kontaktua
2012.12.14

Gabon afaria

Gabonetan ohitura da gure artean familia alkartzea mahai inguruan. Halango egunean afari berezia egiten da eta lehenago be egiten izan da. Etxe askotan gaur egun be eusten deutsie lehengo menuari: orio-azea, makailoa saltsan edo bisigua edo arrainen bat, karakolak, postrerako intsaur-saltsea edo almimera edo gaztaina erreak.

Kantuetan be jasota dago Gabon gaueko afariko menua:

Gabon gabean ohituten dogu

guztiok afari ona;

bixigu, lebatz makallau saltsa

bakotxak berak ahal dauna.

Gero txurrunplinplan

ardau ta pattarra

katuak hartuta

sagu-saguka.

Esatekoak 0
Ikusita: 1488
2012.12.05

Heriotza-ohikuneak X: azken aldiko ohituretarako aldaketa

Orain arte ikusitako erritu-sistema honek aldaketa sakonak izan ditu denbora laburrean. Aldaketa prozesu horren unerik garrantzitsuena hirurogeiko hamarkadaren amaieran izan zan, Vatikanoko II. Batzarrak hileten eremura ekarritako barrikuntzen ondorioz.

Berrikuntzak direla-ta, hileta eleizkizunak gorpua eleiz barruan dala egiten hasi ziran barriro, eta zerraldoaren ordez eleiz erdian jartzen ziran katafalkoak baztertu egin ziran. Hileta-ohituretan eragin handiagoa euki eban oraindik hileta-mezak arratsaldez egiteak. Arin zabaldu zan ohitura barri hori, lan mundura etorri ziran ordutegi-aldaketakaz be ondo egokitzen zalako. Holan galdu zan goizeko hileta-eleizkizunaren ostean hildakoaren senide guztiek haren etxean egiten eben otordu edo bazkariaren ohitura.

Beste aldaketa bat be etorri zan, eleizako lur guztia luzetara jarritako bankuekin betetzea. Hori dala-ta, sepulturak kendu egin ziran; eta etxeko hilobiotan difuntuen aldeko argiak eta limosnak oparitzeko ohitura be galdu egin zan.

Aldaketa-prozesu horretan nabarmenen azaltzen da gero eta jente gehiago hiltzea ospitalean edo zaharren egoitzetan. Gaur egun normalena da etxetik kanpo hiltzea.

Egoera barri horretan, antzina etxearen inguruan izaten ziran heriotza-ohikuneak guztiz galdu dira: eleizakoetara joatea, heriotzaren barri emotea, hildakoa janztea, hil-ohea atontzea, auzokoak gaubelan parte hartzea.

Orain hileta-jarraigorik ez dago, eta hileta-jarraigoak oinez egiten eban ibilaldia eta hilbideak edo andabideak guztiz ahaztu dira.

Egoera barri honetan, heriotzaren gertakizuna senideen artera mugatu da.

Ohiturak aldatzeko eragin nabarmena euki dau zerbitzuak merkaturatzea eta eskura jartzea.

Etxekoek eta senideek heriotzaren ostean erabiltzen eben lutua guztiz joan da eta oraindik gehiago baztertu dira gizarte-harremanetarako lege zaharrak ezartzen zituan debekuak.

Hurrengo pausoa be gertatu da honezkero, gorpua erraustea, eta hileta zibilak egitea, eleizan barik.

Esatekoak 0
Ikusita: 1591
2012.11.28

Heriotza-ohikuneak IX: Segizioaren itzulera

Hileta-eleizkizunaren ostean, jarraigoa, dolukoak behintzat, eleizarainoko bideko ordena berean etxeratzen ziran. Etxeko atarian errito btzuk egiten ziran, esate baterako, karitatezko jan-edana (Araban eta Gipuzkoan), ardaua eta ogia emoten eutsiezan enterruan egondako guztiei, edo defuntuaren aldeko otoitza su baten aurrean (Baxenafarroa). Beraz, heriotzeagaz lotutako erritoak, etxean hasi eta etxean amaitzen ziran.

