kontaktua
2012.04.03

Berba zaharbarrituak: zemai

Zemai izena, zematu aditza eta zemaiz edo zemaika aditzondoak dira formarik ezagunenak. Gaur gitxi erabiliak izatearen arrazoia, euron lekua beste berba batzuk bete izana izan daiteke. Halan, berbaz, amenazua, amenazuka edo amenazau maileguzkoak entzuten dira askoz gehiago, eta idatziz, mehatxu eta mehatxatu dira nagusitu diranak. Halanda be, hiztun zaharrek hondino be badakiez honetarikoak esaten: Harri bat hartu eta zeimaika hasi jatan. Edo antzekoak.

XVI. mendeko errefrau zahar bitan agiri da zematu adjektiboa. Bata: Zematuok ogien jala (Los amenazados, comedores de pan) (RS 21). Bestea: Zematuok gehiago, orzituak baino (Más los amenazados que los enterrados) (RS 93).

XVII. mendeko dotrina-liburuan Kapanaga mañariarrak zemai darabil itaun-erantzunetan: P: Nok oneen kontra pekatu egiten dau? R: Zemaia edo agrabioa egiten dabenak, edo zordunari parkaetan eztabenak.

XVIII. mendean zemai darabil Barrutia Mondragoeko eskribauak bere antzerkian birritako aldiz. Bat: Berba gogorrak, mila zemai neuk egitea kunpli da. Bestea zemai egin aditz lokuzino barruan: Zemai Mari Gaboni, Mari Gaboni zemai?

Mende horren akabutik aurrera, batez be XIX. mendeko klasikoen artean benetan ugaria da berba hau. Mogelek zemai, zemaiz eta zematu darabil. Peru Abarka berba-jardunetan behin: Alperrik soldadu erkin, koldar ta guperia zapalduko dozu zemaiz ta agiraka garratzez. Latin klasikoen euskal bertsinoetan beste behin: Dariok ego ta arnasa beste batzuk arturik, bialdu deustaz karta arro ta lotsabagiak, zematuten nabela, jaubetuko dala neure gauzaakaz. Dotrinan be bai: Barre egiten neban, zematuten nendubenian bere aserriaz.

Añibarrok be antzera: ama batek bere ume txikiaz egin daroana: ikaratu, zemaitu, bildurtzen dau, iges eguin gura dabenean; ta onenbestegaz bere besarte ta altzora biurrerazoten dau.

Pedro Astarloak paradisuan Jainkoak Adan eta Ebari eginiko mehatxua gogorazoten deusku: Agindu eutsan ez egijala jan Paradisuben erdijan eguan arbolako fruta edo sagarrik; zematuten ebala, jaten baeban, bertatik ilgo zala.

Gaurko literaturan txertatzeko moduko hitza dalakoan gagoz, berau eta eratorriak: zemaia, zemaiz, zemaika eta zematu.

Esatekoak 0
Ikusita: 1575
2012.03.29

Sorne Unzueta Utarsus (Bilbo 1900-Algorta 2005)

Sorne eskumaldean, atzean, eskolako umeakaz.

 

“Haize gozoak hunkitu egiten nau, baina haize-erauntsiak ez nau botako”

Sorne Unzueta Euskal Pizkundeko giroan kokatu behar da. XX. mende hasierako politika eta kulturako zurrunbiloan, bete-betean ibili zan: mitinlari, eragile, irakasle, idazle…

1900. urtean jaio zan Bilbon, Abandon, eta Concepción izena ipini eutsien. Harrezkero agirietan Primitiva eta Basilia be agertu izan da, baina abertzaletasunaren garra biztu jakonetik Sorne izan da. Basilisa ahizteagaz batera, irakaslerako ikasi eban Solokoetxeko eskolan. Orduan jarri zituan Bizkaiko Foru Aldundiak Auzo-Eskolak, leku apartekoetan bizi ziran umeak eskolatzeko. Eskola horreetako askotan euskeraz irakasten zanez, irakasleak behar ziran eta Sorne euskerazko irakasleen lehenengo promozinokoa izan zan, bera euskaldunbarria zala. Ezkondu arte Errigoiti, Plentzia eta Gorlizeko eskoletan egon zan. Gregorio Erraztigaz ezkondu ostean, Lemoa, Bedia eta Berangon behar egin eban.

