kontaktua
2013.02.14

Herri ipuinak

Ahozkotasuna herri-literaturaren ezaugarririk behinena dogu, gizakiok hitzaren bidez espresatzeko daukagun gaitasuna, hitz batez esateko. Kontaketa hitzaren barruan, hitzez, ahoz aho, belaunaldiz belaunaldi ahotik belarrira izan ditugun hainbat kontu, leyenda edo kondaira, eta ipuin ditugu. Kontaketa berbaren barruan hainbat genero sartzen dira. Herri-ipuinari jagokonez, ipuin hitzak euskeraz zentzu edo esangura zabalegia dauka erderaz be daukan moduan. Erderaz zein euskeraz cuento eta ipuin hitzek hainbat berba hesigarri, hainbat zehaztasun euki dabez. Cuentos de vieja zein atso-ipuinak esaten dogunean, ipuin hitzak halako usain edo sunda kirastun bat hartzen dau. Guk kasu honetan herriak jarri dituen sailkapenetik aldenduta, cuento edo ipuin hitzek dauken zentzu zabalari mugarriak edo hesiak jartzeko Cuento maravilloso, edo euskaraz ipuin harrigarria edo miresgarria zer diran azaltzen ahaleginduko gara. Erderaz cuentos de hadas be esaten da, frantsesesko contes de feés (contes merveilleux) edo ingelesesko fairy tales edo direlakoen parera edo hitzez hitzezko itzulpena dala medio. Euskeraz beste modu batera be izendatzen ditu Bernardo Atxagak Amandre-ipuinak. Zer dira beraz amandre-ipuinak

            Hemeretzigarren mendetik hona erabilten dogun hitz konposatu zehatz bat dogu cuento de encantamiento o maravilloso erderaz, ingelesez fairy tale edo alemanez Märchen. Gure euskerazko ordainak, orain arte agertu diran bezalaxe ipuin miresgarriak, harrigarriak edo amandre-ipuinak ditugu. Ipuin folklorikoen barnean amandre-ipuinek sail berezi bat osatzen dabe. Iparraldean, Lapurdin ipuin miragarria izendatzeko erabilten zan hitz bat ixtorioa da, eta ipuinak kontatzen dituena ixtorio-errailea Mayi Ariztiak kontatzen deuskunez. Nafarroa Beherean edo Baxenafarroan Ixtorio-mixterio hitzez, gehienetan ipuin miragarria adierazten da. Sarrera-formula bezala be erabilten da:

Ixtorio-mixterio
Dakienak konda dio

Formula berak badauka luzagarri bat be Pierre DunyPétrék kontatzen dauenez:

Ixtorio-mixterio
Dakienak konda dio
Zaharrak ederkio,
Berriak hobekio,
Dakienak konda dio!...

 

Esatekoak 0
Ikusita: 3162
2013.02.07

Aratoste izena dala-ta

Aratoste, aratuste, aratiste, holantxe mugagabez esaten da eguna izentetako; orokorrean aratoste domekea. Baina ziklo osoa izentetako, pluralaz markatzen da: aratosteak / aratusteak / aratisteak, maileguzko karnabalak edo ekialdeko inauteak edo inauteriak egiten diran moduan.

Larramendik bere hiztegian (1745) aratuzteak agiri dau, iñoteriak, inauteriak eta zanpantzartak izenakaz batera, gaztelaniazko carnestolendas-en euskal ordain lez. Baina lekukotasunik zaharrena dauen berbea aratizte dogu, Arabako lautadan lekututa, Landuchioren Dictionarium Linguae Cantabricae hiztegiak dakarrenaren arabera.

Hataraxe gorde da hondino be bizkai euskerearen bazter bietan: sartaldean —Txorierri eta Uribe Kostako herri batzuetan—, eta batez be ekialdean, Oñatiko eremu baztertuetan. Araotzen aatistiak erabili izan da: “aátiste danak, todos los carnavales” eta “aatistietán, en los carnavales” dakar Cándido Izagirrek.

Añibarrok, 1820 inguruko Voces bascongadas hiztegian, aratosteak dakar bizkaieratzat, Larramendigandik urrunduaz. Aldaera hauxe da, beharbada, bizkaieran zabalen dabilena: aratoste, edo era laburtuaz atoste (Zeanuri). Halan batu da Antzuolan, Eibarren, Urdaibai, Durangalde eta Arratia aldean, besteak beste.

Aratuste aldaereak kostakoa dirudi gehiago. Larramendik, etimologia-interpretazinoa eginez, aratuzteak ezarri ebanaren haritik —aragi uzte—, Azkuek aratuste era horri lehentasuna emon eutsanetik, horri jarraitu jakoz osteko idazle eta lexikografo asko.

Argi dagoana da, euskerearen ekialdean eta sartaldean, bide banatatik garatu dirala Karnabal edo Carnestolendas horreen ordainak: Inaute, Inote, Iote edota Zanpantzart-ak pertsonai-izen batzuetatik erakarriak dirudie. Sartaldeko izenean, gaztelaniazko carnestolendas hitzaren kide zuzena dogu: aragi istea > aratiste.

