kontaktua
2017.04.12

Armaginak

Eibartarrak goiztarrak izan dira industria-langintzetan, txirrinduak dirala, josteko makinak dirala, motorrak dirala, eta danaren gainetik armaginak izan diralako. Ibar estua eta luzea, eremuz urria, baina jente bizi, eragin eta ekinaren sorlekua; ekimen handikoa. Bizimodua aterateko, irudimena bizitu behar. Armagintza izan dau Eibarrek, herri eta erbeste aspaldiko denporetatik ezagun eta erreferentziazko bihurtu dauen langintzea.

Gaztelaniaz villa armera izena emon izan jako, eibartarren armagin langintza horregaz baliatuta. Kirol kontuan Astelena pelota-lekua izan dau beste ikurretariko bat, eta azken aldion futbolean be gorengo mailara diranetik, futbol taldea be armagin bihurtu da, eta futbolariak armaginak, bardin da bertako hurrekoak edo urrunetan jaioak diran.

Atzizki modura -gin atzizkia zaharra eta nonnahikoa dogu, hitz barrien sorkuntzan -gile atzizki bikuna eta seguruenik berankorragoa ernaltsuago agertu bada be gure aldian, berariaz hitz barrien sorkuntzan, batez be erdialdeko hizkeretan irabazi dauen nagusitasunagaitik.

Atzizki bion arteko lehia hitz eratorri askotan da ezagun: ongin/ongile, gaizkin/gaizkile, berbarako.

Esangura bereko eratorri sinonimo bi ditugunean atzizkiotariko bategaz eginda, jeneralean -gin agiri da bazterretan –bizkaieran edo Iparraldean sarritan– eta -gile erdialdean. Joerea hori da behintzat: behargin esaten da sartaldean eta langile erdi- eta ekialdeetan.

Lan oin-izenaz eratorri biak sortu izan dira, langin eta langile, baina denporearen joanean bigarrena nagusitu. Bestetik, lana esateko, behar izena be lehian sartu zan aspaldi. Esanguraz bereziak izan arren lehenagoan, denporeak bardindu egin zituan euren esangura nagusiak; eta kontzeptu bera adierazoteko, “trabajo”, bata edo bestea erabilten dira han edo hemen; biak leku berean nekez. Lan egiten dauena langile bihurtu da, eta behar egilea behargin.

Langin eratorri zaharra, ostera, eremuz murrizturik bizi da, baina guztiz ito barik horraitino. Hondino be bizi da, eta bizi leiteke, lanbide bateko “ofiziale” adiera zaharraz. Arabako lautadan, Landucciok dakarrenez, gizon langina esaten zan, ofizioduna adierazoteko. Langin obraria esaten zan Iruñerrian be “cofradía” esateko. “Langinak, prestitu jateko aginak”, inoan Bilbo aldeko berbetan aspaldiko RS-ko errefrau batek be (204). Gipuzkerazko idatzietan be –Goierri eta Urola aldeko hizkeretan– langin ondo agirian daukagu. Otxoa Aringo, Ordiziko apaizak honelan idatzi eban bere dotrinan: “Bere kriaduai eta langinai zor zitzaten soldata edo jornala, pagatu zeikealarik, eutzi ote zien tenpora luzean pagatu bage”. Lizarraga Elkanokok, Iruñerriko hizkeren lekuko segurua zanak honako errefraua jaso euskun: “Nolakoa langina, alakoa lana”, eta dotrina-liburuetariko baten, pasarte baten, beste hau: “Langin gaistoendako lan guziak dire gogor latzak”. Iztueta zaldibiarrak “beren erriko langin maisuak” aitatzen ditu, “ofizialeak”, esateko berba batez. Eta Xabier Munibekok, Azkoitian erroturik, beste taiu batez darabil langin, adjektibo kategoriaz, bere Gabon Sarietan: “Aitzur, burdin-ara ta / golde biurturik, / nekazari langinak / ongi giaturik”.