Abertzale sutsua izan zan, euskal eskoletako irakaslea eta Emakume Abertzale Batzako sortzaileetakoa. Hizlari be ibilten zan, andrazkoei botoa emoteko eskubidea onartu eutsienean batez be.

Gerra hasi zanean, ostera, erbestera joan behar izan eban. Frantzian egon zan, leku baten baino gehiagotan, 16 urtez. Alemanen okupazino-denporan erresistentzian ibili zan, eta gero Eusko Jaurlaritzak Parisen eukan egoitzan, senarrak Euzko Deya-ko bulegoan behar egiten ebalako, Jose Antonio Agirrek halan eskatuta. Garai horretako gorabeherak Me voy contigo izeneko lanean jasota dagoz, bere esperientzia oinarri dala nobela itxuran azalduta. 1953an itzuli ziran, senarra txarto egoala-ta, hemen hil nahi ebalako. Orduko urteak garratzak izan ziran Sornerentzat, giro politikoak estu hartzen eban eta.

Sorne idazle izan zan, gerra aurreko aldizkarietan hainbat olerki, ipuin eta artikulu idatzi ebazan. Horreek danak batuta Idazlan Guztiak liburua argitaratu eban Labayru Ikastegiak 1997an. Horrez ganera, oso ondo margotzen eban, hainbat koadro eukazan etxean, paisajeak, erretratuak eta, berak eginda, ondo politak.

Idazlanei dagokienez, testu indartsuak dira Sornerenak, sentimentuz beteak eta samurrak, baina labankerietan jausi barik. Emetasuna eta amatasuna agiri-agirikoak dira bere idatzietan. Horregaz batera, naturak aparteko lekua hartzen dau bere testuetan, egoera eta jarrera askoren adierazpide eta irakaspide moduan. Natura jakintsua da, eta ederra. Eta Sornek zentzumenak zoli daukaz naturaren erakusgarriak ikusi eta hareekaz jabetzeko. Inguruaz gozatzen daki, begien aurrean daukan edertasunari erreparatzen, eta konparazinoen bitartez irudi eder-esanguratsuak egiten. Argia-iluna, eguna-gaua, koloreak, maitasuna adierazteko hiztegia ugaria da Sorneren idatzietan, testuak sentitu egiten direla esan daiteke.

Ipuinetan alegi itxurakoak ditu gehien, irakaspen eta guzti. Bere mezua azaltzeko balio deutso horrek, zelako jarrerak, jokabideak edo pentsaerak nahi dituen adierazteko bidea da, ipuin baten bitartez modu atseginagoan esanda. Baliteke irakasle izateak be eragina izatea horretan.

Bere bizitzaren oinarrian familia eta herria egon dira beti barru-barruraino sartuta. Andrazko moduan aurrelari izan da emakumeen eskubideak lortzeko borrokan, baina ez eban ondo ikusten feminismoa. Emakumea familiaren, senarraren eta herriaren zerbitzura dago, ez bere burua erakusteko. Amatasuna da emakumearen zereginik garrantzitsuena, bere esku dago hurrengo belaunaldiei berak izandako baloreak irakatsi eta txertatzea. Berak bost seme-alaba euki ditu, egoera gogorretan aurrera atera behar izan dituanak. Idazlanetan be gai nagusietako bat amatasuna izan dau, ama ume babesbakoen babesleku eta bide-erakusle agertzen dala.

Esatekoak 0
Ikusita: 2290
2012.03.23

Jatorduak V. Edariak

Jatekoen lagungarri, edatekoak ez dira falta izan. Edabe nagusi bi egon izan dira gure artean: ura eta ardaua. Antxinako denporetan ura edaten zan batez be, ez zalako ordaindu behar. Inguruetako iturri eta manantialetatik hartzen eben baserritar nahiz uritarrek ura. Estimadua izan da, eta hondino be bada, halango iturri naturaletako ura baserritarren artean. Iturrietan hiru ur klase ezbardintzen izan dabez: hatx ura, metal ura edo ur gorria eta ur gogorra edo gordina. Lehenengo biak izan dira benetan estimaduak, normalean garbiak, freskoak eta gustu onekoak izaten ziralako. Hirugarrenak barriz, lur azpian bide luzeegirik egin ez, edo egiten eban bidea azaletik oso hur egiten ebalako, ez eukan aurrekoen freskotasunik: normalean kanpoan egoan tenperatura beretsuan egoten zan.