Esatekoak 0
Ikusita: 1386
2013.01.31

Inauteri aurreko jaiak: Zezeilaren 3an, San Blas

Egun horretan bedeinkazino bereziak egiten dira. Eleiza inguruko saltokietan hari edo kordoiak erosten dira, kolore askotakoak. Antxina leku batzuetan behintzat, Barrikan esaterako, kordoiak barik zinta modukoak izaten ziran. Kordoi honeekaz batera, gozokiak, erroskilak etab. be eroaten dira bedeinkatuten.

Abadearen bedeinkazinoaren ostean San Blas hariak eta beste jatekoak aparteko indarra daukie eztarriko minak eta gaixotasunak uxatzeko. Kordoiak gero ezin dira bota, bederitzagarren egunean erre egin behar izaten dira derrigorrean.

Jatekoak bedeinkatzeko ohitura hondino herri askotan gordeten da eta lehen esandakoak ez eze frutak, fruitu sikuak, txokolatea, gailetak, gozokiak, ogia eta erroskilak be eroaten dira.

Beste garai batzuetan txorizoak, azukerea, eztia, ura... Leku batzuetan altxagarria bere bedeinkatuten zan, eta holan urte osoan egiten zan ogia bedeinkatuta egoala pentsetan zan.

San Blas, San Antoniogaz batera, etxeko abereen jagolea be bada, eta horregaitik etxeko abereentzako jatekoa, artoa, garagarra... eta ereiteko haziak be bedeinkatu egiten ziran.

Abadinon ganadu feria handia izaten da.

Esatekoak 0
Ikusita: 1357
2013.01.25

Inauteri aurreko jaiak: Zezeilaren 2an, Kandelaria/o eguna

Zezeilaren 2an, Ama Birjinaren purifikazinoaren eguna da, Natibitatetik 40 egunera. Egun horretan etxekoandrak kandelak eroaten ebezen eleizara abadeak bedeinkatzeko. Kandela horreek etxean gordeten ziran urte osorako eta une berezi batzuetan erabilten ziran.

Kandela horreek indar berezia eukiela esaten zan, horregaitik etxekoak aparteko babesa behar ebenean erabilten ziran: ekatxa egoanean, eta arimaren bat agertzen zanean. Halakoetan kandela izetu eta partetxarreko guztiak uxatuten ziran.

Etxekoren bat hilten zanean gaubelan gau osoan argia behar izaten zan eta kandela horreek erabilten ziran, eta gero domekaro etxeko hildakoaren eleizako hilarriaren ganean biztuten ziran.

Kandelario egunean hasi eta inauteriak amaitu arte, etxe askotan tostadak egiten dira, bai ogizkoak zein ahiezkoak.

Kandelario egunean umeak etxerik etxe joaten ziran kantuan eta eskean. Honetara da kantua:

“Kandelerio lerio, hatxari ura dario,

sagarrari madari, eutsi Peru adarrari”.

Esatekoak 0
Ikusita: 1440
2013.01.18

Estilo-oharrak I: Gerratea eta Gerraostea

Euskerazko testuetan baino baino sarriago ikusi dot gerrate berbea, toketan ez dan moduan eta lekuan erabilirik; itxura baten, gerra edo gerrea berbea baztertzeko, euskaldunagoa dalakotzat edo gerraoste idatzita.

Kontua da, bata eta bestea diferenteak dirala eta ezin dirala bata bestearen lekuan edo trukean idatzi.

Gerrate erabilten da, gerra denpora esaten dan edo gerra aldi esan leiteken antzera, baina beti be gerra horrek dirauen aldia edo tartea adierazoteko, baina egundo ez dogu hiztunok erabilten, gerra aurrea edo gerra ostea aitzen emon gura diranean. Euskeraz ez da esaten, eta ez dago zuzen esanda: gerrate ostean edo gerrate aurrean. Hor gerra aurrean, gerra ostean esango genduke, bape zalantza barik. Gerra berbea huts-hutsean erabilten da hor, -te barik.

Atzizki hori, -te, ez da bitxi soil eta polit bat, denpora-tarte jakin bat adierazoten dauen atzizki esanguratsu bat baino; zeozer jazoten dan denpora tartea adierazoten deusku, ekintza, prozesu edo gertaera baten inguruan: edur sasoia izan bada, edurte, euriak aldikada baten izan badira, eurite, lehor edo siku aldia izan bada, lehorte edo sikate, eta bide beretik gosete, izurrite, ujolte eta beste hainbat.

Gerra eta gerrate gauza bi dira, eta ezin dabe beste barik batak bestearen lekua hartu. Bere kontestuan baino ez da erabili behar -te atzizkidun eratorria. Zuzen esanda dago, esaterako: “Gerrak euskaltzaleengan eragin zuzena izan zuen”, baina gure hiztun senak ez leuke ontzat emongo: “*Gerrateak euskaltzaleengan eragin zuzena izan zuen” esaldia.

Esatekoak 0
Ikusita: 1293