kontaktua
2011.07.17

Zeinda

Zeinda ... ...-n

Moduzko konparazinoa eregiteko erabili izan da, batez be autore klasikoen artean, egitura hau. Gaur mehatzago erabilten da horretarako, eta hainbat gitxiago idatziz.

Zin edo juramentuen esparruan euki dau garapen apartekoa.
      "zeruagaitik, zeinda labaina au eskuan daukadan, au olan da" (J.M. Zabala)
      "eztira juramentuzkoak urrengo esaera oneek: zeinda emen nagoan, zeinda kristinaua nazan, zeinda urlia nazan " (J.M. Zabala)

... zeinda ... + Postposizinoa
zeinda ... ...-n moduan

Modua, edo modu-konparazinoa, era bitara marketan da: zeinda aurrekariaz eta moduan atzekariaz.

Gazt. "como si". Ahozko erabilera dau batez be; idatziz nekez aurkitzen da honen lekukotasunik.
      Beti dabil besteen kontura, zeinda besteei dirua berez jatorken moduan.

Ezezka:
      Edozelan darabilez liburuok, zeinda ezer balio ez daben moduan.

zeinda ... ba-... lez

Modua eta baldintza alkartzen dituan egitura da: modua zeinda eta lez marken bidez, eta baldintza ba- aurrizkiaz. Gazt. "como si". Ahozko egitura da idatzizkoa baino gehiago.
      Leku guztietatik ibilten da, zeinda dana berarena balitz lez.
      Beti dabil inori destainaka, zeinda berak dana baleki lez.

zeinda ... ...-t(z)ea lez

Aurrekoaren antz-antzekoa da, baina mendeko egitura aditzizenaz osotua dala. Gazt. "como si". Ahozko egitura da idatzizkoa baino gehiago.
      Andaluziatik orioa ekartea da, zeinda Nafarroatik ardao gorria ekartea lez.

Ezezka:
      Hori da, zeinda lehenengo agindu eta gero bape ez emotea lez.

Batzuetan lez postposizino barik be erabilten da.
      Hori esatea da, zeinda ezer ez esatea.

Arejita, Adolfo; Legarra, Hiart; Oar-Arteta, Ana. Bizkai euskeraren jarraibide liburua. Bigarren pausuak. Bilbao: Labayru Ikastegia, 2005, 341-342 or.

Esatekoak 0
Ikusita: 1707
2011.07.10

A, a, a ardo gorri naparra

Ardaua edatea jaiegunetako apartekoa izaten zan

Ardaua egiten daben lurralde eta herrietan, Araban eta Nafarroa hegoaldean, betidanik edan izan dabe ardaua ia-ia egunero. Besteetan, ostera, Bizkaian eta Gipuzkoan, ardaua erosi eta ekarri egin behar izaten eben egurrezko kupelatan, burdien ganean, horregaitik iturriko ura zan eguneroko bazkari arruntetan hartzen zan edari bakarra. Sagardaua etxean egiten zan herrietan, ura barik hori edaten eben, urtean zehar egindakoa amaitu arte. Ardaua jaiegunetako apartekoa izaten zan.

Ardaurako dirurik egoten ez zanez, hainbat herritan lanak ordaintzeko erabilten zan, horretara auzolanean egindako beharren truke udalak ardaua emoten eutsien. Ondino be leku askotan jai eta erromeria berezietan parte hartzen dabenek ardaua doan eukiten dabe.

Mende hasieratik aurrera ardauaren kontsumoa zabaldu eta ohiko bihurtu zan, beti be gizonezkoentzat bakarrik baina; emakumezkoak eta gaztetxoak uragaz nahastauta edan behar eben.

Gaur egun jakina da ardaua dala Euskal Herri osoan edaririk zabalduena eta herrikoena. Etxe barruan ez eze, lagun taldeak eta kuadrilak txikiteoa edo poteoa deritzagun herriko tabernaz tabernako ibilbidea be batik bat ardaua edanez egiten dabe.

Dana dala, badakizue, ardauagaz afaltzen dauenak, uragaz gosaltzen dau, beraz, kontuz ibili!

Esatekoak 0
Ikusita: 1920
2011.07.03

Linuaren penak eta nekeak

Neskatilek soloko ataltxo batean linua ereiten eben ezkontzarako arreoa prestatzeko

Antzinako garaietan linugintzak garrantzi handia euki eban Euskal Herrian. Mende hasierara arte linua, ardi-uleagaz batera, oihalak, jantziak, etab. egiteko lehengaia izan zan. Horregaitik neskatila gazteek soloko ataltxo baten linua ereiten eben, apurka-apurka euren ezkontzarako arreoa prestau ahal izateko. Linuaren ardura osoa emakumeena zan; ereitea, zaintzea, eta azkenean haria egitea, baina beti be garaitiko etxeko lan guztiak egin eta ostean.

Linugintzaren prozesua lan nekosoa eta luzea zan, ederto adierazten deusku hori esaera zahar honek: linuaren atsekabeak, amaigabeak.

