kontaktua
2017.05.19

“Atsoak alabea saldu DAIANEAN, kukurruku egingo dau ohe baztarrean”

Dantza-kopla baten hitzak dira izenburu horretakoak, gaurko gizartean belarrira ondo joten ez dabenak, baina tradizino-gizartea horrelakoetara ekanduta euki dabenak. Amak alabea saldu daianean, kukurruku egingo dau esaldi horretako perpaus biek etorkizuneko egoera batera garoez, eta gaztelaniaz esangura beretsua adierazoteko subjuntiboaz baliatzen diranen idekoa dogu.

Kopla horren eretxi beretsua darabil XVI. mendeko errefrau honek: “Ezkon ezak semea nai doanean / ta alabea al dagianean.” (RS 382).

Bata eta bestea berresango gendukez gaur egun egiteerako adizkiekin: saltzen dauenean eta ahal dauenean.

Subjuntiboa deritxagun aditz jokoa, jakina da atzeraka joan dana euskeran denporearen joan-etorrian, eta oraindino bizi bada, esangura jakin batzuetarako eta mende-perpaus jakin batzuetan dirau batez be. Gaur egun, subjuntiboaren iraute-egitura printzipalak honeek dira:

a) Helburuzko mende-perpausan, “zertarako” itaunaren erantzun egituretan: Mezua bialdu deutsut, datorren domekakoa akorduan euki daizun, edo ahaztu ez dakizun behintzat.

b) Aginduzko perpausak eregiteko: Esan daigun egia. Emon daiala bakotxak berea.

c) Mendeko perpaus osagarriak eregiteko: Esaiozu  bihurtu daiala eroandakoa. Gura genduke ahalik eta borondaterik onena erakutsi daien.

Goian ipini ditugun antzeko denporazko mende-perpausak, -nean atzizkiaz josiak ea erabilten diran itaun ezkero, eurek ez dituela erabilten esango deutsue leku askotan. Batzuek beharbada, inoiz entzun izan dituela, baina erabili nekez edo bapez. Nik Gernikaldean entzun ditut behin eta barriro edade bateko jentearen ahotik. Ondoko hau, esaterako: Ez eiozu deitu hori esateko. Etxera etorri daitenean esango jako, minik ez emoteko. Edo beste hau: Esku artean daukadan beharra amaitu daidanean helduko deutsat horri. Itxaroizu apur baten.

Izan be, -nean atzizkidun denporazko mende-perpausetan iraun dabe gure artean luzaroen subjuntiboko adizkiak, goian aitatu ditugunak aparte itxita. Bai da tipoko adizkiek, daitenean erakoek, bai du tipokoek, daianean erakoek. Ez dago zer esan, nori pertsona bako adizkiek batez be: daitenean eredukoek askoz gehiago dakizunean eredukoek baino; daigunean eredukoek gehiago, deiodanean eredukoek baino.

Aditz trinko gehienakaz adizki berberak balio deusku egiteerarako zein subjuntiborako; hau da, orain momentuko ekintza bat adierazoteko zein etorkizunekoa espresatzeko. Herri-kantu baten hitzetan agiri dan datorrenean, etor dadinean adierakoa dogu: “Ama datorrenian, aita datorrenian, etxetik kanpora bialduko zaitu”. Baina bardin agiriko da beste kontestu batzuetan, etorten danean adieraz. Mogelen adibide bategaz on egingo dot aoristo balioko subjuntibo hau, gaur galdu antzean dan ikusi aditzaren jokoaz: “Zurturik geratuko dira nire umeak zu zakusenean”, hau da, ikusi zagiezanean klasikoaren, ikusten zaituenean gaur egungoaren ordaina.

Aditz laguntzaile subjuntiboaz eregitako denporazko mende-perpausak uste baino ugariagoak izan dira oraintsura arte, eta gure idazle klasiko eta klasiko modernoak dira horren lekuko. “Jan daigunean erdiraino emongo deutsut edaten ardaoa” dirautso Peruk Maisu Juani Mogelen elaberrian. Ez bizkaieraz bakarrik, gipuzkeraz diharduanean be bardin: “Baina ez die lekurik ematen; ezagu dezatenean etsaia, arpegi ematen die”. Frai Bartolome etxebarritarra dogu hurreko beste eredu bikain bat: “Baita gauza ona da, gero naustuago eta edadean sartuago egin ditezanean, guztiak erabatera ostera barriztetea bere”.

J. Mateo Zabala bilbotarraren denpora-perpauson egiturak be adierazgarriak dira, azpian datzan mezuaren zorroztasuna bazter itxita: “Gero gura ez dana jazo dakienean, semeak burubako ezkontzaren bat egiten deutsenean, alabearen okeluetako nasaikeriak guztien begietara agertuten direanean, orduan dira negarrak”. Etorkizunari buruzko ekintzak markatzen dira hiru mende-perpausetan; lehenengoa subjuntiboaz, beste biak egiterako laguntzailez markatuak. Gure ustez, egitura bikoiztasun horrek erakusten dauena da aditz konposatu eredu biok bardintze bidean sartuak zirala ordurako.

Mendeko denpora-perpausok, -nean atzizkiaz ez eze, -n artean, -n baino lehenago, -neko/-nerako eta osteango beste mende-marka batzuez hornidurik agiri dira beste batzuetan. Lehenengo eredua, Mogelen testuetarik hauturik: “Itxi egiezu bakean eurenez jagi ditezan artean”, “Itxaran egizu puska baten, itaune bat edo beste egin dagiedan artean”. Mehatxuzko berbak dira, hatan be, idazle beronen alegi batetik jasoriko honeek: “Aurra kanpora, bertan amaitu zaidazan baino leenago!”. Aurra kanpora!, gaur Ala, Ea, Benga kanpora! esango gendukenerako.