Lanbide esparrurako, izenen gainean eregirik, atzizki emonkorra gertatu da, eta ez gitxi tradizinoko edo lehenagotik datozan lan-jardueretarako. Jarduera batzuetan ziharduen ofiziodunak guztiz ezagunak ziran lehenago. Ikazkinaren lanbidea, ikatz egitea, langintza gogorra; basoan egon behar luzaroan txondorra jagoten; eta jatekoa halamodukoa: Ikazginaren lapikotoa, handia baina harroa, zan Arratiako esakerea. Harginak, harria lantzen ekienak, etxe edo eraikuntza bat egin orduan langin estimaduak ziran. Etxegintzari atxikirik bizi ziran teilaginak be, teila bako teilaturik nekez egon eitekelako.  Iturginak ziran ur-ekarte azpiegituren egileak: iturrien, hodien eta enparaduen. Artzainak gaztaeginak edo gaztanginak ziran halabeharrez, bizimodua aterako baeben. Bizargina edo bizargilea eritxon barberu ofiziodunari. Dirugin faltsoentzat heriotza zigorra egoan. Lugin eta luebagin izenak be emon jakoz nekazariari, gaur nekez entzunak badira be, ekialdean laborari deritxonari. Zamargin edota narrugin jarduera be ohikoa zan lehenagoko gizartean. Esaera zaharrak dinoan lez: Ze langintza zamargin; bizarrak bizarra eragin, edota: beharrak beharra eragin. Gerragin izenaz ezagutzen ziran lehenago, gerora “gudari” edo “gudukari” lez izentau izan diranak.

Metala lantzen ebenen artean ezagunenak burdinea lantzen ebenak ziran kontizu: errementari, “arotz”, burdingin edo burnigin eta sugin izenaz be ezagutuak. Otxandioarrek euki dabe sugin onen ospea, eta Martin(txo) mito-pertsonaiak be sugin onaren entzutea eukan. Bada esaera bat, Zeberion jasoa: “Egur eskarmentadua, sugin ona”. Burdineaz egiten ziran untzeak be, eta langintza horretakoei untzeginak esaten jaken: “Errementaria, untzegin begigorria”, Zeberioko esaera baten arabera. Baina metal finagoak be baziran, urrea eta zidarra, hatan be. Eta metal preziatuon langinei urreginak eta zidarginak eritxoen. Durangoko “plateru” eta koplari ospetsuei zidarginen izena be egotzi izan jake.

Zura lantzen dauenari zurgina ohi deritxo Nafarroa aldean, sartaldean “arotz” izenaz ezagutzen bada be. Basoan egurra egiten dauenari egurgin deitu izan jako sarri. Halan aztertu zituan Joxe Miel Barandiarangok “Egurgin eta ikazkinen txabolak”, bere ikerlantxo baten.

Pintatzeko edo margotzeko ofizio dabenei pinturagin be esan izan jake, izen ezagunago bihurtu badira be pintore edo pintatzaile hitzak ofizio honetakoentzat.

Iztueta zaldibiarrak tonelginak, zapataginak eta beste ofizio jakinak zerrendatzen ditu bere Dantzen liburuan: “Itxas gizonak, dendalariak, tonelginak, ermentariak, zapataginak, eta beste gainerako anaikide edo kofradiak zituztenak, nork bere langintzako done edo santuen egunetan, egin oi zituzten guziz dantza aundientsu anitz eta txit pozkarriak”. Idazle berberau da, medikuak izendatzeko, osagile ezagunagoaren ondoan, sendagin eratorri bikaina be sarriro darabilena.

Kapaginak be baziran, antza, soinerako kapak egiten ebezanak. Iztuetak kantatzen dauen ofizioa: “Gozo edo mina / Martin danbolina, / arturik berekin / Errikardorekin / dantzari arina / omen da kapagina,/ Juan Martin; / nik ori ongi jakin.”.

Zuzenbidearen arloan, legeak egiteko ardurea dabenei legegin izena emon izan jake, gaur gehiegi entzuten ez dan berbea. Frai Bartolomeren lekukotasun bi; bata: “Egia da, legeginak libretan ditue peria batzuk, tratu bakotxeko auzi bat izan ez dedin”. Bestea: “Augaiti Jaungoikoaren aginduak eta munduko legeginenak ez dira bat.”

