kontaktua
2011.06.12

San Antonio Urkiolakoa

Bizkaian San Antonio leku askotan ospatzen bada be, entzutetsuena, dudarik barik, Urkiolakoa dogu. Ekainaren 13an da San Antonio Paduakoaren jaia, eta gure inguruan tradizino handia egon da egun horretan, eta ondoko astegoienean, hara joateko. Urkiolako erromerietan, ganera, Bizkaiko jentea ezeze, Gipuzkoa eta Arabakoa be asko batzen izan da, baita Nafarroakoa be.

Egunean berean jaia egiten da eta hurrengo domekan San Antonio txiki edo errepetizinoa.

Lehenago ohitura zabala zan bezpera gauean erromes joan eta eleizan bertan bijilia egitea, Paduako San Antoniok Urkiolan igaro eban gaua oroitzeko edo.

Erromeria horretan maya edo jai-arbola, doniena be esaten jakona, ipinten ei zan aspaldi baten. Ohitura hori zabal-zabal ibili da gure artean, lekutik lekura jaietan, sanjuanetan edo maiatzean egiten zala. Horrez ganera, jasota dago zezenketak egiten zirala eta inguruetako dantzariek parte hartzen ebela.

Gaur egun ospatzen da hondino, mezatan eta dantzarien ikuskizunagaz.

Gure folklorean sano ezagunak dira Urkiolako San Antonioren koplak, hona horreetarik batzuk.

 

Aite san Antonio

Urkiolakoa,

hamaika neska-mutil

buztartutakoa.

 

Askok egiten deutso

san Antoniori,

egun batean joan

ta bestean etorri.

 

Urkiolara joanda

zapatak apurtu,

aite san Antoniok

barriak eingo’itu.

 

Durangon bazkalduta

Mañarian gora,

aldats haundia dago

san Antoniora.

 

Durangon bazkalduta

Txakurzulon gora,

abarka sopitxea

ipurdian gora.

Esatekoak 0
Ikusita: 2210
2011.06.05

Erromeriak

San Juan, San Pedro, Santa Mariñe, Magdalenak, Santiago, San Inazio... heldu dira zorionez udako jaiak eta eurakaz batera parrandarako atxakia. Gaur egun egiten ditugun ospakizunak eta antzinekoak ez dauke alkarren antzik be, eta gitxiago gabaz egiten ditugun jaialdiak eta gau-pasak.

Antzina dantza, erromeria, edo inguru batzuetan esaten dan legez, jolasa, era bitakoa izaten zan; batetik, domekaro (Garizuman eta Aste Santuan izan ezik), ilundeko zortzirak edo bederatziak arte, abemariak jo arte egiten zana; eta bestetik, jaiegunetan eta herriko jaietan gauerdira arte egiten zana.

Erromeria gazteen bilgunea izaten zan, lagun barriak ezagutu eta betikoak ikusteko aukera ederra. Neskak hamahiru-hamalau urte beteta joaten hasten ziran, eta mutilak hamabost-hamaseigaz. Gaztetxuagoak be joaten ziran, baina bazter baten geratzen ziran ikusten, dantza egin barik. Kontuan izan behar dogu orain dala hamarkada batzuk neska-mutilek alkar ikusteko aukera gitxi izaten ebela, eta horregaitik ez eben erromerietara joateko aukerarik alperrik galtzen.

Jolasa egiteko leku nagusia herriko plaza izan da beti, baina frontoietan, larreetan, eta egun seinaladuetako erromeriak direla-ta, baselizen inguruetan be egin izan dira.

Mende hasieran gehien egiten ziran dantzak; biribilketa, jota edo fandangoa eta arin-arina edo porrusalda izan dira. Dantza solte horreez gain, dantza lotua edo baltseoa be egiten zan, lehenengo neskak nesketara eta gero, lar arrimau barik, neska-mutilak alkarregaz, beti be mutilak dantza eskatu ostean.

Gehien erabiltzen ziran musika-tresnak txistua eta tanbolina; soinua, eta gaur egun berriro be hain modan parau dan trikitrixa eta panderoa izaten ziran. Askotan musika-tresnakaz batera koplak abesten ziran, eta horreetako bat erabiliko dogu honi atzena emoteko:

Hauxe da despedidea,

despedidearen tristea,

agur aita eta ama,

agur neure maitea.