Beste denporazko mende-marka bat –n orduan dogu, oraindino, Arratia aldean hondino be sarri entzuten dana, baina P. I. Barrutiak laguntzaile subjuntiboaz edertotxu finkaturik itxi euskuna:  “Kontatzen asi didin orduan / jarririk eskaratzean, / ene kulpea jausiko da / alabearen gainean”.

Erlatibozko perpausetan be subjuntiboak iraun dau, baina gehienbat adizki hori aurretik ahal modalidade-markaz lagundurik doala, edota ahal izan aditz lokuzinoaren barruan. Lehenengo ereduaren lekuko ditugu ondoko esaldiok: “neure semea, ain balio andikoa da konseju au, eze berau baga ez dabe ezer balio nik emon al daizudazan zuzenbide guztiak” (Añibarro Lora Sorta). “Parkatuten dau inpernuan pagau bear dan zorra. Baina ez dau parkatuten norberak emen pagau al dagiana” (Frai Bartolome). Bigarren ereduaren erakusgarri: Barrutia: “Al dagidana egingo dot nik neure podere guztian / krutze baten isetearren (esegitearren) Jerusalengo mendian”. Añibarro: “Eldu zaiteze damu umil bategaz, ta al daizuen gogo sendoaz propondu, ez biurtzea beste bein onelako utsegiteetara” (Lora Sorta).

Aoristoko adizkion bidez euskal hizkuntzak ekintza prozesuaren egoerari buruzko argibide bat eransten dau, euskera modernoan egiteerako aditz konposatuen egiturakaz estaldu edo neutralizatu dana: etorkizunean bete daitekela ekintza hori, baina segurtasun barik, agian, beharbada, akaso. Aditzotan aspektu marka ziurrik ez dago (nahiz aditzoina aspaldi galdurik egon sartaldean). Aditz egiturotan aoristoko laguntzailea dogu (subjuntiboa), ekintzaren gertagarritasuna adierazoten deuskuna.

Oraingoan denporazko eta erlatiboaz eregitako egituretara mugatu nahi izan dogu gure idatzia, hurrengo baterako lagata baldintzazkoak, konpletiboak eta osterantzekoak, laburzurrrean.

Guztia amaitu daigunean, kukurruku egingo dogu etxe bazterrean.

 

Iturriko

2017-05-19

Esatekoak 0
Ikusita: 222
2017.05.11

-SO, -SE eta beste graduatzaile batzuk

Atzizki adierazkorretan, batzuk zahar kutsukoak dira duda barik. Horreetarikoa dogu –so atzizkia.

Atzizki hau eremu diferenteetan eta zeregin diferenteetarako erabilirik dakusku euskal eremuan barrena, baina orohar euskerearen eremu osoan agiri da modu batera edo bestera.

Iparraldean ahaide-izen batzuetan agiri da: aitaso eta amaso –batzuetan bustiduraz, aitaxo eta amaxo aitita eta amama izendatzeko, beste leku batzuetan aitaxi eta amatxi agiri diran moduan. Eta ilabaso eta haurso, iloba esateko.

Pertsona-izen zahar batzuetan dokumentaturik agiri da, edo izen legez edo goitizen legez. A. Irigoienek hipokoristikoei buruzko ikerlanean agiri zaharretatik jasorik aitatzen dituenetarikoak dira: Pero Urdinso (1355), Semenso (1173), Iaunso (956), Nunuso (1053), Nafarroako eta Valpuestako dokumentazinoan.

Atzizki txikigarri adierazkorra dogu goiko erabileretan –so atzizkia, -se, -xe,-txo/-txu eta beste batzuk ditugun antzera.

Baina -so horrek, izen berezietatik kanpo, euskerazko hitz arruntetan iraun dau, batez be euskera zaharrean, baita gaur egungoan be bai modu batera edo bestera. Berariaz -la atzizki adberbialagaz batera, laso eta lasoko hitzetan. Postposizinoak ditugu laso eta lasoko, legez eta lako/lango diran antzera. Berezitasuna da azken biok baino askoz zaharragoa dala laso kategoria horretan. XVI. mendeko errefrauetan behin baino sarriago agiri dana, edo mugagabez (laso) edo mugaturik (lasoa), edo izenordain bategaz (hi) edo izen mugatuakaz (burua laso, herrikoa laso, ekosaria lasoa: “Olaso, gitxi batzuk i laso. // Olaso, pocos son como tú” (RS 88); “Hurrungo insaurra burua laso, / jarregin ez ekida errikoa laso. // El nogal de lexos como la cabeza, / mas no la hallé como la de la patria” (RS 344); “Gizon gazteen gogoa / ekosaria lasoa. // El pensamiento del hombre joven, / del tamaño del haba.” (RS 413).

Azkuek bere Euskalerriaren Yakintza-ko errefrau-bilduman goiko horreetariko baten antz-antzekoa jaso euskun, baina era honetara: “Asaoko intxaurrak lau laso, etzan sortu hurrekoa laso” (1964 znb.). Asao horrek argi salatzen dau Butroialde horretan jasoa dala errefrau hori.

Baina bere Morfología-n (129-130) atzizkien artean (“afijos”) saialkatzen badau be, “derivativos específicos” atal barruan hain zuzen, laso postposizinoari baino, lasoko honen adnominalaz emoten deusto lehentasuna. Adibide bat eskeintzen deusku: Geu lasoko bat, eta aurrerago azaltzen non dirauen bizirik: “este lasoko sinónimo de lako y lango se oye corrientemente en las cercanías de Munguia”. Zehaztasun hori egia da berez, baina ez dakit osoan ala erdizka.

