortxe), baina balio txikigarriaren adierazle modura eremua galtzen doa igarri-igarrian, -txo/-txu atzizkiaren mesedetan.

Izenagaz bizirik dirauen apurra lexikalizaturiko hitzetan dirau: aitaxea, amatxea, artatxea eta beste gitxi batzuetan. Baina adjektibo, adberbio eta zenbatzaile kategorietan be guztiz erabilgarria da, batez be geure hizkuntzari estilo berezia txertatu gura deutsagunean. Gomendio antzeko eretxia.

 

 

Iturriko

2017-05-05

Esatekoak 0
Ikusita: 149