Uraren ganean hainbat sineskera egon dira. Halan, izertzan dagoan pertsoneari ura edateak kalte egiten deutsala esaten izan da, hotzitu egiten dala. Kereixak edo okaranak jan ostean ura edatea kaltegarria dala entzuten da hondino be. Zeanurin, azkenik, bada uraren inguruko ohitura bitxiago bat: ohera joan orduan pitxer edo jarroan ura egon ezkero, beheko suko illenti gori bat botaten jakon barrura, iturritik eroandako ura gauez espiritu eta jeinu okerren esku segitzen ebala pentsetan eben eta. Hagaz bildurtzen ebezen balizko espiritu okerrok.

Ardaua izan da, eta hondino be halan da, etxean nahiz etxetik kanpo Euskal Herrian gehien edaten dan alkoholdun edabea. Halanda be, antxina ardaua egiteko beren beregi mahastirik ez eukanak, hau da, Euskal Herrian gehienak, erosi egin behar izaten eban eta horregaitik ez da etxe guztietan gura beste egon. Ardaua binoteruei nahiz tabernetan erosten zan. Binoteruak gurdi nahiz karretillakaz ardaoa garrafoietan etxerik etxe saltzen zelan ibilten ziran gogoan daukie askok hondino be, baina karuagoa zan eurei erostea tabernetan erostea baino, etxerik etxe ibili behar izatea prezio barruan sartzen ebelako. Tabernetan, ardaua ahuntz edo ardi hilen narruagaz eginiko 80 bat litroko zaragietan eukiten zan, barriagoa da ardaoa garrafoietan gordetea, eta zer esanik ez botiletan eukitea. Zaragi bakotxak, hanketako baten, oholezko grifotxu bat eukiten eban eta bertatik ataraten zan ardaua.

Ardau baltza, gorria eta zuria egozan lehenago be, baina lehenengoa zan gehien edaten zana eta azkenengoa egun edo egoera berezietarako gordeten zan. Txarria hil orduan, esaterako, matarifeari galleta batzukaz batera ataraten jakon ardau zuria, eta gauza bera egiten zan pertsona bat hil orduan, gorpua lepoan eroaten eben andariakaz.

Gizonen edaria izan da XX. gizaldiko amaierara arte, andrazko edo gazteren batek edan ezkero, uragaz nahastean edaten eban, hain gogorra ez izateko. Lau dira ardauagaz erabilten izan diran neurri nagosiak: azunbrea (litro bi), azunberdia (litro bat), kantarea (zortzi azunbre) eta kuartillua (azunbre laurdena edo litro erdi). Hain zuzen be, tabernetan jarro txiki nahiz porroietan normalean kuartillua ataraten zan.

Esatekoak 0
Ikusita: 1687
2012.03.15

Antzinako ezkontzak

Gaur egun ezkontzak zelangoak diran badakigu, baina zelakoak ziran gure aitita-amamenak?

Bizitza ohikuneetatik, jaiotzeagaz batera ezkontza izango da seguruenik ospatuenetarikoa. Gaur egun prestakuntza asko egin behar izaten dira ezkontzarako, baina antzina be beragaz lotuta hainbat errito eta jaialdi egiten ziran, gaur egun gehienak galduta badagoz be.

Euretako batzuk ezkontza aurreko egunetan hasten ziran, adibidez, deiuneak (herrikoei ezkontzaren barri emoteko pulpitutik egiten ziran oharrak); senargaia neskalagunaren etxera lehenengoz joaten zanean egiten zen botagaba; ezkongaien familia bien arteko lotura estutzeko egiten zen aurpegi-ikustea (hau batez be ezkontzarako hitzarmena zehazteko eta opariak trukatzeko egiten zan); antzina mutilak baino ez eben egiten ezkontza aurreko despedidea; andregaiaren arreoa gurdian eroatea, etab.

Ezkontzak bi atal izaten zituan: ezkontza bera (eleizako ospakizuna) eta ezteguak, haren ondorengo jaia. Lehenengoak ez eukan gaur egun daukan besteko garrantzirik. Eleizkizuna astegunean izaten zan, konbidadu gitxigaz, etxeko beharrak ia eten be egin barik. Ezkontza egunean bertan bazkaria egiten zan, ezkontide barriari ondoetorria egiteko.

