kontaktua
2018.01.19

Ameneko, Aurki eta Ausaz. Probabilitatearen eta zalantzaren artean marka bitxi batzuk

Esaldi baten bidez adierazoten dogun adierazpen baten inguruan ziurtasun osorik ez daukagunean, segurtasun oso bako adierazpena danean, adberbio kategoriako hitz jakin batzuk erabilten ditugu, aditzen emoten dogun gertaera, ekintza edo prozesu hori probabilitatearen eta zalantzaren arteko erdi-graduren batekoa dala erakusteko.

Euskera batuan agian eta beharbada dira kategoria honetako markarik ezagunenak. Baina berez beste adberbio edo multzo mordoa dira esangura eta funtzino hori beteten dabenak euskerearen luze-zabalean: apika eta agidanean ditugu erditik ekialderantz, eta noski/naski be bai, eta gaur egun gipuzkeraz halako “segurtasun” edo “baiespen” zentzunaz erabilia izan arren, Iparraldean oraindino be “probabilitate” balioaz dirau naski horrek.

Ete (bat. ote) hitz modalak be, itaunetan, zeregin berbera dau: Etorri ete da? dinogunean, beharbada etorri izango da edo hurreko mezua adierazoten gagoz galdera erretoriko baten bidez.

Marka asko eta askotarikoak dagoz horretarako euskeraz, hizkeratik hizkerara aldatzen diranak, lehenagoko aldietatik gaurko erabilerara aldatzen diranak, eta idatzizko usadiotik ahozko erabilerara be polito aldatzen diranak.

Baina adberbio-marken ugaritasuna eta aniztasuna da nabariena, perpausen “zalantza-probabilitate” modalidade lauso honen eremuan. Eta gai honek mataza lodia egiten dauen ezkero, beronen firua osorik askatzen hasi barik, zati bat egingo dogu. Gaiaren arlotxu bati oratzea dogu artezena, eta idatzi honetan behintzat, “bitxitasun” puntua darien marka batzuetara mugatuko dogu jarduna, gainerakoak hurrengo baterako lagata.

Ameneko markeari helduko deutsagu lehenengo.

Beronen esangurak, bat baino gehiago dira. Bata, gaur askoz zabalago dabilen beharbada eta edo gure klasikoen artean sarri irakurten dan menturaz adberbioen hur-hurrekoa da. Bestea, gaur ohi darabilguzan antza, dirudienez, nonbait adberbioen hurrekoa.

Ameneko honen hedadura murrizten joan da denporearen joan-etorrian. Gaur egun, dakigula, Bizkai euskerearen bazter-bazterrean ez bada, beste inon ez da entzuten, ezta sartaldeko hizkeraren adierazgarri sendoak diran ibar eta haranetan be: ez Arratian, ez Txorierrian, ez Butroialdean. Ekialderantza ez da horren zizinik be. Halandaze, Bizkaiko tradizino-euskerearen bazterrerengo ibarrean, Nerbioialdean bakarrik entzun daiteke ameneko hiztunen erregistro natural gisa: Orozkon, Zollon… eta Zeberion be, dirudienez. Orozkoko lekukotasun bi eskiniko ditugu. Sinesio Estiballes bertako lekuko eta ikertzailearen pasarte hau balia bekigu, euskera jasora ekarrita: “Auzo daukagun andra zantar horregaz kontuz ibilita be ez joagu nahikoa izango, ameneko”. Edo Itxi Rotaetxe Labayruko lankidearen beste esaldiok: “Durundua asmetan da auzoan. Etorri dira bakazinoetatik, ameneko.” “‑Zenbat seme-alaba daukie honeek, ba? ‑Lau, ameneko.” “‑Azkenean, zertan parau dira, ba? Joango dira, ez dira? ‑Bai, ameneko.”. “Ameneko, oraingoan egia esan deust guzurti halakoak!”

Baina orain mende bi eta mende eta erdi, Arratia eta Bilbo aldetik jatorkuz ameneko honen oihartzunak eta lehenengo erregistroak. Añibarro idazle frantziskotarra, Areatzako semea jaiotzaz, izan genduan marka honen eta beste batzuen erregistro ziurra itxi euskuna bere Voces hiztegian, aipu bat baino gehiagotan gainera. Bat, hauxe: “QUIZA, tal vez, acaso: c. bearbada, ausaz, aujaz, noaskiro, menturaz; b. ameneko”. Bizkaiko berbatzat finkatzen dau.

Baina hori baizen adierazgarria da bere sermoi-idatzietan erabili izana, eta pasarte batzuetan sinonimoak hurrean darabilzala. Hala Misionari obran: “Zeinbat gogorazino txar, zeinbat gertaldi negargarri, zeinbat kalte gogor ta jazoera zorigaistoko mundu zabalean ikusiko etzan, kristiñauak ondo ta astiro ziñatu balira? Bearbada urlia arako bekatu lotsagarrizkoan jausiko etzan, goixean ondo ziñatu baliz. Menturaz urlizia ilgo ez eben, krutze santearen etxerik urtetean egin baleu. A! ameneko bestea orain infernuan ez legoke, ekandutu ta oitu baliz krutze santeaz nosik bein ziñatuten!” (Misionari I, 4)

J. Mateo Zabala bilbotarra, amatatik Areatzako errastua ebana dogu ameneko markaren beste erabiltzaile nagusia, gure eretxian Añibarro baino aberatsagoa. Idazle honen bereizgarri bitxienetariko bat da, hitz batzuk, idazlearentzat bereziak diranak, era bitara edo hirutara eskeintzen deuskuzala pasarte batzuetan, kakotx artean sinonimoak dirala. Sermoia esan behar zan herrian era batera edo bestera erabilten bazan, sermoigileak berba hori erabili eian, eta ez bestea: hori zan arrazoia.

Lau pasartetxu eskiniko ditugu Zabalaren sermoi-idatzietatik. Bata: “Ezkondu ez gitxik bere izan oi dituez alkarren artean seiñak izateko eztirean, edo ameneko [bear bada] galarazoteko direanak”. Bigarrena:“Gurasoen baiezkoa bagarik, eta [ameneko] bear bada euren belarrietara bagarik, ezkontzako berbak emoten dituezanak”. Hirugarrena: “Batean ordeaz ta itxaronean emon deutsalako laborea, ganadua, dendakoa edo bear ebana; bestean bear bada [ameneko, menturaz] kobradu eztabelako”. Laugarrena: “urteiten dozu gaubeko ainbeste orduetan tabernatik, etxerako biderik zabalenak estu ta bedar dozuzala; emen estropezau, an jausi, orain batera eta gero bestera, nondik zoazan bere ameneko ondo eztakizula”.

Aurki da bigarren perpaus-adberbioa. Beronen esangurea: “ziurrenik, segurutik, nonbait”. Hau be eremu urrikoa, balio honegaz behintzat.