Etxean, bertako bat galdu izanagaitik mina agertuz, etxekoek eta senideek, anderuek, bazkari bat egiten eben alkartasunean, entierro-bazkaria, defuntuaren eta "aurretik etxetik joandako" guztien alde otoitz eginez. Abadeak edo lehen auzokoak zuzentzen eban otoitza. Bazkari horretan defuntuaren alde limosna emondako guztiak, hau da, mezakoak izaten ziran mahaikide.

Enterruak arratsaldean egiten hasi ziranean, eta herri batetik bestera mobitzeko aukerak erreztu ziranean entierro-bazkariok galdu egin ziran.

Dolua, lutoa

Herri bakotxeko ohiturak aginduko dauen epe baten, etxekoek mugatuta eukiko dabez gizarte-harremanak; ezin izango dabe parte hartu jaietan, jolasetan, ezkontzetan, ospakizunetan, etab. Gizonezkoak ezin ziran tabernara joan. Ezkontzak eta etxeko ospakizunak atzeratu egiten ziran, edo derrigorrez egin behar zirenean ospakizunik gabe egiten ziran.

Hildakoaren aldeko eleizkizun guztietan egon behar dabe bitarte horretan eta, hildakoagaz zelango ahaidetasun-lotura izan, halango dolu edo lutu ezaugarriak agertu beharko dabez jazkeran.

Lehenengotan lutu osoa egiten da, guztiz baltzez jantzita eta gizarte-hartu-emonak guztiz galarazita. Gero luto erdia, edo luto arina dago. Garai horretan erropa baltzak, zuri, grisa eta moreagaz nahasten dira.

Lutoaren iraupena, sepulturan argiak pizten ziran aldiagaz bat etorren. Herrien arabera, bat, bi edo hiru urte. Eta erropei jagokenez, batzuetan bizitza osorako izaten zan, senar-emazteen kasuan, bost urte gurasoentzat...

Esatekoak 0
Ikusita: 1606
2012.11.21

Heriotza-ohikuneak VIII: Hiletak

Kristau legeari jarraituta, hildakoaren aldeko meza gorpua eleizaren erdian zala emoten zan. Hileta-eleizkizunean, luto-bankuak, eleizako lekurik agirikoenak, doluan egozan gizonezkoentzat ziran. Familiako emakumezkoak hilobi sinbolikoaren aurrean, jarlekuan, esertzen ziran, etxe bakotxak eleizan berea eukiten eban eta.

Lehengo mendean estaduaren herri-aginduek debekatu egin eben hildakoak eleiz barrura sartzea, horregaitik zerraldoa eleizpean ixten zan, argiz inguraturik, eta hiru-lau pertsonek jagoten ebela, eleizako ateak be zabalik egoten ziran. Beste leku batzuetan gorpua lehenago enterratzen zan eta gero egiten zan hileta-eleizkizuna.

Batzuetan zerraldoaren ordez katafalkoa jartzen zan eleiz barruan. Egurrezko armazoi bat izaten zan, zerraldoaren lekua betetzen ebana, eta hileta amaieran abadeak bere aurrean otoitz egin eta ur bedeinkatua botatzen eutsan, zerraldoa balitz legez.

Hirurogeiko hamarkadan barriro berreskuratu zan hileta gorpua barruan zala egitea. Gaur egun hori asko galdu da.

Eleizako Erritualeko eleizkizunak bardinak ziran hildako guztientzat. Baina kategoria edo maila desberdinetako hiletak egoten ziran, lehenengo mailakoa, bigarrenekoa eta hirugarren mailakoa. Kategoria hau familiaren mailarekin bat etorren. Aldea izaten zan zenbat abade egon, zenbat argi izetu, kantuak ospe handiago edo apalagokoak egin, eta ondra-mezak gehiago edo gitxiago izatea.

Eleizkizunak ez dira hileta-egunekoak bakarrik. Etxekoek, senideek eta auzorik hurbilenek, dolualdiak irauten eban arteko eleizkizun guztietan parte hartu behar eben. Halakoen artean aitatzekoak dira ondretako mezea, hileta osteko bederatziurrena (geroago hiruurrena edo meza bakarra), eta Nafarroan arimen aldeko hileroko eguna. Dolualdia urteurreneko mezeagaz amaitzen zan, hil eta urtebetegarrenean hiletaren antzeko eleizkizuna eginda.