Ezkontza gehienbat neska eta mutil gazteen arteko kontua zan. Gazteria zan ezkongaiakaz batera eleizarantza oinez abiatzen zana, musika eta bolanderak botaten, alaitasun giroan. Lekukoak be ezkonlagunen artean aukeratzen ziran askotan.

Denporeak aurrera egin ahala, gaztez osaturiko ezkonlagunen taldea beste gizatalde batzukaz osatuz joan da. Etxeko senideez gainera, urrinagoko senitartekoak eta lagunak be konbidatzen dira.

Esatekoak 0
Ikusita: 2432
2012.03.07

Nabarra poema

Cecil Day Lewisek poema luze bat idatzi eban Matxitxakoko borrokan hain sutsu borrokatu ziran Nabarra ontziko marinelei eskainita. Borroka horren 75. urteurrena dala-ta, poema horren bitartez gogoratuko dogu orduan gertatutakoa.

Idazleak ingelesez idatzi eban poema, euskerazko itzulpena ondoan dauela argitaratu zan 2003an Idatz & Mintz aldizkariaren 37. zenbakiko gehigarri moduan

Jatorrizko testuagaz batera, Luigi Anselmik euskeraz egindako itzulpena dator, eta Jesus Antonio Etxezarragaren sarrerea.

Cecil Day Lewis (1904-1972) Irlandan jaioa da. Umetan ama hil eta aitagaz, eleizgizon protestantea, Londresera joan zan. Ume-umetan hasi ei zan poesia idazten. Oxforden ikasi eban eta, ezkerraren eta marxismoaren giroan, han egin ebazan lagun poetika politiko barri bat bultzatzen ahalegindu ziran hainbat intelektual gazte, tartean Louis MacNeice, Stephen Spender eta W.H. Auden. Poeta, literatur kritiko, klasikoen itzultzaile eta irakaslea izan zan. Informazino Ministerioan editore izan zan, Oxfordeko poesia irakasle eta Harvardeko irakasle gonbidatua, eta 1968an Britainia Handiko erregetzak Poeta Laudatua izendatu eban. Ha ta guzti be, poesiatik bizi ezin eta Nicholas Blake ezizenagaz argitaratu ebazan nobela poliziakoek ekarri eutsien osperik gehien.

The Nabarra poema G.L. Steeren The Tree of Gernica liburuan kontatzen dan gertakariak irakurrita idatzi ei eban. Gertakariok 1936ko gerra hasieran Matxitxakoko borrokakoak dira. Orduan, Euzkadiko Gobernuak itsas-armada apala eratzeko, bakailao-ontzi edo ‘bou’ batzuk gerrarako moldatu ebazan eta Gipuzkoa, Bizkaya, Nabarra eta Donostia izena ipini eutsien. Galdames merkatalontziaren eskolta joiazala, Canarias gurutzontziagaz topo egin eta itsas bataila hasi zan. Gipuzkoa, sutan, Portugaleten babestu zan; Donostia, ihesean, Arcachonera erretiratu; Bizkaya azkenean Bermeon sartu zan. Nabarra ontzikoek, ostera, gurago izan eben azkeneraino borrokatu etsi baino. Gudarion adore eta kemenak txundituta idatzi eban C. Day Lewisek The Nabarra poema.

 

Nabarra

 

LEHENENGO FASEA

Askatasuna hitz bat baino gehiago dugu,
agintarien diru xehe merkea bainoago,
tiranoaren ohorerik gabeko txekea edota zoroaren moneta,
inflakzioak puzturikoa, bainoago. Hilkorra da, hori badakigu,
eta sarraskizale ez diren gizon arrunten irudira egina;
irudi hori, ordea, saldurik ikusi baino lehenago
hil eginen dute eta hilak izanen. Hilkorra da, bai,
eta hala ere bere errautsetarik goititzen da beti indarberrituta:
lurrari datxekio eta haatik gizonaren bihotza
etxera bidean den txoria baino gorago hegaldatzen da
sasoiko beroak asaldatzen duenetan:
Inoren kalte gabea da haren ukitua, egunsentiaren pare,
baina bekaizkeriaren itzal erogarriak askatu egiten ditu.
Askatasuna hitz bat baino gehiago dugu.

Bihotz zailduak izanik, heriotza nahiago izan zuten, errenditu baino.

Esatekoak 0
Ikusita: 1675