Esatekoak 0
Ikusita: 1780
2011.05.29

Ipuinetako formula bereziak

Hainbeste urtean, etxerik etxe eta gizaldiz gizaldi sutondoan kontuak kontetako ohiturea egon da eta horreek hasi edo amaituteko formula asko erabilten izan dira, bai esaldi moduan, bai kopla moduan. Hona ekarriko doguz, kontu-kontari dabilzanek sano erabilgarri dituen formula batzuk. Badira batzuk beti-betikoak, esaterako, «behinola», «bazan behin», «behin batez», «hala bazan edo ez bazan, sartu dadila kalabazan eta urten Derioko plazan»...). Ikusi daiguzan orain gitxiagotan entzundako batzuk.

Ipuin hasierak

• Oingo denporan lehengo lez, horma-zuloak karakolez.

• Munduan asko lez, arto-koskolez...

• Zeruan urdina, lurrean bedarra, itsasoan ur-tantak eta basamortuan harea.

• Antxina, bedar, txori, abere eta patariek euren berbetea ahaztu baino lehentxoago...

• X zanak kontetan ei eban...

Ipuin amaierak

• Sinistu gura dauenak
bertara joan eta ikusi dagiala;
neuk dinotsuet hau egia dala
gari heldua berdea ez dan bezala.

• Eta egia ala guzurra,
begi bien artean sudurra.

• Egia, errotan gari barria; Antziolako ohe azpian aingeru buruzuria.

• Hareek han eta gu hemen, gure kontuak Flandesen; gure txepetxak bizkarrean hazurra, eta gure ipuin guztia guzurra.

• Halan bada, halan bedi.

• Eta nik kontau deutsuet
mendiak niri kontautako moduan,
halan izan edo ez izan
zuen bihotzak ipuin hau
entzun dagian.

• Eta ondo bizi izan baziran, ondo hil ziran; orduan han nintzan eta oin hemen.

Esatekoak 0
Ikusita: 1876
2011.05.22

Aditz partizipioa (II) - Burutubakoa

Burutubako ohiturazko aspektua marketako mendebaldeko euskeran -tzen, -ten, -tuten, -etan, -ketan markak zabal dabilz, baina euretatik hiru aintzat hartuko ditugu batez be idatzirako: -ten, -tzen eta -etan.

-TEN, -TZEN edo -ETAN erabili behar dogun jakiteko aditz partizipioaren amaiereari begiratu behar deutsagu. Hona hemen bizkaieraz erabilteko proposatzen ditugunak:

Aditz partizipioak honeetariko amaiera bat izan ezkero: -TEN

-A, -E (1) , -I, -O

-L

-N

-SI, -ZI

-STU, -ZTU (1)

-TSI, -TXI, -TZI

-IDU (2)

ateraten, lagaten, beteten, erreten, ibilten, ipinten, erasoten, jazoten.

hilten

egoten, esaten, igoten, jasaten, emoten.

hasten, ikusten, jausten, hazten, hezten, irazten.

abesten, jolasten, ahazten, bilozten, errazten, orrazten, zorrozten.

goresten, onesten, jasten, erexten, ixten, janzten, igurzten.

horniduten, eskribiduten, leiduten, koiuten...

(1) Amaiera honetako aditzakaz onargarria da -TUTEN atzizkia be, batzuetan zentzuaren argigarri izan daitekelako: egosi > egosten / egostu > egostuten.

(2) Erromantzetiko -IDU amaierako aditzetan -IDUTEN eredua da zabalena bizkai euskeran eta berau hartuko da aintzat eredu idatzirako: abrozidu > abroziduten, sufridu > sufriduten ... Sentitten, sentidetan, sentitan... erakoak be entzun leitekez leku batzuetan.

Aditz partizipioak amaiera honeek euki ezkero: -TZEN [/ -tuten]

-TU / -DU
silaba bikoak

-TU / -DU
enparaduak

-TSITU, -TZITU

batzen, hartzen, sartzen, galtzen, heltzen, kentzen, saltzen...

apurtzen, parkatzen, ezkontzen, zapaltzen...

hutsitzen, baltzitzen, hotzitzen, satsitzen, altsitzen.