Ezagunagoa, zaharragoa eta askoz zabalagoa da aurki adberbioa denpora esanguraz: “laster, luzatu barik”. Eresi zahar bateko ahapaldi zati hau, lekuko: “Etorri zan aurki atetirean Eneko Pagoetako bere arma gezi barriakaz.”. Aurki: laster. Atetirean: kanpotik.

Non entzuten da gaur aurki, “beharbada, hurrean, antza”, perpaus mailako balio horregaz? Butroialdeko herrietan batez be, Mungialdean zein Uribe-kostan, eta Txorierrian. Gitxi entzuna da, halanda be. “Etorriko da, aurki”. “Bai, aurki” (Sopela).

Berez hedadura zabala eukan lehenago, gipuzkeran eta goi-nafarreran be lekukotua dago, Azkuek on egiten deuskunez. Eta literatura idatzian be, ugari ez arren, sustrai seguruak ditu aurki horrek.

Idazle modernoen artean, Azkue bera kenduta, Zamarripa sondikarra dogu lekukorik seguruenetarikoa. Beronen liburuetariko baten sarrerako paragrafoa jatorku aukera-aukeran, zerren aurki eta hurrean biak darabilzan bata-bestearen atzean: “Hau Kili-kili hau, geuk gura eztogula, Zaparrada-antza hartuten hasi da, aurki; ta gura geunken baino luzetxoago urteteko antza be artu dau hurrean ta, hurrengorako itxiko dogu, zeure baimenagaz, beronen amaia».

Baina Aboitiz lekeitiarrak be, bere kantuetariko baten behintzat badarabil marka hau: “Baina nire ikaslarik / ez jat ez konbeni. / Nai dozu egin dagidan / osagilla Eguzki?/ Ogi andi bat bere / egiten bada erdi bi, / aurki bakotxarentzat / izango da gitxi.”.

Eta idazle klasikoen babes bila hasten bagara azterka, barriro be Zabala bilbotarragaz egingo dogu topo. Añibarroren izena be aitatzen da, bere Esku-liburua obratxoaren 1821eko bigarren argitaraldian darabilela-ta. Baina zergaitik ez da agiri, ez bere Voces hiztegian, ez beste bere sermoi-liburuetan? Noren ikutua izan daiteke, 1821eko bigarren argitaraldi horretan hiru biderrez agertzea aurki testu barruan? Gure ustez, zalantza gitxi dago, bere komentu-lagun gazteago eta erdi-herritarra eban Mateo Zabalaren lumea ibili dala bigarren argitaraldi hori atontzen. Hona horko adibide bi: “Au alan izanik, badot nik zerurako usterik? Bai, aurki.”.“Bai beintzat, ama, bai; oraintxe, aurki, esan lei, itxasoa baxen andia dala zeure larritasuna.”. Hurrengo pasarte hau, Zabalaren sermoietariko batekoa da: “Nondik eztakizuela, ondatuko jatzuez diru orreek. Eztira aurki zuen llobeetara edo birllobeetara elduko.”

Ausaz edo auiaz da hirugarren marka bitxia. Gaur egun berau entzuten ez da erraza, herri-berbetan behintzat. Hizkera jasoan, idazle batzuk berreskuratu dabe ausaz adberbioa. Eusebio Erkiaga, Txillardegi eta Mitxelena bera ditugu hiru eredu bikain.

Baina tradizino idatzi mardula dauka, eta hizkera diferenteetan, Larramendiren hiztegia eta beraren euskerazko izkribu apurrak lekuko seguru dirala: “Are gogaikarriena da, txarlari oiek ikustea ta aditzea, nola dauden isekaz ta musinka euskeraz ederki dakienen jolasari, bein Nafarroako minzoa dela, gero Bizkaiko berba dongea, batean ausaz ere Goierriko hizketa dezula, bestean noaskiro Beterrikoa.”.

Bizkaierazko tradizinoan errotu da, halanda guzti be, sendoen ausaz hori, aldaera nagusi bi dituala: ausa eta auiaz.

Hiztegietan, Añibarrorren Voces dogu barriro be iturri ziurra: “ACASO, adverbio, unas veces viene con duda: c. bearbada, ausaz, aujaz, menturaz; b. ameneko; g.n. noaski, noaskiro.”. Ausaz eta aujaz (auiaz), oinarrian aldaerak diranak, biak aitatzen ditu.

Mogel markinarrak, behin gitxienez, badarabil adverbio hau, ausa idatzirik, baina handik gora ez deusagu gehiago irakurri. Sermoietariko baten honelan dino: “Eztogu ezagututen, ausa, zein eukiten dogun geure erdian, orazinoian edo altara aurretan gagozanean.”.

Ausa aldaera honek jarratzaile sendoak izan ditu XX. mendeko gure idazleen artean, Azkue, Kirikiño eta Orixe, besteak beste. “Gipuzkoako eztakit zein erritan, joan zan txartela artutera Praixko eritxon gizon bat, ez ausa errime errimea Dotriñan” (Azkue), “Geldoki baten trena luzarotxo egon zan, besten bati itxaroten ausa” (Kirikiño).

Auiaz aldaera (aujaz idatzirik be bai) idatziz gitxitan agiri da. Mateo Zabalak badarabil, baina ia beti beste markaren bati laguntzen, haren sinonimo gisa. Adibidez: “eta ez leuke auiaz [auraz, aurki, nonbait] egingo, gogoan baleuke Jangoikoak Eskritura Santuan dirautsena.”

Ausaz aldaera da, azken baten, aurreko besteon artean gailendu dana, eta horretarako arrazoi sendoak dira, bai tradizino idatziz, bai hedaduraz. XX. mendearen hasieretatik bertatik gure idazle kultoen artean ausaz marka horri lilura edo miresmena autortu jako, eta Juan Bautista Eguzkitza lemoarraren lekukotasuna zilegi bekit, honen frogatzat. Andres Urrutiak atondu eta Labayru Fundazioak argitaraturiko haren Sermoiak liburuko pasarte bi. Bata: “Geure asabakandik artu dogun siniste au okerra balitz, jarauntsiz itxi dauskuezan oitura ta ekanduak gaizto, ustel eta zikinak balira, gure erri onek, bere euskerea galduaz, siniste ta ekanduetan ausaz irabazi egingo leuke”. Bestea: “Zein ete da, ba, Jaunak gizonari emon dautsan eginen ori? Zein, izentau dautsan elburu ori? Ausaz lurreko gauzen menpeko, otsein eta jopu izateko egin ete dau Jangoikoak gizona?”.

Bego oraingoz honenbestegaz honetan.

 

Iturriko

2018-01-19

Esatekoak 0
Ikusita: 15
2018.01.09

DAMU IZAN / BEHAR EUN aditz lokuzino eredua

Lotsa izan aditz lokuzinoak lotsa da sortzen dauen moduan, behar izan ereduak behar dau sortzen dau, pertsonala danean behintzat, edo behar da, inpertsonala danean. Aditz tolesgarri modura, partizipioan izan esaten badogu be, jatorriz eta berez edun da, edo eun erabilera zaharrean, Iparraldean gaurdaino iraun dauen ukan aditz partizipioaren kidea.