Jarlekuak, sepulturak

XX. mende hasierako urteetara arte, Hego Euskal Herrian ohitura zan hildakoei eleiz barruan lurra ematea. Etxe edo familia bakotxak eleizaren zoruan eukan lurperatzeko leku bat, hilobi bat. Gerora kanposantu edo hilerriak eleizatik aparte egin ziranean, etxeek aurrerantzean be gorde ebezan euren hil-lekuok eleizetan eta aintzineko hileta-ohikuneak betetzen ebezan bertan.

Hilobi sinboliko hori, defuntuentzako aldare baten modukoa zan, bere argizaiola, zamau eta oihalakaz apaindua, etxeko defuntuen alde otoitz egin eta opariak eskeintzeko.

Sepulturako argiak izitu eta defuntuei eskaintzak egiteko ardura etxeko andrearena zan. Eginbehar hori ezkontzako kapitulazinoetan be jasotzen zan aintzina, eta etxeko hilobiaren arduradun nagusi izateko kargua, sepultura hartze ekitaldiaren bidez egiten zan, aldez aurretik izendaturiko igande bateko meza nagusian.

Etxeko hilobiak garrantzia berezia hartzen eban hileta-mezan eta dolualdiko eleizkizun guztietan. Hildakoaren etxekoek argiak, ogia eta diruak ixten ebezan bertan defuntuaren arimaren alde. Herriko beste etxe batzuetatik ekarritako opariak be han jartzen ziran, etxeen arteko hartu-emonaren adierazgarri.

Sepulturako argiei esangura mistiko berezia emon izan jako, beti be heriotza ostean hildakoaren arimak bizirik irauten ebala sinistuta. Behinolako ogi edo labore oparien ordez, denporea igaro ahala, dirua ixten hasi zan jentea. Abadeari emoten eutsien, hildakoaren aldeko otoitzak (errespontsuak) sepulturan egiteko, hildakoak, horretara, betiko salbamena lortzeko.

Joan dan mendearen erdialdera arte, sepultura edo hilobi sinbolikook izan ziran Euskal Herriko alderdi askotan etxeko hildakoen alde otoitz egiteko errezu-leku bereziak.

Beharbada horregaitik, hiletetan, kanposantuan lurperatzeak garrantzia gutxiago eukan antzina. Zerraldoari hilerrira laguntzen eutsan jarraigoa senide eta auzokoren batzuk osatuta egoten zan. Eta, hildakoari han lur emoten eutsien bitartean, doluko emakumeak edo mindunak eleiz barruan jarraitzen eben hilobi sinbolikoaren aurrean.

Esatekoak 0
Ikusita: 1984
2012.11.15

Heriotza-ohikuneak VII: Hilbideak eta anderuak

Gorpua eleizara eroan baino lehen, auzokoak eta senitartekoak hildakoaren etxean batzen ziran. Abadea etorten zan gorpua altxatzeko.

Anderuak, jasotzaileak, hilketariak, garraiariak, eroaleak…

Herriko ohiturak aurretiaz erabakita eukan auzokoen artean nortzuk eroango eben hilotza sorbalda gainean eleizaraino. Ezkondua zanean, ezkonduek, eta ezkongabea zanean, ezkongabeek. Ez etxekoek ez senideek ez eben aintzina andari-zereginik hartzen, doluagaitik euren leku berezia bete behar ebelako hileta-segizioan. Hildakoa kofradiaren batekoa zanean, kofradia-kideak eroaten eben gorpua, edo hiru-lau baserriren jabea zanean, maizterrak arduratzen ziran. Herri batzuetan horretara dedikatzen zirenak egoten ziran, eta ordaindu egiten jaken.

Antzina gorpua andetan eroaten zan, geroago hasi ziran zerraldoak egiten, eta gorpua zerraldoaren barruan eroaten, baina halanda be andetan eroaten eben. Azken urteetan sorbalden gainean. Beti be hankak aurrera adi dituela, abadeen kasuan izan ezik, kasu horretan burua aurrera dala eroaten dira, baina gero eleizan sartzeko besteak bezala.