Linua eskuz ateraten zan susterretik, egun batzuetan soloan bertan sikatzen itxi eta eskutadak edo liñu-balak egin ondoren etxera eroaten ebezan, kamarara. Hurrengo pausua garrama deritxon orraziaz hazia kentzea izaten zan. Gero burdian edo astoaren ganean errekara edo putzura eroan eta beratzen ixten eben hamar-hamabost egunez, linua sasoindu arte.

Hamabostaldia igaro ezkero linu-sortak larrainean eguzkitan zabaldu behar ziran, sikatzeko eta azala usteltzeko. Gero etxeko atarian linarrian zanpatu, hori gizonezkoen beharra zan. Ondoren linua ezpatatu eta trangatu, gero suhasketa etorren, eta amaitzeko orrazketa.

Horrek prest ixten eban linua iruten edo goruetan hasteko, hau da, linu-harigaia hari bihurtzeko, gero horregaz izarak, alkondarak, zapiak, etab. egiteko. Baina “O Pello, Pello!” kantu ezagunak dinoskun moduan, prozesu hau be luze-luzeaa zan. Harigaia irundu, astalkatu, zuritu, harilkatu, irazkitu, pikatu eta josi egin behar izaten zan eta. Hauxe zan antzinako amen eta amamen neguko gauetako jardunik handienetarikoa.

Esatekoak 0
Ikusita: 1724
2011.06.29

Balentin Berriotxoa santua

Garagarrilaren 4an Balentin Berriotxoaren eguna ospatzen dogu, aurten ganera jai-eguna da. Balentin Berriotxoa Elorrioko santua dogu, eta santu euskalduna ganera. Aspaldian argitaratu zituan liburu baten Labayru Ikastegiak Balentinek amari euskeraz idatzitako eskutitzak, eta horixe gogoratuko dogu.

BIOGRAFIA

Balentin Faustino Berrio-Otxoa Arizti Elorrion (Bizkaia) jaio zan 1827ko zezeilaren 14an. Aita be, Isidro, elorriarra zan jaiotzaz (1801-1875); ama, Maria Monika (1797-1869), barriz, gipuzkoarra, Antzuolakoa.

1840-45 bitartean monja dominikarren herriko komentuko ‘monagilloa’ izan zan, eta hortik jatorko dominikar egiteko gogoa. Ha ta guzti be, lehenengo Logroñoko Eleizbarrutiko Seminariora joan zan 1845ean. Baina, Balentinen ikasketa- eta egoitza-gastuak ordaintzeko beste dirurik ez eukela eta, etxera bueltau behar izan eban eta aitari arotz-lanetan laguntzen jarri.

Balentinek Erromara oinez joatea erabagi eban, Aita Santuaren bitartekotza eskatzeko asmoz. Baina, usterik gitxienean, Logroñoko Seminarioko zuzendaritzak, Balentinen ospe eta entzute onak aintzat harturik, dei egin eutsan ikasketei barriro ekiteko. Handik aurrerakoak ikasi eta 1851ko bagilaren 14an abade egin eta lehenengo mezea emon eban.

Abadetzak ez ebala beteten eta, 1853an Dominikarren Ordenak Toledon Ocaña herrian eukan komentura joan zan. Ikasi beharrekoak ikasi eta zin-hitzak esan eta gero, fraile egin barriak Cadizeko portuan Asia Ekialdean misinoetan jarduteko bidea hartu eban 1856ko abenduaren 27an, beste zazpi lagunegaz batera.

Filipinasko uriburuan, Manilan, sei hilebete Tonkingo hizkuntza eta ohiturak ikasten emon eta gero, gaur egun Vietnam izenaz ezagutzen dogun parajera abiau zan 1858an. Tonkinera heldu eta lasterrera, hogeta hamalau urte eukazala, gotzain izentau eben eta lehenengotan laguntzaile hasi zan. Izendapena egin eta hilebetera, obispo titularra giltzaperatu eta martirizau egin eben. Halan, Balentinen lepora etorri zan esparru zabal bateko buruzagitza. Hiru urtez hainbat eta hainbat erasoaldi eta egoera penagarri bizi izan eta ostean, bertako agintariek preso hartu eta 1861eko zemendiaren 1ean samea ebagi eutsien.

Berrio-Otxoaren entzutea aspaldikoa zan, horregaitik hil egin ebela jakin zanean, atsekabe handia etorri zan Elorriora eta Bizkai osora. Ha ta guzti be, Elorrioko herriak, Bizkaiko agintariakaz eta dominikarrakaz bat eginda, bide luzeari oratu eutsan. Hiru dira bide horretako mugarriak.

Hiruretarik lehenengoa 1886ko bagilekoa da; urte horretan, Balentinen gorpuzkinak ekarri ebezan Elorriora. Bigarrena, barriz, 1906ko maiatzaren 20koa, Pio X.a aita santuak beato edo dohatsu egin eban elorrioarra. Hirugarrena eta azkena, urte horretako bagilaren 19koa, Joan Paulo II.ak santu izentau ebanean.