Edun balizko partizipioa da gehiago, izatezkoa baino. Eduki aditz partizipioa, sartaldean eugi (zaharra) edo euki (gaurkoa) bihurtu dan moduan, edun ez da dokumentaturik agiri (dakigula), baina eun bai, eta hainbat biderrez, batez be XVI. eta XVII. mendeetan. Harrezkero haren lekuan izan sartu da, partizipio modura da eta dau, iragangaitz eta iragankorra, biak ordezkatzen dituala. XVI. mendeko Landuchioren Bokabularioan, gaztelaniazko hainbat aditzi emoten jakoz euskerazko ordainak /Izen + eun/ aditz multzo egituraz. Horreetarikoak dira: bear eun, mirakuru eun edo piedade eun. Izena mugagabez, eun aditz partizipioa darraiola. “Atsegin andia da amore eutea” dirausku aldi horretako Bizkaiko amodio kantu zahar batek be: amore eun, gaur “maite izan” esango gendukenerako.

Bazter itxiko ditugu hemen, beste aditz batzuen modal legez be jokatzen daben aditz lokuzinoak, hau da, behar izan, ahal izan, gura izan, nahi izan, ezin izan… euroi aparteko tratamentua eskaintzeko, erea datorkenean.

Aditz lokuzino honeetariko asko erregimen bikotxekoak dira, ahaztu ezineko puntu bat beti be. Hobe da lokuzinoak aukeran dauka hobe dogu, hobe dozu, hiztuna edo entzulea inplikatu ezkero. Falta da lokuzinoak be falta dogu, falta dabe, zerbaiten faltan dagoana aditz prozesuan sartu ezkero. Ez da ardura dinogun moduan, ez deusku ardura darabilgu, nori ardura deutsan zehaztu nahi izan ezkero. Ez da izaten inoren erruki jente asko dinogun moduan, zehazten dogu beste batzuetan: Erruki zaitut, koitaduori!. Halan gertatzen da beste hainbat aditz lokuzinogaz be.

Aditz lokuzinoek lehen osagaitzat izen edo adjektibo bat ohi dabenez, honeetan aspektua markatzeko estrategiak halabeharrez aditz garbiak diranetatik diferenteak ohi dira, lotsa izan aditz lokuzino ereduetan legetxe.

Aspektu bururagabea izaten aditzizen inesiboa tartekatuz bideratu ohi da: balio dau > balio izaten dau, zor dogu > zor izaten dogu. Sasikoak dira, horratino: Zenbat *balioten dau eta soka horretako, behin baino sarriago entzun zein irakurten diranak.

Etorkizun aspektua markatzeko egitura bi ditugu aukeran. Orokorrena eta gaur egun zabalena izango aditza tartekatzea da. Baina bada bigarren bat, gure klasikoetan gehiago agiri dana, baina gaurko hizkeran nekezago entzuten dana: aditz multzoko izen edo adjektiboari zuzen eranstea -ko atzizkia. Zabal-ezagunenak, aditz modalak dira: beharko, gurako, nahiko, ahalko, ezingo legezkoak. Baina horreek begoz oraingoz ateko bandan.

Aditz modalen multzo horretarik hurrekoa dogu uste izan lokuzinoa be, irabazi uste dau, galdu uste dau tipoko egiturak onartzen dituan aldetik. Etorkizun aspekturako erarik ezagunena usteko (dau) dogu, nahiz uste izango (dau) eredua be ohikoa izan.

Balio izan aditz lokuzinoaren futuroko aspektua markatzeko be balioko (dau) dogu erarik ohikoena, nahiz balio izango (dau) be naturala gertatu.

Baina badira, gaur gitxiago entzunak izan arren, tradizinoan horrexetara eregi izan diran beste batzuk be gertakizun aspekturako. Ezagunen artean, agiriko, damuko, zorko, hobeko, gogoango… eta gitxi batzuk.

Agiri izan aditzarena agiriko dau dogu.

Ardura izan aditzarena ardurako. Halan: “Gugaitik gitxi ardurako deutso horri!”

Damu izan aditzaren geroko aspekturako dogu: damuko dozu. Nafarroako bertso txorta ezagun bat, gatxizenez “Trabuko” esaten eutsen bati eginikoa, guztiz erara datozanak berau erakusteko: “Goizuetan bada gizon bat / deritzen zaio Trabuko; / hitzak ederrak, bihotza paltso, / sekula etzaio paltako; / egin dituen dilijentziak / berari zaizkio damuko”.

Hobe izan aditz lokuzinoak be, bardin iragangaitza danean zein iragankorra, hobeko ereduko futuro aspektua onartzen dau, eta dau laguntzaile iragankorraz halan darabile gure klasikoek behin baino sarriago. Mogelenera barriro: “Obeko dozu jan ta bakean itxi alango ordi galtzailla bati” (PAb), “Obeko dozu jaztea neure soinoko batzukaz” (PAb).

Zor izan aditzaren gertakizun aspektu, zor izango zabalagoaren aldamenean, zorko dau eredua be ezaguna dogu. Gure klasiko biren adibide bana: J. A. Mogel: “Zu lango apainduen zain dagoz olanguak, ta arnasea bere zorko dozu” (PAb). J. Mateo Zabala: “zubek zor deutsazubena legez zorko deutse benturaz zuek lango askok” (Bermeoko sermoitegia).

Aditz lokuzino honeetariko zati on batek edun > euki eboluzinoa jasan dau. Halango bat edo beste gogorarazoteko:

Min izan aditza min euki izatera etorri da hizkera askotan, min izenak mugagabe dirauela. Klasikotasun izaerako egiturak dira: Min dot. Non dozu min? Azkuek tamalez ikusten dau eboluzino hau: “Sentir o tener dolor. Hoy, desgraciadamente, nos valemos de la locución min eukiiduki. En lugar de min dot, que se decía entonces, hoy decimos min daukat, me duele, tengo dolor” (Dicc.).

Aditz lokuzino batzuk zahar gelditu dira, zaharkituak; gaur nekez erabilten dira. Horreen artean aitatu daiguzan:

Laztan izan, amodio kantu zahar baten datorrenez: “Laztan dot eguzkia, / idargia maite, / zeu ikusi bagarik / neu ezin nengoke” (Xahoren bilduma).

Autor izan be gaur gitxi baino ez darabilgu, autortu aditzak kendu deutsalako bere lekua “reconocer, conceder” esangurarako. Baina gure klasikoetan ondo sustraitua dago. Hurrengo pasarte honetan, Mogelek ezagutu eta autor izan sinonimotzat darabilz esangura esparru horretarako: “Bazaut, autor dot, ta ez daukat aztuta bizkaitar barrukoentzat gatx izango dala kiputz euskerea ondo aditutea” (Konfesino ona).