Aditz partizipioak amaiera hau euki ezkero: -ETAN

-AU (1)

nahastetan, izentetan, pasetan, miazketan...

(1) Erromantzetiko -ADU > -AU erako aditzakaz, idaztorduan -AU hobetsiko dogu, -TU amaierak be erabili leitekezan arren: errezau / errezatu, kantau / kantatu, kobrau / kobratu .
          . Amaieran -AU erabilten bada, horrek -ETAN eskatuko dau aditzizenean 4 . pagau > pagetan, kantau > kantetan.
          . Amaieran -TU egin ezkero, horrek -TZEN eskatuko dau. pagatu > pagatzen, kantatu > kantatzen.

 

AREJITA, Adolfo, LEGARRA, Hiart eta OAR-ARTETA, Ana. Bizkai euskeraren jarraibide liburua. Lehenengo pausuak. Bilbao: Labayru Ikastegia; BBK Fundazioa, 2002, 264-265 or.

Esatekoak 0
Ikusita: 2539
2011.05.15

Erlea: siniskerea eta ohiturak

Erleak sano garrantzitsuak izan dira gure artean, alde batetik energia asko emoten dauen elikagaia, eztia, eta bestetik kandelak egiteko argizaia emoten dabelako. Biak, bai eztia bai argizaia sendabide lez erabili izan dira urteetan. Halan ba, erleok errespetuz tratau izan dira, hain modutan ze erleei zuzentzeko formula eta errezitadu zahar askotan errespetuzko plurala (zuek) erabili izan dan.

Konturako, etxean baten bat hil ezkero, erleei esan egin behar izaten jaken, ezpabere erlauntzea be hilten zan, batzuen ustez; beste batzuk dinoenetik, hori esanda hildakoarentzat argizai gehiago egiten eben. Hildakoaren senitarteko edo lagunen batek emoten eutsen barria eta horretarako honekaz esaldiokaz balietan ziran:

 

  • Halakoa hil da eta egin ezazu argizari gehiago! Azkar, azkar!
  • Zuen nagusia zendu da baina ordaina ukanen duzue.
  • Hil dala etxean urlia eta egin dezazuela ezko ugari argizaria egiteko haren salbamenduaren alde.

Argizaia kandelak egiteko erabilten da eta kandela horreek babesleak ei ziran. Kandelario egunean bedeinkatutako kandelak, esaterako, ekatxa egoanean ixetzen zituezan, eta halan etxekoak —personea zein piztia izan— oinaztuetatik babesten ei ziran.

Euskeraz erlea berbea insektua bera izentetako erabilteaz ganera, singularrez erabili ezkero erlerik garrantzitsuenari, erreginari hatan be, edo erlekumeko erleei esateko be erabilten da. Eta hortik dator erlekume berbea.

Erregina barria jaiokeran, erleek beste kolonia bat egitea erabagiten dabe. Horretarako erregina zaharrak, erle behargin eta erlamando batzuekaz batera, alde egiten dau. Erazko lekua topau arte erlauntzaren inguruan egoten dira eta jaubeak orduan adi ibili behar izaten dau iges egin ez daien. Sasoi baten, harri bi alkarren kontra joaz edo txalo eginaz erlekumea hurreko arbola batera joango zalako ustea egoan.

Erlekumeek erlauntzatik iges egiten ebenean, jaubeak jarraitu egin behar izaten eutsen. Halan berea zala egiaztetan eban.

Erleak arbola edo zuloren batera joan ezkero, labana edo aizkoraz gurutze bat egiten zan jaubea eukala adierazoteko. Gehienetan seinale hori errespetetan bazan be, horregaz lapurrei beharra errazten jaken.

Iparraldean, erlekumea herri-lurretan egon ezkero topetan ebanarentzat zan, baina lur horrek jaubea baeukan, lurraren jaubeagaz tratua egin behar izaten eban erlekumea topetan ebanorrek. Horrezaz ganera, erlekumea aterateko arbolea bota behar izan ezkero, jaubeari ordaindu behar izaten jakon.

Etniker Euskalerria. Ganadería y pastoreo en Vasconia,
Bilbao: Labayru Ikastegia, 2000, 821-872 or.

Esatekoak 0
Ikusita: 1811