Butroialdeko, Uribekostako eta Txorierriko herrietan gaur egun entzun daiteken hitza, lasoko baino gehiago, lase eta laseko diralakoan nago. Laso, morfologia horregaz, ez da hain entzuna. Meñakan jasoak dira ondoko esaldiok, lase eta laseko persona-izenordainei dautsela erabiliak: “Ez dot ezagutzen beste bat zu lase bizi danik”. “Ni laseko egoeran ez zara subertau zu”. Eta hortxe herri berorretan hainbat sarriago entzun dodan hitza da zelaseko (zer laseko), baina harridura zentzuzko esaldian, ez itaunezkoan: “Zelasekoa zara baina!” “Ez dakizu zelaseko etxea erosi dauen!”.

Aldaera bien artean, laso zaharragoa dala dirudi, testu zaharretako lekukotasunei jaramoten badeutsegu. Baina lase eta laseko postposizinoetan atxikia agiri dan -se atzizkiak be zahar antz garbia dauka, idatzizkoan gerizarik erakutsi ez arren; hau da, -xe bustiduradunaren aurretiko zaharra dogu, itxurea.

Laso eta lasoko postposizinoek, dana dala, ez dabe tradizino idatzi modernoan oihartzun modurik izan. Azkuek, bere hiztegian eta morfologian aitatu eta jaso arren, ez darabil Latsibi elabarrian, nahiz obra hau Mungialdean erroturik egon bete-betean. Zamarripa txorierritarrari be ez deutsagu honen lorratzik aurkitu. Lauaxetari be ez.

Otxolua mundakarra dogu salbuespena. Bertolda eta Bertoldin italieratik eginiko berekasako bertsinoan darabil, hatan be, laso funtzio adberbialaz, legez, lantxe modura: “—Estaldurik dagoan txingarra laso: ganeko hautsari bero iraunazo”. Baina Otxoluaren iturria kasu honetan ez da herri-hizkera. Refranes zaharretik jaso eban, Azkue zubi dala, beste hitz zahar bitxi askogaz egin eban antzera.

Bada beste berba bat, Arratia eta Nerbioialdeko herrietan bizirik dagoana, non laso hori lexikalizaturik gorde dan alaso eta alasoko berbetan. Zeanurin, Orozkon, Zeberion… aloso eta alosoko entzuten dira hondino, hizkera horretako klasikoetan alaso eta alasoko ziranak. Ha erakusleari laso erantsirik sorturiko hitz lexikalizatua, adberbioa lehenengoa, adnominala bigarrena.

Añibarro eta J.M. Zabala dira tradizino idatzian hitz honen berme nagusiak. Añibarrok bere hiztegian jasorik dakar hitz hau, alazo itxurapean. Esanguraz, egoki, eraz: “LINDAMENTE: […] b. alagala, galanto, alazo.” (98), “ME BIENE PINTADO: c. ederto, ederki datort; b. alazo.” (127), “A PROPOSITO viene eso: b. alagala, galanto dator ori, alazo dator.” (134). Zabalak: “oparo jan, galanto edan, ederto jantzi, eta alazo biziteko, guzurragazko eskritu batek, edo tragu bat ardao bategaz irabazten direan testigu batzuk egiten dabe guztia ta”.

Alasoko adnominala be bai. Añibarroren idatzietan: “Dietea edo gitxi jan-edatea da ain ontsua ta osasun-emolle alasokoa”, “liburu santuak dira zeruko su ederra biotzean biztuteko suarri ta kaltzeru alasokoak”. Zabalarenetan: “Zelango etxeak bereak andi ta alasoko galantak!”; “il egizue txalik gizenena, bada gaur alasoko konbit bat egin bear dogu”. Autore modernoetan barriro be Otxoluagaz topo egiten dogu. Honek be, aurreko autore biek legez, alazo grafia darabil, Añibarroren lorratzei jarraituz. Lexikalizazinoaren ondorioz, laso postposizinoagazko kidetasunik ez baleu lez. Esaldia: “atsedenez eta pozik urte luzeetan alaso zeu bizi izatea”.

Graduatzaile txikigarri txistukarien artean, aurrekoez gainera, aipu laburra merezi dabe –txa eta -txi atzizkiek be. Lehenengoa, -txa, izen eta adjektiboei dautsela dakusku hitz batzuetan.

Izenetan, neskatxa, guztiz ezaguna euskerearen eremu zabaletan. “Hau da gure neskatxie!” esaten eutsan izeko batek bere lobeari, Muxikan bizi, baina Munitibarrekoa etorkiz. Eusebio Mª Azkuek bertsoz ezarri dauen errefrau baten hitzak dira: “Neskatxa gaztea, edo eulea izaten da, edo joskilea” (esaera. Eusebio Mª Azkue). Burutxa, burutxea esaten deutsagu artaburua garandu eta ostean gelditzen dan zotz modukoari; Azkuek “espiga desmazalada de maíz” argibidetzen dauena; sugarritzat onak izan dira, barriz, burutxak! Garitxa dogu beste hitz ezagunetako bat, “garatxa”, “garatxoa” aldaerak dituana, “enorra” be esaten jako. Azkuek Markinan jasoriko adibide bi: “Garitxik aina galgarau arripean”; “Garitxa kentzeko, sedazko albainutxoan lotu ta ebagi egiten da”. Biga gazteari bigantxea esaten jako leku askotan. “Daukaguz bigae bat, bigantxa bi” azalpena emoten deutso Peru Landetakok Maisu Juani, Mogelen Peru Abarkan. Lumatxa izena be badogu: lumaz beteriko zorro zapalari esaten jakon lehenago, estu luzangea bazan “burkoari" esateko, eta ohe osoaren neurrikoa bazan, lastamarrageari edo koltxoiari esateko. Tximitxa edo imitxa deritxon kokoaren izenak be –txa edo –txi atzizkia dauela dirudi, Mogelek damaigun argibidearen ildotik, etimologia bera aintzat hartzekoa izan ez arren: “Tximitxa edo imitxea esaten da tximurtxi edo imurtxi egiten dabelako”. Losintxa deritxo hizkera askotan “palagua, lausengua” be deritxagunari. Mamutxa esaten jako leku batzuetan umeak ikaratzeko dan mamuari.