Damu izan aditzagaz be antzera jazo da, nahiz eta ezagunagoa gertatu gaurko hiztunontzat aditz hau, garizumako eleiz kantu bati esker berariaz: “Damu dot, Jauna, bihotz guztirik, zu nahigabetu izana”. Damu dot horren ordez errazago esango genduke gaurko hiztun askok: Horren damua daukat, eta akaso baita, hainbat kalkoagoa dan damutzen naz bera be.

Erruki izan iragangaitz zein iragankor modura dakusku jokaturik. Guztiz ezagun egiten jaku  harako eleiz errezu formulako “erruki zaidaz” dalakoa, nor-nori erruki izan argumentu egituraduna. Baina nor-nork erruki izan egitura iragankorra aurrekoa baino sustraituago eta zabalago dabilelakoa daukagu. Mogelen alegietako pasarte hau jatorku harira: “Eskiniko deutsee dirua aurrez, erruki balitue legez, emongo deutseez gari ta artoak, ta nosbait bazkariren bat; baina eskatuko deutsee gero emona baino geiago.” (Mog Ip 44). Erruki izan transitiboak gaur egun arte iraun dau gitxi-asko. Erruki dot edo erruki zaitut legezko urteerak normalak dira hiztun helduen artean, nire errukirik bape ez daukazu be dan legetxe. Halanda be, errukitu aditza nagusitu da, esapide jakinetatik aparte, eremu semantiko guztietan, bigarren argumentua instrumentala edo soziatiboa dala: errukitu zaite guzaz edo errukitu da zuekaz ereduko esaldien bidez.

Gogoan izan aditz lokuzinoa guztiz ohikoa dogu gaur be. Ez ostera, etorkizun aspektuaz garatu dan gogoango dozu ereduko aditza. Ez bakarrik da bitxia beronen egitura, gogoan-go + laguntzailea, ezpada batez be berorren esangura berezia, zemakuntza inguruneetakoa. Mogel idazlea dogu beronen berme nagusia. Peru Abarka-ren atzeko berbategian berak seinalatzen deusku egitura eta esangura honen berezitasuna: “Goguango deubat, deunat o deutsut: no te lo echaré en olvido: amenaza”. Eta bere alegietan testu barruan sarturik darabil beste birritan. Bata: “gogoango dozu nosbait nire esanak ez egina”. Bestea: “gogoango dok niri bazkaria ucatua”.

Gorroto izan aditz lokuzinoak be denporearen ibilian mugatzailedun izatera jo dau: gorroto deutso izatetik gorrotoa deutso izatera, eta oraintsuagoko aldietan gorrotoa deukotso bihurtzera be ailegau da. Edozelan be gorroto izan aditz lokuzinoaren argumentu-egitura nork-nori erakoa izan ohi da, Mogelen ondoko pasartearen araberakoa: “Esango dozu alango mutillak gorroto deutseela karta ta jokoari?”. Baina hau baizen zaharra eta indartsua dala esan daiteke gorroto hartu lokuzinoa be, honek be mugatzailedun aldaerea daukala: gorrotoa hartu. Milia Lasturkoren eresi zaharrean dogu jada dokumentaturik: “Mondragoeri artu deutsat gorroto, / giputz andraok artu ditu gaxtoto”.

Lagun izan aditz lokuzinoak be bizitasunez dirau euskaldun onen artean, baina joerea, halanda be, lagundu aditzaren mesedetan atzean gelditzekoa da. Lagun izan gazt. “acompañar; ayudar” esangurakaz erabili izan da tradizinoan, eta uste baino ugariago, berariaz sartaldean. Mogelen adibide hau lekuko: “deitu euskuen erreguz legez, ta gu lagun genduezala, gure indarren bidez jaso zituen makurturik erabilezan buruak” (Peru Abarka); hau da, guk lagunduta.

Opa izan, batez be ‘deseo izan’ adieraz, nori argumentuaz lagundurik erabili izan da, lehen gaur baino gehiago. Gure klasikoetan bada eredu onik: “Opa izan neutsan gatxa otsuari; agaiti etorri jat orain neuri” (Ip 31)” (Mogel Ipuinak).

Amaitzeko, aholkutxo bat. Geure literaturan zein oratorian estilo onari eta jagiari men egiteko, guztiz mesedegarriak diralakoan gagoz, aditz lokuzinooi bere onurea eta emendioa ateratea, ondo datozanean; ez da zertan beti, baina. Neurri onaren oreka jagonda; adinon.

 

Iturriko

2018-01-05

Esatekoak 0
Ikusita: 55
2018.01.02

LOTSA DA berbetan

Aditz lokuzinoak ohi deritxe izen-aditzak, adjektibo-aditzak edota antzeko beste bakuntza batzuk konposaketa bidez eregiten diran egitura lexikalizatuei. Izen edo adjektiboa izan, edun, egin edo antzeko beste aditz malgu askotarako edo ia danerako horreetariko bategaz laguntzen danean, mugatzaile barik, lexikalizazinoa bideratuz, orduxean gertatu ohi da bakuntza hori. Alkarketa legeek agintzen dabenez, hutsA egin hitz segida huts egin izatera datorrenean, mugatzailea ezabatuz, orduantxe daukagu konposaketa edo alkarketa, eta halantxe eregitako aditz multzoei esaten jake aditz lokuzinoak.

Alkarkuntza honetan, izen edo adjektiboakaz batera ohi darabilguzan aditzik komunenak izan, edun eta egin izan ohi dira. Oraingoan izan iragangaitzaz eregitako aditz lokuzinoak hartuko ditugu autu edo jardungai; hau da, lotsa izan eredukoez, eta ez zor izan tipokoez, ze bigarren honetan izan hori edun zaharraren ordez darabilgu, balio iragankorraz; dau erakoa dogu, eta ez da erakoa.

Taiu honetako aditz multzoen corpusari begiratu bat emokeran –zerrenda oso bat egitea beti be gatx da, kopuru mugatua eta zehatza be ez dalako, eta batzuetan lauso antzekoa–, agiri dana da, ez dala horren luzea erabilera eta bizitasuna daben aditz multzoen zerrendea; antzik be ez, huts egin eredukoez sortzen danaren aldean.

Euskera egiten edo egin dan luze-zabalean azterka hasi ezkero, behingoan ohartzen gara, gune baten alkarketa aplikatzen bada, beste baten ez dala egiten, edota hiztun batzuk egin arren, beste batzuk ez dabela horretarako joerarik. Erraz da..., Gatx ez da… esango dau batek, eta Erraza da..., Gatxa ez da... besteak. Erdi eta sartaldeko hiztunontzat ohikoena da esatea: Ona da ur freskoa edatea, baina ekialdean (zenbat eta bazterrerago gehiago) berez-berez darabile: On da… aditz multzoa. Baina ona da horren lekuan adjektibo konparatiboa sartzen dogunean, orduan bai jagoten dogu sartaldean be aditz alkartu taiua: Hoba da hori, bestea baino. Hoba izan/hobe izan dogu hor aditz lokuzinoa, ez hobea izan.