EUSKERAZKO GUTUNAK

Badakigu Balentinek hizkuntza asko ekizana, baina amagaz euskeraz egiteko ohitura eukala argi geratu da hari bialdutako gutunetan. Guganaino hogei gutun heldu dira euskeraz idatzita, euretarik hamazortzi amari egindakoak, bakarra gurasoei, eta beste bat Ocañan ezagutu eban monja euskaldun bati.

Testuotan ikusten da etxetik ekarren euskera sendo eta trinko baten jaube zala gure elorriar eleizgizon dontsu eta idazlea. Amagaz ez dau euskera landua egiten, ahozkotasunetik askoz hurrago dago literariotasunetik baino. Baina horregaz ez dogu esan gura euskeraz irakurri bakoa izango zanik. Baleiteke etxetik bertatik edo Elorrioko gaztetxotako bizimodutik ezagutu izana euskerazko idatziak, eleiz debozinoko liburutxoak edo.

Gutunik gehienak hizlauzko estilo garbian idatzirik egon arren, badira bertso-neurri eta puntuan goitik behera onduak be. Bertsozale agertzen da gure idazlea, baita ama be, antza. Kartearen amaierea dau gogozkoena bertsoetarako, bertso tankeraren eraginaz akabu indartsua emoteko. Halan, kasurako, V.ean:

«jakin bei badaukala Logroñuko Seminarijuan Seme bat mundu onetan desio deutsana grazija ugari,

da zeruan glorija bere Amari.

Balentin de Berrio-Otxoa deitxo berari».

Umore-puntua dau beste ezaugarri bat Balentinek, bere irudiaz barre egiten dau kasurako. Darabilzan bizar luzeak dirala-ta, behin baino sarriago isurtzen ditu zirikadak: «Izanagaitik gizon txikiya,

asi biar dot bizar andiya;

tapatzen danian aurpegiya,

orduan bai ni ikaragarriya» (XVI)

Adibide moduan gutunetako bat ekarriko dogu hona:

 

VIII

Balentin Berrio-Otxoak Maria Monika Ariztiri.

 

Amatxo:

Berorri gusto emotiarren, hartu dot plumia kartia itxi-ta gero lau berba baño ezpadabe esateko, alperrik zeregin andiyak euki. Hemen gizon santuen erdian arkitzen naiz, gau eta egun Jaungoikua alabetan dagoz; gaberdian behin baino sarriago jaiki dira maitinak kantetan, eta Aingeruen ofizioa egiten, eta berorren sabeleko seme bat bere bai berakin batian. Ai, Ama, zer zoriyoneko gaberdiak are[e]k! Berori lo eguan denporan, berorren semia Jaungoikuari erregututen eguan.

Amatxo, haserre ala adiskide gera? Ni behintzat adiskide naz berorregaz. Santa Monikaz meza bat esan neutsan, eta ez neuke gura azkena izan dedin.

Agur Ama, semetxo bat zeruan dauka, beti erregututen berorregaitik; triste daguanian, deadar egin beio, eta bitartekotzat hartu bei bere erreguetan. Euki deigun konfiantza handi bat zeruan guztiok alkar ikusiko gariala. Haraxe ekarriko deutsadaz Indietatik erregalutxo batzuk.

Agur.

Esatekoak 0
Ikusita: 1808
2011.06.26

Aditz partizipioa (III) - Geroaldikoa

-N, -L amaieradunek -GO atzizkia hartuko dabe, gainontzekoek, ostera, -KO. Hil aditzaren kasuan hilgo hobetsiko da, eta erabilten dan lekuetarako hilko ontzat emon. Halan:

 

esan > esango, igon > igongo, urten > urtengo...
ibili > ibiliko, jazo > jazoko...
hil > hilgo (/ hilko).

-AU amaieradunetan, berbaz pageko, atrapeko, ezkuteko... moduko erak be zabal dabilzan arren, ez dira aintzat hartuko eredu jasoan. Horrek bazterturik, besteok idatziko dira: pagauko, atrapauko, ezkutauko...

 

* Ez dira paseko hemendik. ... pasauko...
*Ez gara kantseko esaten . ...kantsauko...

•Aditz lokuzino batzuk:

 

bildur izan
ezagun izan
lotsa izan
zor izan
ahal izan
behar izan
gura izan
bizi izan
falta izan
balio izan
agiri izan
ardura izan
gomuta izan

bildur izaten
ezagun izaten
lotsa izaten
zor izaten
ahal izaten
behar izaten
gura izaten
bizi izaten
falta izaten
balio izaten
agiri izaten
ardura izaten
gomuta izaten

bildur izango
ezagun izango
lotsa izango
zor izango
ahal izango
beharko
gurako
biziko
faltako
balioko / balio izango
agiriko
ardurako / ardura izango
gomutako

 

AREJITA, Adolfo, LEGARRA, Hiart eta OAR-ARTETA, Ana. Bizkai euskeraren jarraibide liburua. Lehenengo pausuak. Bilbao: Labayru Ikastegia; BBK Fundazioa, 2002, 266 or.

Esatekoak 0
Ikusita: 1760