Emakumeen ofizioak be ez dira atzetik geratzen. Joskin edo joskilearena dogu beharbada emakumeen lanbiderik ezagunena. Ogigin eta bitxiginarena be andrazkoena sarriago. Esaera zaharrak dinoan lez: Maria bitxigina, sua da ogigina. Ezkontzaginak be emakumeak izaten ziran batez be. Bogadaginak be andra sufrituak gehienetan. Gure sermoilari batek behin aitatzen dau urlia bategaitik: “Zan au ama pobre, mee, bogadagin baten seme”. Emaginarena izan dogu ezinbesteko jarduera gure gizarte zaharrean. Lardizabalen Testamentu Zaharreko historiako hitzak gogorarazoaz: “Faraonek gizonari gogoak eman al dizaiokean asmorik gaiztoena artu zuen. Israeltar emakumeai aurgiteko orduan laguntzen ziezten emaginai agindu zien, sabeletik irten eta bereala aur-seme guziak il zitzatela, alabak baizik biziarekin inor utzi gabe”.

Atzizki honegaz, -gin atzizkiaz, izen kategoriez gainera adjektiboak be oparo sortzen dira euskeraz. Ongin entzun eta idazten zan lehen sarri, gerora ongile nagusitu bada be. “Adierazo egiezu gure ongin guziai gure borondate ona”, idatzi eban Xabier Maria Munibekoak bere Gabon Sarietan. Ongile hitzagaz txandaka ongin be sarri darabile Mogeldarrek. Alegietariko baten, honelan: “Dakus katigu dagoala bere ongina, edo leoe, len gatxik egin ez eutsana”. Eta horren antonimoak, kontrako esangurak azaltzeko, gaizkina dogu ezagunena, gaitz/gatx adjektiboaren gainean, eta horren erdi-bikia dan gaiztagin, gaizto adjektiboaren gainean. Frai Bartolomek pasarte hau itxi euskun idatzirik: “Juezak aginduko baleutsa gaisginari, ze lapur, ze gizon-iltzaile, ze gaiskin izango litzateke, guztiak esango ez litukeana?”. Eta gaurko berbetan, Uribe hegoaldeko herrietan sarri entzuten da txargina. Hurreko esangurea dau, kalte izenaren gainean sortu dogun kaltegin berbeak be.

Gorago aitatu dan gerragin, gerra egitetik bizi dan gizakia adierazoteko ezeze, beti gerran dabilenaren kualidadea adierazoteko be erabilten da. Auzkina, beti auzitan edo auzi bila dabilenagaitik esaten dan modura. Eta bakegina, ostera, gerraginen artean bakeak egiten dabilen arartekoagaitik esan leiteke. “Ta guztiok dakargu geugaz amaren sabeleti, arako “fomes” esaten jakon arimearen kontrako gerragin andia”, idatzi eban Frai Bartolomek.

Norbere kapritxoak edo gura dauen guztia egiten dauenagaitik burugina dala esan ohi da; eta norbere buruzalea, ni-zalea danagaitik be burugina dala esaten dabe Markinaldean. Emakumeen erruki handirik ez eukan, edo aurreretxi sustraitsuak bazituan behintzat, harako sermoilariak, idatzi ebanean: “Badaukazu emazte barritsua, zitala, temosea, alperra, burugina, ardurabagea, errazoe minberak arpegian esaten deutsuzana, bere adiskidiai zuri baino arpegi argiagoa erakusten deutseena... sinistu daikezu zeuk ezkondu orduko beragaz egin zenduzan pekatu loien kastigua dala.”

Frai Bartolomeren esaldi bategaz amaiera emongo deutsagu jardun honi: “Urreginak edo zidarginak sutan ugar guztiak kenduten deutsazan legez urreari ta zidarrari etxura ederra euki dagien, alan Jaungoikoak gatxagaz, penagarriagaz ta naibageagaz garbituten ditu bere adiskiden arimak pekatuak ezarritako ugarretati”.