Testuinguruak era batekoak edo bestekoak izan be, batean batera jokatzen dogu, bestean bestera. Adigarritzat erraz izan hautuko dogu. Zertara ezean gabiltza batzuetan, erraz izan ala erraza izan artean zein hobetsi. Biak erabilten ditugu hiztun askok, batzuetan testuinguru berean, beste batzuetan harean diferentean. Hori erraza da esaten, baina egiten ez dinogun moduan, ezezka berez-berez urteten deusku: Hori ez da errez! Eta era konparatibora joten badogu, are gehiago darabilgu mugagabea: Errazago da idazten, bertsotan baino. Edo antonimoa erabilita: Gatxago da neurtitzez idazten, hizlauz baino.

Denporearen joan-etorrian be lurralde bereko hiztunen artean be joerak aldatzen joan dira. Alper izan lokuzino normala zan lehenago: “Alper da Maria makilatu, neurdin berez behar dau” edo “…, berdin berez behar du” zinoan esaera zahar batek. Gaur egungo hiztun gehienoi, alper hori adberbioturik, berez lez urteten deusku: Alperrik da…, nahiz eta alper izan hori be guztiz aldendurik ez dagoan: “Alper izan zirean ama-arreben ahaleginak, Bilborako burubidea aldatu eragiteko.” (Otxolua).

Zerbaiten behar izan (norbait) ezagunagoa zan lehenago, gaur egun Zerbaiten beharra edo beharrizana euki dinogunerako. Mogelen adibide ezagun bi: “Gure bear izan zirean Erromarrak” (Peru Abarka); “txikartxuen bear izatera etorri leiteala gizonik andi ta goratuena” (Ipuinak).

Eremu semantiko batzuetan sendoroago sustraiturik dakuskuz taiu honetako aditz lokuzinoak, besteetan baino. Giza gorputzagaz loturik dagozan prozesu psikosomatikoena da beharbada ezagunena eta bizitasunik gehienekoa. Hara hemen sail honetako aditz lokuzino ezagun batzuk: gose izan, egarri izan, hotz izan, bero izan, logura izan, bildur izan, lotsa izan, nagi izan, bizi izan eta hain zabal ez dabiltzan beste batzuk, irritu izan legezkoak.

Gaiso izan be sail horretakoa dogu; lehen sarri erabilia, baina gaur ezagunago egin jaku hiztunoi gaixorik egon aditz multzoa. Mogelen lekukotasuna: “Egongo da beste bat lagunagaz gorrotoan, berba ta agur onik bere egin gura ez deutsala areriotzat daukanari, alkar bisitetan ez dabeela auzo onak legez gaiso direanetan”.

Eguraldiaz darabilgun aterri izan be eredu honetako lokuzino seinalatua da, euria izan aditz multzoaren antonimoa. Herri-kanta ezagunaren (Begiak barrez barrez) kopla hau lekuko: “Ez da euririk sartzen, maitea, aterri danean”.

Aditz lokuzino zahar honeetariko gehienek dabe gaurko berbetan ordezko beste egitura bat, modernoagoa eta kalko izaerakoa, indarrean, -a mugatzaileaz eta euki aditza lagun dala: gosea, egarria, hotza, beroa, logurea, bildurra, lotsea… euki erako egiturea, hatan be. Hizkera estiloaren aldetik, ez da zer esan, aditz lokuzino zaharren alde egin gurago dogula.

Poz izan be ezagunagoa zan lehen, gaur pozik egon darabilgunerako. Izan be poz kategoriaz bikotxa da, izena zein adjektiboa, gaur ia bakarrik lehenengorago badarabilgu be. Erara jatorku Barrutia eskribauaren kopla ataltxo hau testimoniogarri: “Bateti ene biotza poz da, besteti dabil ikara. / Ezkutaria, konbeni bada, esan egizu nor zara?”.

Gizakiontzat behin-behineko diran adjektibo batzuekazkoak be era lexikalizatuan erabilteko joera handia daukagu (batzuk gorago aitatuak). Erraz izan, gatx izan eredukoak.

Ezagun izan be sail honetan sartu leiteke, eta gordeten dauen esangureagaitik merezi dau aitatzea. Ez daukie bata-besteagaz zerikusi estuegirik, norbait ezaguna izateak eta ezagun izatea norbait nongoa dan, esaterako. Berbaikunetik izaten da batzuetan ezagun, bat Bermeokoa, Lekeitiokoa ala Ondarroakoa dan. Sartaldeko euskeran sendoro sustraituriko aditz lokuzinoa berau.

Ikara izan be sail horretakoa dogu, behin baino sarriago bildur eta ikara izan egiturapean agiri dana. Mogelen berbaz: “zai apur bat galdu ez dedin bildur ta ikara , ta uruna ondatuagaiti ardurarik ez” (Peru Abarka).

Izen kategoriako hitzak be erabilten dira, adjektiboez gainera, euren kualidadeak dirala medio, adjektibo atributiboen eran taiu honetako aditz lokuzinoak eregiten. Bat edo beste aitatu daiguzan.

Gauza izan, ‘kapaz izan’ esangureaz. Gai izan be, esangura beretsuaz.

Jabe izan aditza be, zeren jabe izan egitura barruan, zabal dabilen aditz lokuzinoa dogu. Halan: Lehen etxe askoren jabe zan, baina gerra denporan danak saldu zituan.

Ardura izan egitura be erabilia da batzuetan, laguntzaile transitibokoa, ardura deutso, zabalago darabilgun arren. Ezezka ohi darabilgu askoz sarriago. Ez da ardura horregaitik, era inpertsonalean esan daiteke, ez deutso ardura be era inpertsonalean esaten danerako; eta hiztunak bere burua inplikatzen dauenean, ez deust ardura esango leukenerako. Barruti semantiko berekoak dira axola izan eta leba izan lokuzinoak be. Leba izan Ipar Uribeko inguruetan entzuten da gehien, baina laguntzaile iragankorraz, orohar: Zuri zer leba deutsu? Ez dau lebarik. Leba izango ez deutso, ba! legezko esamoduetan.

Eta izenakazko sail honetan ahaztu ezinekoa da pekatu izan be, gure dotrina eta sermoi generoko eduki aberatsean ugaria baizen eraginkorra gertatu dana.

Badira, dana dala, gaur gitxi entzunak izanik, sustrai sendoko aditz lokuzino batzuk, gaur egun be barritu eta bizitu beharrekotzat joten ditugunak. Bat edo beste aitatuko ditut.

Erruki izan aditz lokuzinoa guztiz ezaguna izan dogu gure tradizinoan, sartaldekoan berariaz, eta gaur egun be hondino bizirik dagoala esan leiteke. Noren erruki izan: hori da aditz egitura. Nori ez jatorko akordura harako eleiz liturgiako formula ezaguna: Erruki zakiguz!, “gure erruki izan zaitez” esangureaz. Gure umetan, oinaztu eta trumonotsa zanean errezatzen genduan errezitaduan be bardin agiri da: “Santa Barbara, Santa Kruz, / Jauna, erruki zakiguz. / Inuzenteen ogia, / Jauna, miserikordia”. Herri-poesiako ahapaldi pare bat erantsi deiogun txortatxu honi. Bata, Txanton Piperriren herri kantu ezagunean garbiro kantetan dana: “Txanton Piperri hemen dago, / limosna on bat baleuko. / Kantau behar dot, / baldin ahal badot, / neure sabelen gosea, / erruki dedin jentea”. Bigarrena, dantza-kopla batetik jasoa: “Norbera ondo bizi ezkero, ez da erruki laguna”.