Batzuetan baserriak herritik oso urrun egozanean, bideak txarto egozanean edo hildakoak pisu handia eukanean, andariek turnoak egiten ebezan. Horretarako leku jakin batzuk egoten ziran, gehienetan bide-kurutzeetan, eta aldaketa egin baino lehen, errespontso bat errezatzen zan.

Hilbideak

Andariek bide jakin eta aldaezina egin behar eben. Bideok lotzen eben etxea eta eleizea benetan eta modu sinbolikoan. Ibilbide luze eta, inoiz, gatxok, andabideak, kuruzbideak, hilbideak, gorpuzbideak edo eleizbideak deitzen dira. Bide hori erabilten zan eleizeagaz zerikusia euken gauza guztietarako: kurutzea eroan, ezkontzetan, bateoetan...

Bidea itxita egoanean, basaz, sasiak janda etab. alboko lurretatik pasatzen zan, zorbidea egiten zan, eta ezin zen hori egitea inondik eta inora ukatu. Baina gehienetan halakorik ez gertatzeko, bideak konpondu egiten ziran auzolanean.

Segizioa, enterrua, ahokua, gorpulorra...

Hileta-jarraigoak prozesinoan egiten eban bidea. Aurreren eleizako kurutzea joaten zan, auzokoak edo monagiloak daroala, hildakoa eleizaraino gidatzeko. Aldez aurretik, abadea hildakoaren etxera etorten zan, gorpuaren kargua hartzeko eta eleizara eroateko. Horregaitik, zerraldoaren aurrean joaten zan errituzko otoitzak egiten. Ibilbidean zehar hil-kanpaiak joten ziran, gorpua eleizara heldu arte.

Hileta-jarraigoan toki agirian eroaten ziran aintzina sepulturarako opariak; serorak, lehen auzoak, etxeko andreak, edo senitartekoren batek, aurrogiak, olatak eroaten zituen; ezkoandreak argizaria eta argizaiolak sepulturan jartzeko. Halangoak leku berezia eukiten eben segizinoan.

Gaur egun lorak eskeintzen dira, baina hori nahiko barria da, lehenengo hirietan eta gero apurka-apurka herrietara pasatu dana.

Herri askotan gizonezkoen ilada bi joaten ziran zerraldoaren alde bietan, eskuan argizariak biztuta eukezala. Gero eleizan ixten ebezan.

Hileta jarraigoa, senideek eta auzoak hildakoagaz eukezan loturen arabera osotzen zan. Senide odoleko edo erantsiak ondrako taldea osatzen eben eta, senidetasunaren graduaren arabera hartzen eben lekua. Herri batzuetan andrazkoak gizonezko guztien atzetik joaten ziran, nahiz eta etxekoak izan.

Doluko erropak

Zenbat eta senidetasuna hurkoagoa izan, dolu edo lutua hainbat eta ageriagoa zan soineko eta jantzietan, horrek hildakoagaz bakotxak eukan loturea erakusten eban. Lehen auzoak be lutoz jazten ziran.

Gaur egun galduta dagoan arren, aintzina zorrotz bete beharreko legea zan. Hildakoaren etxekoak eta senitartekoak baltzez jazten ziran. Gizonezkoak: alkondara zuria, botoi baltzakaz, traje baltza edo iluna, askotan ezkontza egunekoa. Gainetik kapa baltza ipinten eben, taulerra. Kapa hau antzina domeketako erropea zan, baina gero enterruetarako bakarrik erabiltzen zan. Norberak euki ezean auzokoren bateri eskatzen eutsen. Ohitura hau joan dan mende hasieran galdu zan, Iparraldean berrogeiko hamarkadan. Ezkerreko besoan brazalete baltza ipintea be nahiko arrunta izaten zan.

Emakumezkoak be baltzez jazten ziran, erropa onenakaz, eta gainetik mantu baltzak eroaten ebezan, mantaleta eta kaputxina. Buruan mantilak edo belo modukoak, guanteak. Askotan erropa baltzik euki ezean tintau egiten ziran.

Umeen enterruetan ez zan lutorik jazten, zuzenean zerura joaten zirela esaten zan.

Esatekoak 0
Ikusita: 1277