Adjektiboetan be ondo erroturik daukagu –txa atzizki txikigarria. Halan esaten da argaltxa, Mogelen hitzetak: “Errebainu baten ardi batzuk dagoz mardo eta gizenak, eta besteak makal eta argaltxak”. Gaur be bizirik dirauen berbea: behi argaltxak, hazurra eta azala baino ez dirudienak. Eta lagunakaitik be esaten da: Urlia gero eta argaltxago ikusten da. Hainbeste disgustugaz!

Eta amaitzeko, zer esan –txi atzizkiaz. Aitatxi eta amatxi ekialdeko hizkeretan sustrai sakoneko hitzak ditugu, aitita eta amama izentetako. Eta sartaldera etorrita, nork ez dau entzun, Bermeora etorrita, andra batek besteari esaten: “Zer, alabatxi? Zelan zabilz ba?”. Eta azken bitxikeria bat: Aletxia deritxo Oiñati aldean –beste leku batzuetan aletxa–, Eizagirrek bildutakoaren arabera, ondokoari: "Aletxixa, alitxixa eiñ. Matasea egiterakoan hariaren lehenengo puntea ta gero azkenengoa ere bai matasan lotu behar izaten dira, matasea nahastu ez dedin. Hori da alitxixa egitea. "Alezaiña" ere esaten diote" Iz LinOñ 182.”.

 

Iturriko

2017-05-11

Esatekoak 0
Ikusita: 304
2017.05.05

-XE eta –TXE atzizki indargarri edo txikigarriak

Euskerazko atzizkietan era askotakoak dagoz, baina batzu-batzuetan jarriko dogu oraingoan arreta. Zerbait, norbait, egoera bat, modu bat edo dana dalakoa hanpatzeko, indar apartekoz seinaletako erabili ohi diranak, eta batzuetan balio txikigarriz edo adierazkorrez markatzeko.

Gramatikan “graduatzaile”, “mailakatzaile” eta antzeko izenak emon ohi jakez honetariko atzizkioi, nahiz sail edo kategoria horretan, atzizkiez gain, osterantzeko hainbat marka be sartzen diran.

Ezagun eta zabal dabilzanak ditugu eurotariko batzuk: -xe eta -txe, berbarako. Eurokin abiatuko gara. Atzizki biok bat dira berez: -xe da oinarrizko erea, berariaz bokal ostean darabilguna, eta -txe aurrekoaren era indartua, afrikaria, kontsonante batzuen ostean (-n, -r) darabilguna.

Erakusle kategoriakaz darabilgu gehienetan: hauxe, horixe, haxe, euren pluralakaz: honeexek, horreexek, hareexek, eta kategoria eratorri batzuetan, berariaz adberbio kategoriakaz: lekuzkoak: hementxe, hortxe, hantxe edota honaxe, horraxe, haraxe; denporazkoak: oraintxe/ointxe/hontxe, orduantxe/orduxean edo bertatixe. Eta moduzkoak: holantxe/holaxe, halantxe/halaxe, euren aldaera guztiekin.

Zertarako darabilguz hiztunok atzizkiok? Zer eransten deutsie oinarrizko hitz-formei? Hau esatetik hauxe esatera diferentzia garbia dago seinalatzeko moduan. Hauxe izan da, Horixe gura neuke edo Harexek esan dau dinodanean, berariaz markatzen ditut hau, hori eta ha. Esatea lez, hau eta ez besterik, hori eta ez besterik, harek eta ez bestek.

Erakusleon oinaz sorturiko adberbioekin be beste hainbeste. Hementxe egon da edo Hortxe ipini behar da seinalea edo Hantxe dago gure autoa dinogunean, justo hemen, justo hor edo justo han esan gura dogu; ez honago ez horrago, ez honatxoago ez horratxoago, ez honantzago ez horrantzago.

Erakusleak adberbio kategoria lez finkatzen ditugun neurrian, -xe atzizkia kasu-atzizkien ondoren ipinten da. Erakusle plurala inesiboan dagoanean, hone-xe-tan, horre-xe-tara, hare-xe-tatik eregiten ditugun legez, -xe- oinaren eta atzizkiaren erdian ipinirik, adberbio kategoriara dakarguzanean, atze-atzean kokatzen dogu –xe. “Hatantxe nabil”, “Bertantxe bizi da”, “Orduak sartuta, hataraxe ikasten da”, “Bertokoxeak gara”, “Bertaraxe joan zan”, “Bertatixe osatu zan”.

Denpora arloan be beste hainbeste jazoten da. Oraintxe dator dinogunean, bere-berehala esaten gagoz. Orduantxe ikusi genduan, edo orduxean agertu eban egia dinogunean, lehenagoko une jakin baten, momentu jakin baten ikusi genduala urlia, edo esan ebala egia, esaten gagoz. Bertatixe hil zan dinogunean, momentuan bertan hil zala esaten gagoz, puntu-puntuan. Kasu-atzizkiak beti atze-atzean: “Oraingoxe modak dira horreek”, “Oraindixe dakit etorriko ez dana”, “Ordukoxe kontuakaz dabil”, “Orduxera arte konturatu barik egoan”.