Lege izan, ‘zilegi izan, aizu izan’ esangurako aditz lokuzinoa gaur nekez entzuten bada be, gure idazle klasikoen artean zimendu sendoaz lekukotua dago. J. Mateo Zabala bilbotarraren adigarri bigaz on egingo dot egitura hau. Bata: “Ori ez da lege, ez Jangoikoak aginduten dabena”. Bestea: “Barauzaro egunetan, barau egin bearrik, galdu egin badozu; edo oneetan ta barikuetan ta beste egun debekauetan lege eztan legez koipea jan badozu, edo arraina ta okela gauzea jatordu baten”.

Gomuta izan aitatuko dot hirugarren. Zumarraga, Mexikoko apezpiku izan zanaren euskerazko gutun baten esaten da: “orko elexaen gomuta izango zara”.

Premina izan dogu gaur egun be bizirik dirauen horreetariko beste bat: Premina danean, laguntasuna eskatu behar da.

Usu izan aditz lokuzino zaharra dogu, ‘ekandua izan, ohitura izan’ esanguraduna. “Ana Juanixe” erromantze zaharraren Arratiako bertsino baten honango koplak kantetan ziran: “–Kanpo jentea datorrenean / agur eitia usu da. // –Agur eitia usu bai baia / neuregan debajadu da”. Baina gure tradizinoan be guztiz ezaguna da, idazleek sarri estimazino gehiegirik emon ez arren: “alan da usu, alan izan dira leengoak bere” (Mogel).

Amaitzeko, gramatika ohar xume bat, zer gogoratu be ez dana, baina badaezpadan. Lotsa izan ereduko aditz lokuzinook, ezezka emoten ditugunean, ez da zilegi -ik partitiboa eranstea izen edo adjektiboari. Lotsa da edo Ez da lotsa guri ezer esaten. Zuk ez izan lotsarik, irakurle, lotsa izan nahiz ez izan lotsa, aditz lokuzinook artez erabilten.

 

Iturriko

2917-12-29

Esatekoak 0
Ikusita: 39
2017.12.22

Hile - hileBETE, urte - urteBETE eta BETE hitza erantsitako denpora-izenak

Badira lau urte, Bizkaieraren Ataria dalako honetan idatzi labur bat aurkeztu genduala puntu honezaz (2013-11-29), “Aste eta astebete ez dira bat. Hile eta hilebete bai?” izenburupean.

Ez ditugu ordukoak barrituko. Asmoa, aurrekoan garandutako edukiari zehaztasun eta osotasun puntu bat eranstea da. Izan be, Bizkaieraren Atari honetako aurreko asteko idatzian, bete neurri-izenekin baturik darabilgun eredua jorratu genduan, eta haren osagarritzat nahi genduan oraingoan, denpora-izenetako morfosintaxia gan-gainetik jorratu, beste barik.

Bete hitzak denpora-izen batzuei atzetik dautsela garapen sendoa ezagutu dauela aitatzen genduan aurrekoetan. Aste eta hil/hile ezeze, urte eta ordu dira ezagunenak. Noiz edo behin mende hitzari egokiturik be irakurri dogu. Denpora-izenok aldi-epe zehatza adierazoten dabenak ohi dira: orduak 60 minutu ditu, asteak zazpi egun, hileak 30-31 egun, zezeila salbu dala, urteak 365 egun, eta mendeak (edo sekuluak nahi bada) ehun urte.

Aldi-epe hori estimatiboa danean, gitxi gorabeherakoa, euskereak nekez eransten deutse bete hitza denpora-izenei. Halan bada, egun, gau, goiz, arrats, arratsalde, iluntze… izenak nekez ikusiko ditugu bete lagun dabela.

Aldi-tarte guztiz laburra adierazoten daben denpora-izenekin be ez daukagu bete eransteko ohiturarik. Halan jazoten da minutu edo segundu izenekin, berbarako.

Gatozan sintaxi arlora. Bete hitza, denpora-izenekin batera izen sintagma bat osotzeko darabilgun kasurik gehienetan, determinatzaile zenbatzaile kategoriakoa izan ohi da, neurri-izenetan orohar jazoten dan legetxe. Hori dala-ta bereiz idatzi beharko genduke halan dan guztietan, sarriago batuta ikusten (eta idazten) ohituta bagagoz be. Halan esaterako: Ordu bete bada batzarra amaitu dogula. Aste bete igaro zan alabearen barri atzera jakin arte. Urte betera luzatu da gure alkar ikustea. Añibarrorena da honako esaldi hau: “Ha un año, urte bat da, urtebete da", urte bat banan idatzita, urtebete baturik. Baina kontua da, batean bat eta bestean bete, biak dirala urte izenaren determinatzaile zenbatekoaren aldetik. Biak bereiz idaztea argigarriago litzatekelakoan nago. Besterik da lexikalizazino osoa daukaguneko kasuen idazkera. Badira sagar mota batzuk urtebetak (urtebeteak) deritxenak, berbarako.

Denpora-izenokin mugatzailea (-a, -ak) edo zenbatzaile arruntak (bat, bi) erabili ohi dira batzuetan eta bete beste batzuetan. Semantika mailan be diferentzia dago, sintaxian ez eze. Bete eransten dogunean aldi-tarte osoa markatu nahi dogu, eta eransten ez dogunean denpora-izen horren izendapen soila, neutroa egiten dogu. Zenbat urte dira ikusten ez garala? itaun egiten dogu, eta ez *zenbat urtebete dira?. Lehengo urtean edo datorren urtean esaten dogu, baina ez *urtebetean. Urtean behin eta ez *urtebetean behin. Urterik urtera eta ez *urtebeterik urtebetera.

Urte bete, aste bete, ordu bete ez dira bateragarri beste zenbatzaile bategaz. Izenokin bete darabilgunean, bat eta bakarra, edo bat eta bera osoa esaten gagoz. Bi, hiru, hainbat, asko, zenbat sartzen badogu izen horren sintagman, ezinezkoa da bete sartzea. Ez dira bateragarri.

Frai Bartolomeren ondoko esaldi honek darakus bete, bi, hiru... zenbatzaileen distribuzino erabilera: “Emeti ezautuko dozu, kristinauak, nosbait entzun edo ikusi badozu denpora triste oneetan, urte beteko, biko edo orrenbeste urtetako ezkondu direala, aren ezkontzeak ez dabela balio” (Ikasik. III): urte beteko urte biko, horrenbeste urtetako dira segida horretako egiturak.