Moduaren eremuko adberbioetara bagatoz, halantxe eta holantxe ditugu era laburrean, halaxe eta holaxe batuz, sarrienik euskera landuan hiru gradutan emoten diranak: honelantxe/honelaxe, horrelantxe/horrelaxe eta halantxe/halaxe. Posposizino indartu bat be garatu da aurrekoen harian: lantxe. Errefrau ezagun baten agiri jaku berau: Gabon bonbon, Natibitate ase ta bete, Sanestebantxe, bestetan lantxe.

Honen ildokoak dira adnominalak be: hiru gradutan, honelakoxe, horrelakoxe, halakoxe, eta gradu bitan, holakoxe eta halakoxe. Lantxe atze-hitzak baino garapen oparoagoa ezagutu dabe postposizino legez lako eta lakoxe hitzek: Morroi hau hatxa lakoxe gogorra da.

Adberbio modalak, bizkai sartaldean batez be, beste egitura honegaz be eregiten dira: honetara, horretara, hatara (haretara), eta horreen hiruron era indartuak –xe atze-atzean dala: honetaraxe, horretaraxe, hataraxe.

Postposizinoen hariari jarraiki, ezagunak ditugu bezala eta honen era indartua, bezalaxe, sartalde-euskeran be bere kide ezaguna daukana: legez > legetxe, era modernoan lez > letxe.

Zenbatzaileakaz be erabili izan da –xe atzizkia lehenagoko denporetan. Eresi zahar baten berbak jatorkuz gogora: “Arren etxozu orain, osaba. / Bixeok justa gaitean” (Errodrigo Zarateko). Bixeok hori biok esateko modu intentsiboa da: bi-biok esango bagendu lez.

Pertsona-izenordainekin be erabili izan da atzizki hau, bakan agiri da baina. Lazarragaren poema bateko hitzak dira ondokoak: “solas daigun / geurtxeok biok bakarrik”. Gaur esango gendukena: geuk-geuk bakarrik. Ataun aldean oraindino be jente edadekoak honetarikoa erabilten ditu: Hori nixeonek entzuna diat.

Izen, adjektibo eta kategoria nagusikoak diran hitzekin –xe atzizkiaren erabilera atzeraka joan da euskeran, batez be sartaldean. Erdialdean eta ekialdean askoz biziago dirau atzizki honek.

Zenbatzaile batzukaz erabilia da gitxi-asko, baina –txo/-txu atzizkiak jan deutso eremua. Gutxixe, gutxixeago, gehixeago ezagun samarrak dira. Adjektibo askogaz be bai: handixeagoa, txikixeagoa, hobexeagoa e.a.

J. M. Zabala bilbotarraren erabilerak dira ondokoak. Luze adjektiboaz: “abarkak giputz josten doguzanean, arin kendu daroaguz eskuarterik; baia izurrean polito egin gura badoguz, luzexeago euki bear izaten doguz”. Aurrera eta urten adjektiboakaz: “baia osaba-izeko biak gura  eukeen munduko gauzeetan aurreraxeagoa ta urtenxeagoa”. Astiro adberbioaz: “Alan bada, onen ganean astiroxeago egin bear deutsuet”.

Atzizki honek iraunean dirau indargile edo intentsitate-emoile dan ginoan (horixe, hortxe), baina balio txikigarriaren adierazle modura eremua galtzen doa igarri-igarrian, -txo/-txu atzizkiaren mesedetan.

Izenagaz bizirik dirauen apurra lexikalizaturiko hitzetan dirau: aitaxea, amatxea, artatxea eta beste gitxi batzuetan. Baina adjektibo, adberbio eta zenbatzaile kategorietan be guztiz erabilgarria da, batez be geure hizkuntzari estilo berezia txertatu gura deutsagunean. Gomendio antzeko eretxia.

 

 

Iturriko

2017-05-05

Esatekoak 0
Ikusita: 318
2017.04.28

ZATOZ! Adizki trinkoen agindu-indarra

Aginduak emoteko era diferenteak dagoz euskeraz, beste edozein hizkuntzatan legetxe. Aditza agirian dala emondako agindu-perpausez jardungo dogu, berariazko arreta jarriaz aditz trinkoaz egindakoetan.

Aditz trinkoaz, jakina, joko trinkoa onartzen daben aditzekin. Beste guztiekin, ez dago beste modurik aditz konposatuaz egitea baino. Zatoz hona!, emon nei agindua, etorri aditzak joko trinkoa daukalako. Saldu eizu auto zahar hori!, agindu-perpausan aditz konposatua beharko dogu gura nahi gura ez, saldu aditzak ez dauela onartzen joko trinkorik.

Joko trinkodun aditzetan, era bitakoak ditugu: nor erakoak eta nork erakoak. Eta batzuen eta besteen erabilerak guztiz bestelakoak dira.

Lehenengo tipokoak –da erakoak– hartzen baditugu, honetariko adizkiak sortzen dira: zagoz, zatoz, zoaz (zu), hago, hoa, hator, habil (hi), edo zagoze, zatoze, zoaze (zuek). Horretara garatuak dira esaldiok: Zu pertsonaz: Zatoz hona, mesedez!. Zoaz hara apur baten! Zabilz kontuz! Zagoz geldi! Hi pertsonaz be sarri baliatzen gara, hitanoz dihardugunean: Hago isilik! Hoakit ondotik! Habil kontuz! Edo Etxepareren bertsoz: “Euskara, habil mundu guzira!”. Edo Legoaldiren askoz oraintsuagoko beste hau: “–Hator orain neugaz beste burdi batera, beste zati bat eratsiko deuat oindino, asebeterik gelditu haitentzat” (Grimm). Eta zuek pluralaz: “Trankil, mutilak; zagoze ardura barik. Neuk konponduko dot arazoa”.