Hilebete da zerrenda horretan salbuespena, beste denpora-izenotatik apur bat hastantzen dana. Lexikalizatze gradu altuagoa dauka berba honek. Zenbatzaileakaz bateragarri izan ohi da, ekialdean ez eze, sartaldeko euskeran be. Errazto esan edo onartuko gendukez honetariko egiturak: Zenbat hilebete da...? Hainbat hilebete da. Orain dala hiru hilebete. Bost hilebete ez dira...

Baina hilebete hitz hori sintaxi aldetik hile bat = hile bete izatea lez da izen sintagma bere soilean, bakarrean, osotzen dauenean. Sartaldeko euskeran behinik behin ez dau –a/-ak onartzen, ez eta –ik partitiborik be. Hilebete da azkenengoz alkartu ginala. Hilebete ez da deitu neutsula. Sartaldean ez dogu esaten ez idazten: *Hilebetea da... edo *Hilebeterik ez da... Bai, ostera: Hilebete da, hilebete ez da...

Kasu-marka bategaz darabilgunean be, mugatzaile barik: Ordu betegaz nahikoa dozu azterketa egiteko. Ordu beteren aldea egon da bien artean. Ordu beteri erdia kendu ezkero, beste ordu erdi geratzen da.

Adjektiboaz lagundurik bai erabili leiteke, eta orduan ezinbestekoa da mugatzailea onartzea: Hilebete osoan egon naz zu ikusi barik. Izenlagunaz lagundurik ez dogu erabilten, ostera: *Lehengo hilebetean, *Pasan dan hilebetean ez ditu sartaldeko hizkereak onartzen; horrelakoetan hile izen soila (lehenago hil esaten zana) darabilgu: Aurreko hilean, igaroko hilean, zezeileko hilean.

Berba baten esanda, sartaldeko euskaldunok garbi bereizten ditugu hile (hil) eta hilebete erabilera kontestuen arabera. Idazkeraren aldetik, berez, bete horren papera determinatzailearena danean izenetik bereiz idaztea legokio; hau da, hile bete, eta lexikalizatze sendoagoa dauenean batuta: Hamar hilebetean alkarregaz berbarik egin barik egon dira. Baina ez dakit bereizkuntza hori, sintaxi mailan garbia dana, idazteko orduan nahasgarri eta ilungarri ez ete litzateken.

Baina sakon-sakonean, urte – urte bete, aste – aste bete, ordu – ordu bete izen bikoteen artean dagoan diferentzia berbera dago hile – hile bete izenen artean kontesturik gehienetan, eta semantika aldetik be.

Hile bete da alkar ikusten ez dogula esatetik hile bat da alkar ikusten ez dogula esatera dagoan aldea zein da berez? Hile bete horregaz hile osoa adierazoten dogula, hasieratik akabura: hilearen denpora-iraupen osoa kontenplatzen dala, hile (hil) horrek izendapen soila adierazoten dauen bitartean.

Hile hitza denpora-erreferentzia puntu lez darabilgunean, hile soila ohi darabilgu. Igaroa bada, honango esapideak darabilguz: lehengo hilean, pasa dan hilean, igaro dan hilean, aurreko hilean edo pluralean: aurreko hileetan, lehenagoko hileetan…

Etorkizunari buruz ari bagara: datorren hilean, hurrengo hilean, edo pluralez, geroko hileetan, hurrengo hileetan… Eta presenteaz badihardugu: oraingo hilean edo hileon.

Denpora-izenok, bete lagun dala darabilguzan egitura gitxi batzuk garanduko ditugu ondoren. Geroari begira, etorkizun hurrekoaz dihardugula, sarri agiri da barru enklitikoa: Hile bete barru, aste bete barru edo ordu bete barru. Mogelek barru hau, bai etorkizunari, bai iraganari buruz. Lehenari buruz: “Berreun [azeri] baino geiago artu ditu urte bete barru”, gaur behar bada, urte bete barruan esango gendukena. Geroari buruz: “egin zaite euskera irakurten, ta urte bete barru urtengo dozu euskaldun”. Lehenari begira, baino lehen, baino lehenago legezko egiturak: urte bete baino lehenago, urte bete orduko, urte bete baino arinago eta abar.

Aldi-tarte zehatza adierazo arren bete horrek, denpora-tarte hori luzatu edo laburtu egin daiteke egitura konparatiboen bidez: urte bete baino gehiago da… aste bete baino gitxiago da…

Garren postposizino dogunean be izen + bete egitureagaz erabilten dogu: Handik aste bete garrenera, hile bete garrenean jakin zan, ordu bete garreneko amaituta egon behar dau.

Gure klasikoen artean egitura bitxiagorik be irakurten da behin edo behin, eta horrexetariko bategaz akabua emon gura geunskio gaurkoari. Mogelen esaldi honi errepara deiogun: “egin dagiela urte guztian egunoro ordu bete orazino” (CO 218). Ordu bete izen sintagma hurrengo datorren izenaren (orazino) zenbatzaile dogu hor, denpora-iraupena markatzen dauen zenbatzailea. Horretarikoak bakan agiri dira gure testuetan, baina gramatika-logika garbia gordeten dabe. Beste izen bati laguntzen agiri diranean, askoz sarriago aurkituko ditugu izenlagun modura erantsita. Mogelen beraren adibidea dogu hurrengoa be: “ta goazan orain urrengo olara, noraino daukagun ordu beteko bidea” (Peru Abarka).

Urte zaharra joango da. Urte barria etorriko. Baina aste bete barru gagozala Bizkaieraren Atarian barriro!

 

Iturriko

2017-12-22

Esatekoak 0
Ikusita: 89
2017.12.15

Kolko BETE, arra BETE, basu BETE, esku biak BETE… leku-neurri eremuan

Bete hitz askotakoa dogu euskeraz. Hiztegira begiratu bat egitea baino ez da behar, berba honen aniztasunaz eta polibalentziaz ohartzeko. Aditz kategoria danean, bete hitzak itxura irregularra dau zelanbait, erre aditzak lez; bestelako aditzetan ditugun –tu, -i, -n edota –o amaieretatik urrundua. Baina aditz izaera osoa ohi dauka: bete dau aspektu burutuaz, beteten dau aspektu burutugabeaz eta beteko dau etorkizuneko aspektuaz. Adibide adierazgarria da bete aditzak jan-edan eremuan dituan erabilerena. Esaera atal bat: “Gabon, bon-bon, Natibitate, ase ta bete”, non ase eta bete aditzak sinonimo gisa erabilirik agiri diran. Lorratz berean, bete-bete egin aditz lokuzinoa, jate zein edate kontuan larregizkoa aditzen emoteko.

Aldaera nagusi bi garatu ditu egitura erregularren analogiaz, betetu eta betatu; biak aspaldi-aspaldirik. Betetu, hondino be bizi-bizi dagoan aditz itxurea (Mungialdeko berbetan, berbarako), eta betatu, berariaz idatzi zaharretan agiri dana, XVI. mendeko errefrau honek gogorarazoten deuskunez: “Dindika murkoa betatu doa” (RS 94).