Bigarren tipokoak –dau erakoak– erabiliz sortuak dira egizu, ekarzu (ekatzu), emoidazu adizkiak, edo aditz klasikoagoak erabiliz, indazu, entzuzu. Euskera modernoan adizki transitibook -izu amaieraz (edo -izue, -ik atzizkiez, dagokionean) markatzen ditugu orohar: entzuizu, eroaizu, ekarrizu, jakizu, esaizu. Garibaik jasoriko errefrau batek dinoanez; “Ekark, idia edo begia”.

Hirugarren pertsona bati zuzenduriko agindua emoteko eredu zaharra b- aurrizkiduna da. Da tipoko aditzekin eregiak dira: bego/begoz edo betor/betoz. Bakanago entzunak dira, beioa/beioaz, eta nekez entzun edo irakurriko da bebil erako adizkirik, berez ezagunak izan arren. Dau tipoko aditzakaz ditugun aginte erako adizki trinkoak bakan be bakan erabiliak dira: bentzu/bentzuz, oraindino be bizi dana (agolinean egonagaitik) zaharrak dira guztiz: bekar/bekaz.

Hirugarren pertsonako adizkiok, gaur egun, berorika dihardugunean baino ez dira bizi leku askotan. Lehenago abade jaun bati gonbita egiteko modu bat izan zeitekean: Jauna! Betor gurera bazkaltzera!. Edo entzuteko eskaria egiteko: Jauna! Bentzu berorrek orain esango dodana.

Hirugarren pertsonako aginduetarako be erabilten dira, batez be hizkera jasoan, eta ekialdean gehiago, sartaldean baino: Beude gauzak bere lekuan! Sartaldean zaharkituak dira gaur egun, hizkera jagian erabilteko ez bada. Baina herri-herrikoak ziran lehenago. Ondoko ume-kantuan agiri dan bego adizkia lekuko: “Txalopin txalo, / txalo ta txalo, / katutxua mizpila ganean dago. Badago, bego. / Bego, badago. / Zapatatxu barrien begira dago”. Adizkiok bizitasuna eta herrikotasuna izan daben beste adierazgarri on bat da Aitagure zaharreko hizkera: “Betor gugana zure erreinua”.

Hirugarren pertsonako adizkion bidez emoten dan agindua, dana dala, leuna da, gomendioa edo erregua da gehiago, agindu-agindua baino.

Agindu zorrotzak emoteko 3. pertsonarako subjuntiboko adizkiak erabilten ditugu. Halan: Dagoala bere lekuan! Doala pikutara! Dabilzala geldiro! Datorrela arin! Datozala neure aurrera! Daroela nonora! Edo Mogelen elaberriko atso bentereak, jausi, laban egin eta mankauta zelaian zetzan lekutik egin eban sokorru  larria: “Dakardela barberua!”. Aoristoko adizkiez emondako aginduzko adizkiok -la atzizkiaz markatzen ditugu beti eta hutsik barik. Bakanago entzuna bada be, izan aditzagazko aginduak be erabilten dira (Mungialdean entzun ditut nik behinik behin): “–Urlia haserre ei da. –Dala gura badau. Niri bost ardura!”.

Lehen pertsonako aginduak, norbere buruari edo norbera tarteko dan taldeari zuzenduak diranean, -n atzizkiaz markatzen ditugu. “Nagoan isilik!” esaten ekian gure auzoko atso batek, inoren txarrak kontetan hasi eta erdi-esan bakarrik egiten ebanean, dana osorik esan beharrean. Gaztelaniaz: Me voy a callar. Pluralean be sarri entzuna: “Gagozan isilik. Ea zer dinoan!”. Lehen pertsonako aginduzko adizkien artean ezagunena eta zabalena joan aditzaren pluralekoa dala pentsau lei: Goazen! adizkia, beste leku batzuetan Goiazan! esaten dana.

Gaur egun, ostera, gero eta gehiago entzuten eta idazten dira, aditz egitura konposatuak trinkoon ordez: Geldi egon zaitez! Joan zaitez hemendik! erakoak. Horreek be zuzenak dira, jakina! Hiztunok errazago joten dogu eurotara, erregularragoak diralako; hau da, joko konposatua baino onartzen ez daben aditzen modukoak. Eta adizki trinkoak gero eta baztertuago daukaguz, irregularrak diralakoan.

Nik bestetara egiten ditut kontuak: adizki trinkoak hainbat laburragoak dira, osagai bikoak baino; aginduak arinago emoteko erraztasuna eskaintzen dabe. Eta horrezaz gainera, tradizinoaren lur maminean sartuago dagoz. Zergaitik ez euron alde jokatu, ahal dogun guztian?

 

Iturriko

Esatekoak 0
Ikusita: 314
2017.04.20

LotsaBAGAtik lotsaBAKOra lotsaBAGATU edo lotsaBAKOTU

Lekeitioko itsas kantu ezagun baten berbak dira: “Seineru gaizto lotsabagia, / beti itsasorako deidxa, / andra ederrak ohian itxita / txaputxeruen kontura. / Trabola trabola trabola / dxudxia / itsasorako treotzaria”.

Lotsabaga esaten da hondino be Bizkai ekialde eta erdialdeko leku askotan, bizkaiera sartaldean lotsabako eta gainerako lurraldean lotsagabe danarentzat: lotsabaga bat, lotsabageori!, lotsabageok!.

Sartaldeko euskaran baga hitza izan da, zahar eta klasikoetatik gehiago, ekialderago gabe danaren ordaina. Gipuzkeraren eremu zabaletan bage (bae) esaten da oraindino hitzez, batasun zaharragoaren lekuko: bat + -ge.

Baga atze-hitz edo postposizinoa konposaketako bigarren osagai bihurtu da –edo nahi bada, parasufijo– euskerazko hitz-sorkuntzaren ibilian. Izaki edo kualidade bat eukana –dun atzizkiaz markatzen bazan, haren eztasuna, edo eza eukana baga atze-osagaiaz markatzen zan: diruduna # dirubagea, jabeduna # jabebakoa, zentzunduna # zentzunbagea. Kirikiñoren hitz-kontrajartze bigaz erakutsirik: “Zu, jatorriduna, ta ni, jatorribakoa, gara” (Abarrak), “eskoladunen artean baino eskolabakoen artean notin buru obedunak egon leitekez” (Abarrak II). Adjektibo kategoriako hitzak sortu dira horretara era irregular batez, adberbio funtzinoaz be erabili izan diranak.

Euskerearen erdi eta ekialdean bage zaharra gabe bihurtu zan aspaldi: lotsagabe, bai adjektiboetarako, bai adberbioetarako: lotsagabea izan edo lotsagabe portatu.

Euskerearen sartaldean, baga zaharrak bide bi hartu diru. Adnominal eta adjektiboak garatzeko, bagako klasiko-modernoa: bako adjektibo eta adnominaletarako, bagako erdibidetik igaro ondoren, eta barik adberbioetarako, bagarik zubia igaro ondoren. Hitza formaz bikoiztu egin da sartaldean, beraz. Ezeren ardurarik ez dauena, lehen ardurabagea zana (eta dana leku batzuetan) ardurabakoa bihurtu da adjektibo kategoriaz eta ardura barik bizi da adberbioarenaz. Gatzik ez berakatzik ez daukana, lehen gatzbagea zana, gatzbakoa bihurtu da batetik, eta gatz barik bizi izatera etorri da bestetik.

Lotsabaga finkatu bada hainbat lekutan, eta ez lotsabako, era zaharreko, taiu zaharreko lexikalizazinoa jasan dauelako da.

Izenen gainean eregiten badira be sarrien baga/bako-dun eratorriok, aintzat hartzekoak dira beste kategoria batzuen gainean eregitako ereduak be. Aditz partizipioak dira besteon artean ugarien antzekoak, izenen ondoren. “Ardao garrantzubakoa” edo “esne mindubakoa”. “Genero saldua eta saldubakoa”. “Emakume ikasia eta ikasibakoa”. “Sein jaioa edo jaiobakoa”. “Arrautza egosia edo egosibakoa”. “Aragi gazitua edo gazitubakoa”. “Erabagi ondo pentsaua edo pentsaubakoa”, eta horretariko zenbat gura eregi geinkez.

Zenbatzaile batzukaz be erabiliak dira, normalean bereiz idatzirik: asko bako, gitxi bako, lar bako, bape bako.

Kualidade batzuk adierazoteko, edo hobeto esanda, kualidade-eztasun batzuk aditzen emoteko, maiztasun handikoa da bako osagarriaren laguntza. Batzu-batzuk zertzelatuko ditugu jarraian, ezer agortzeko asmo barik:

Goiburuan aitatu dan lotsabaga/lotsabako bikotea, Kirikiñoren pasarte honetan hanpadura-indar bereziaz dirauena: “‑Geiztoa, bai!, barriro be esango jonat; hazalako. Gizona be jo egiten don eta! ‑Aitearen! Hau da emakumearen lotsabakoa! Gizona joten dodala? (Abarrak).

Zeozerk amairik, akaburik edo azken ertzik ez dauela aditzen emoteko, esan daikegu azkenbakoa, amaibaga/amaibakoa, akabubakoa edota neurribaga edo neurribakoa dala.

Zerbaiten behar besteko ardurarik ez daukanagaitik, esan daiteke dala: ardurabakoa, sustraibakoa edo zuzterbakoa edo ganorabakoa. Edota leba edo ardura gitxi deutsagun gauza bat dala-ta, lebabako edo ardurabako kontua dala. Edota neke gitxi emoten dauen zeregin edo lan bategaitik, nekebakoa edo arina izan dala.

Norbait edo zerbaiten kideko, ereduko edo mailakorik ez dagoala aditzen emoteko, esan leiteke: bardinbakoa/bardinbagea, parebakoa dala.

Zentzunez eskas dabilen bati, ondo esanda legoke, zentzunbagea edo zentzunbakoa dala, adinbagea edo adinbakoa adin gitxikoa dala be esan daikegun moduan.

Ezeren bildur ez danagaitik esan daiteke dala: bildurbagea edo bildurbakoa, ikarabagea edo ikarabakoa, edota partitibo eta guzti, bildurrik bakoa edo dardararik bakoa.

Norbait zeozeren errudun joten dogun bitartean, errurik ez dauenagaitik esango dogu errubakoa edo hobenbakoa dala, edota ezeren kulparik bakoa.

Esker ona deuskunaz eskertsua edo esker onekoa dala esango dogun moduan, esker txarrekoa danagaitik eskerbakoa edo eskerbagea dala esan daiteke.

Sinistea edo fedea dauena sinisteduna edo fededuna dan moduan, zerbaiti sinesterik edo federik emoten ez deutsanagaitik esango dogu sinistebakoa edo fedebakoa dala.

Pertsona anker bat dala-ta esan daiteke errukibakoa dala.

Kemen gitxi daukanagaitik esan daiteke, adorebakoa, odolbakoa, nerbiobakoa edo ketoa dala.

Eroapen gitxi dauen bategaitik esan geinke epebakoa, artebakoa, pazientziabakoa, eroapen bakoa, edota urduria eta errea dala.