Aditzaz ostean, adjektibo kategoriaz dau seguruen bete hitzak erabilerarik zabalena. Ondoko herri-berbeta formulea testigu: “Osasuna, bakea eta lapiko ondo betea”.

Adberbio kategoriaz, dauen erabilera be ugaria baizen emonkorra da. Kantitate esparruko adberbioetan agiri da berariaz. Bete, bere soilean batzuetan, eta beterik, -rik atzizkiaz adberbiotasuna markatuago dauela sarri-sarri: “lapikoa beterik dago”. Inesibo kasuan be ez gitxitan, betean: “Alboz-albozka bideak betean joan da etxeruntz” esaldian. Aitatzea merezi dau hemen, itsasertzeko herrietan ezaguna dan “betien bete”, “beten bete” lokuzinoa –betearen bete ete dan nago era landuan, edo behar bada, betean bete‑, Augustin Zubikaraik idatzitako ondoko pasarteak argiro darakusanez: “Autobusa betien bete doa Ondarroatik Bilbora”.

Gaurko idatziaren helburua, baina, bete neurri-izenakaz darabilguneko egiturez gogoeta egitea da gehiago. Hau da: plater bete, platera bete, plater bi bete… ereduko egituren gainean jardutea. Bete, aurreko sintagma egituron barruan determinatzaile kategoriakoa dogu, zenbatzaile zehaztu erakoa. Funtsean, bat zenbatzailearen ordeak hartzen ditu izen sintagman, zenbateko edo neurri osoa adierazteko, erdi hitzak neurri osoaren erdia adierazoteko egiten dauen antzera: botila bete ardao, botila erdi ardao. Bete horrek determinatzaile lez daukan berezitasuna, bat, bi edo erdi zenbatzaileen aurrean, neurri eremura mugatzean datza; horretarako berenberegi garatu da euskal hizkuntzaren barruan. Euskerearen sartaldekoa da askoz gehiago egitura hau, ekialdekoa baino. Erdialdeko hizkeretan be erabilia da.

Bete det. zenbatzaile kategoriako marka izatera beranduago heldu da, itxura guztien arabera, aurreko kategorietara baino. Bete izan, egon, euki... aditz lokuzino ereduetatik garatua dirudi bete zenbatzaile horrek. “Lapiko ezin dana estalgi litzate, ze edozeinek dauko bere lekua bete” aipu dau errefrau zahar batek (RS 69). Baina edozelan be aspaldi-aspaldikoa dogu, XVI. mendean bertan be agiri ditu honezkero sustraiak.

Denporearen eremu semantikoan goiztarrago izan dala dirudi beste neurri-eremuetan baino (bolumena, luzera, pisua…). Hilabete konposatu zaharra dogu euskeraz, eta urtebete eta beste batzuk be antzera.

Guztiz interesgarria dogu bete hitzak izen konposatuen eraikuntzan euki dauen papera, izan be, konposatu egiturok baitira bete det. zenbatzailearen kide zuzenak. Azkue hiztegigileak seinalatu eta berariaz aitatu eban eraikuntza hau. Horrela sortuak dira, neurri-kontzeptu jakinen adierazle diran atzbete (pulgada) eta oinbete (pie). Baina soka horretakoak dira, era berean, besabete (besoaren neurria), gizabete (gizaki baten goi-behe neurria) eta beste gehiago.

Lexikalizatze osora helduak dira horreek eta denpora eremuko hilabete, berariaz aitatzeko. Baina gramatikaren aldetik aparteko garrantzia dabe bete horrek izen, izen multzo edota izen sintagma osoei darraien egiturek.

Izen mugagabearen gainean: etxe bete lagun. Izen mugatuaren gainean: bazterrak bete lagun. Determinatzaile bikotxaz: kamioi bat bete harri.

Izenordainen gainean be bizkortasun handia agiri dau bete horrek. Herri-kopla baten berbek aitatzen dabe, urlia “bera beteko kakatzan” sartu zalakoa. Azkuek Urola aldean jasotako egiturea da: “Ni bete baino putzu andiagoa zegoan”.

OEH-k (Orotariko Euskal Hiztegia), sareko oraintsurengo bertsinoak aditzen emoten dau¸ etxe bete gizon eredua (izen mugagabeduna) dala zaharra eta etxea bete gizon eredua modernoa, eta gaur egun bigarren hau nagusi dalakoa. Horko baieztapena da: “Hasta el s. XX el nombre que precede a bete aparece casi siempre en caso absoluto indeterminado; después es más frecuente la forma determinada.”

Esteban Garibaiko eskribau-kronikagilea ez da atzo goizekoa, eta harek jasoa da ondoko errefraua, zerrendako 31.a: «Antonio, etxea bete enkonio. // Antonio, la casa llena de pendencias». Ez da lekukotasun bakarra inondik be. Baina ondorio bat atera daiteke horretatik: izen mugagabeaz zein mugatuaz ditugun egiturak, biak dirala aspaldikoak, testu corpusetan bata bestea baino ugariagoa izateaz aparte.

Baina gaur egun izen mugatuaz ugariagoa dala epaitzen be ez da hain erraza. Idatzizko corpusak aparte, hizkera batzuetan batera eta beste batzuetan bestera erabilten da. Toribio Etxebarriak Eibarko bere lexikoian bitzutako adibideak dakarz: a) mugatuaz: “neri ontxia bete, horri erdia”; b) mugagabeaz: “Arra bete falta dau erreiarako”.

Nik esango neuke sintaxi egitura biak koexistitzen dirala gitxi-asko, bete zenbatzailea erabilia dan lekuetan: esku bete urretxa eta esku biak bete urretxa, poltsiko bete intxaur eta poltsiko biak bete intxaur.

Determinatzaile bikotxa agiri da beste sintagma egitura batzuetan: izenari bat bete darraiola. Esaera ezagun baten aldaera honek darakus argiro: “Portugalete, / vino clarete. / Erango nuke / baso bat bete”. Edo atzerago jota, Mogelen beste esaldi honek: “katillu andi bat bete ardao bero”.

Aipu berezia egin deiogun luzera edo distantzia eremuan bete honek izan dauen erabilerari, gaur egun behintzat bolumen eta beste eremuetan baizen ezaguna ez dan horri. Edozelan be gogoan izatekoa da eremu horretan dauen tradizinoa eta erabilgarritasuna. Tradizinoan luzera-neurri izen jakinetarako garatu diran atzbete, arra bete, kana bete, legua bete usadio zaharrekoen ildotik, zilegi eta egoki da neurri-izen modernoagoakaz erabiltea be. Lardizabalek, kana izenarekin darabilen kana bete eta hurrengo dakarren kana erdia diferenteak dira sintaxi aldetik. Bete determinatzailea dan bitartean, erdia adjektiboa da gehiago: “Luzean kana bete, zabalean kana erdia”.

Bego gaurkoz honenbestegaz.

Iturriko

2017-12-15

 

 

Esatekoak 0
Ikusita: 68