Ikasketak edo eskolea dauenagaitik, ikasia edo ikasiduna, edota eskolatua edo eskoladuna dala esaten dan moduan, horretarikorik ez dauenagaitik esango dogu eskolabakoa edo ikasibakoa dala, edota eskola edo ikasi gitxikoa. Kirikiñoren berbaz: “Ai, orduan badakit guk eskolabakoa esan oi doguna da analfabeto”.

Izakeran edo jokabideetan gatzik ez berakatzik ez dauen bategaitik esan daiteke gatzbakoa, graziabakoa dala, edo gatz edo grazia gitxikoa.

Usterik gitxien danean jazotakoren bati buruz esan daiteke, kasurako, ustebako heriotzea gertatu dala.

Hutsik egiten ez dauenagaitik esan daiteke utsbakoa edo hutsbagea dala, akatsik ez dauenagaitik akatsbakoa dala esan geinken moduan.

Zorioneko edo zoriontsu izan daiteke bat, eta halan ez dan edo ez dagoana zoribagea edo ditxabagea dala esaten zan lehenago: “Nire ditxabagea!”, inoan Peru Abarkako Madalena benta-ugazabandreak, laban eginda jausi eta mankatu eta ostean.

Esaera zahar batzuetan untzeturik be gorde dira bako osagaidun adjektiboak. Horreetariko polit bat, Zamarripak gogorazoten deuskun hau: “Arran minbakoa sasian usteldu zala da esakunea”.

 

Bako, aurreko izenagaz alkarketa estuan ezeze, banango egituran be sarri darabilgu, postposizino edo atze-hitz modura. Alde horretatik, barik libreagoa da sintaxi aldetik bako baino, baina honek be postposizinoen sintaxi libreagoa garatzeko bidea eskaintzen dau sarritan. Horregaitik beragaitik, bako hori eransten jakon aurreko gramatika egiturak konplexuagoak gertatzen dira batzuetan, eta ondoko honeetariko batzuk izan leitekez:

-       Aurreko izenari -ik partitibo-atzizkia dautsala: /Iz + -ik + bako/. Halan: Txarrik bakoa. Bape lotsarik bako jentemodua. Ezeren bildurrik bako mutila. Inoren ardurarik bako andrea. Zamarripa txorierritarraren esaldi batzukaz on egin dogu dinoguna: “Gaur berton urten eragingo neuskie, eta lauoinean urten eragin be, baina geldiunerik bako arineketa ikaragarrian”, “beti negarrik bako poz baten bizi izatea”, “begiratutea utsa da, begiratute utsa, asmo txarrik bakoa danean”, “Bizkaiko izenik bako erri baten bizi zan”. Eta Kirikiñoren beste bategaz osotu: “Nire besoa ta azkorea, barriz, bata makala ta bestea zorbatzik bakoa dira.”.

-       Izen eta adjektiboaz osoturiko sintagma bati laguntzen be agertu leiteke bako hori. Dotrinetan sarri aitatzen dan “damu on bako konfesinoa” esaldia balia bekigu eredutzat.

-       Izenlagunaz lagunduriko izen baten ondoren. Sermoilari baten hitzetan: “Gatxen usain bako onak”. Edo: “Inoren gatx bako biraoak”.

Izen kategoriako hitzak be erraz garatzen dira baga edo bako osagaiez lagundurik, adjektiboarena baino askoz neurri apalagoan izanda be. Baten batzuk aitatuko ditugu. Bidebaga (bidebako) dogu klasikoetariko bat. Mogelen berbaz: “Espaiña naiz Siriako arma-gizonak egin baleuste bidebaga damugarriren bat, igarokorra izango zan enetzat” (PAb). Ustebaga/ustebako bikotea be –batuz ustekabe– hedatua eta ezaguna dogu guztiz, sarritan adnominal gisa (ustebako) edo adberbio gisa (ustebagean): “Nok esango leuke Landetako baserrian imini jatala, uste-ustebagean sartuta, oillanda ta usakumezko errea.” (Mogel).

Gaur egungo berbetan bizitasun handia darakus egitura honek, tradizinoko lekukotasun urriak gorabehera. Janbakoa, jan-ezaren esanguraz: Janbakoak ez dakar gauza onik! Dirubakoa, dirurik ezaren esanguraz: Dirua txarra dala esaten da baina, dirubakoa be ondo tristea da, gero! Zamarriparen hitzez: “diru bakoa beti da txarra”. Jaio zan ezkero ama ezagutu ez eban andra zahar bati neuk entzuna: Zuek ez dakizue ondo, amabakoa zer dan!

Bako osagaiaz eregitako adjektiboen gainean hainbat aditz sortu dira. Horreetarikoa dogu azkentsu aidean dabilen armabakotu/armagabetu bikotea, aditzizen modura armabakotze/armagabetze gehiago erabilia, gaztelaniazko “desarme” izenaren ordainez. Tradizinoan sustraituagoa dogu lotsabakotu. Artean beste portakizun bat eukan bategaitik behin baino sarriago entzun da: Aspaldion garbi lotsabakotuta dago, gero!

Izen barriak be eregi geinkez –keria edo –tasun atzizkien bidez. Sustrai edo zentzun gitxigaz eginiko ekintza edo hartutako erabagi bategaitik erraz entzungo zenduen: Ikaragarrizko zorakeria, itzelezko zentzunbakokeria urliak egin dauena! Eta ezetsi edo gaitzestekoa, egite bat ez eze, jarrera bat, joera bat edo izaera bat be izan daiteke. Ditugun eginbeharretan ardurabakoa danari arpegira egotzi leio: Zure ardurabakotasunak ez dauka akaburik!

Halan bazan, ez bazan, sar dedila kalabazan, eta urten daiela Derioko plazan.

Iturriko

2017-04-21

Esatekoak 0
Ikusita: 316