Iturriko

2017-04-12

Esatekoak 0
Ikusita: 323
2017.04.03

Zuriz, Zuririk eta Zuri

Zuriz eta zuririk, edo baltzez eta baltzik, biak erabilten ditugu, leku batean edo bestean, zelan jantzita edo ze koloreko jantziak soinean dirala adierazo gura danean. Adizlagunak, edo hobeto esanda, adberbioak dira funtzinoz, perpausan horrelan darabilguzanean.

Hirugarren egitura bat be bada, aurreko biokin lehian: zuri jantzita, zuri hitza mugagabe dala. Eta hirugarren hau be artez-zuzen erabilia da, dudatzaka.

Izen kategoriako hitzak, predikatu funtzinoan jantzi legezko aditzakaz darabilguzanean, mugagabez markatzen ditugu. Aratosteak zein Inauteriak oraintsu joan dirala, nori ez jatorkoz akordura marro jantzi, koko jantzi, errabi jantzi… edota, askotariko mozorroak erabili ohi diranez, andra jantzi, gizon jantzi, monja jantzi, fraile jantzi edota dana dalako erara marrotu.

Baina kolore-izenak kategoria bikotxekoak izan ohi diranez –baltz, gorri, zuri, marroi…–, bitzuen sintaxiak onartzen ditue. Zuriz jantzita doana erropa zuriz edo kolore zuriz doa. Eta zuri jantzita doana, zuri kolorez edo zuri-jazkeraz. Horrexegaitik onartzen ditu, hatan be, zuriz, zuririk eta zuri, “jantzi” aditzaz lagundurik.

Janzkeraren gainean erabilten dira sarrien zuriz eta zuririk, edo baltzez eta baltzik. Instrumentalak (-z) zabalago eta ugariago erabilia dirudi, baina hedaduraz -ik adberbiala be Ipar eta Hego erabilia izan da.

Baltzik jantzita joatea, berariaz emaztea, senarra edo etxeko hur-hurrekoren bat hil ondoren, lege izan da; luturik joatea eta baltzik joatea bat zan. Eta hurreko senideak be ilunik jantzita. Gauzak hain aldatu dira ze, gaur gorririk be bardin-bardin joan daiteke hileta-eleizkizunera hildakoaren etxekoa, eta zuririk joateko be batzuetan ez da asko beharko.

Iparraldeko tradizinoan beltzik egotea, tristerik egotea izan da gehiago. Elizanbururen Solferinoko itsua poesiako ahapaldi ezagunak ondo darakusanez: “Ene herrian gazte lagunak / kantuz plazara dohazi, / eta ni beltzik etxe zokoan, / irri egiten ahantzi”.

Zuririk edo zuri-zuririk joaten ziran neskatotxoak lehenengo jauna-hartzera. Eta ezkontzara be zuririk dama gazteak, gizonezkoak ilunik sarriago joiazan bitartean. Begiak zuririk be esapide ezaguna dogu, gaztelaniazkoaren antz-antzekoa. F. Bilbaoren Ipuin-barreka-n esaten danez: “Baju-bajutxuan hasi, apurka-apurka ahotsa loditzen joan, itzelezko tronpeteria atera, eta honetan... rra!, eskuak zabalik eta begiak zuri-zuririk ipiniaz, isil-isil geratu”.

Gorririk be ezagun samarra da kolore kontuan. Aitatu barri dogun idazleari jasoa da hau be: “Osterantzean ez uste nire bizkarra bakarrik, zeuen matrailok be gorri-gorririk aurkituko dozuez

behingoan”. Baina gorri, soineko barik edo haragiak agirian dirala esateko be badarabilgu. Narrugorrian edo narrugorritan esan ohi da gure artean, eta biluzgorririk ekialderago. Eta holan huts-hutsik, gorririk, haragiak agirian edo bilozik esangureaz leku askotan esan ohi da.

Urdinik agiri dala zerua entzunda, behingoan ulertuko genduke, hodeirik ez lainorik ez dagoala ortzian. Eta kolore-gamatik asko aldendu barik, zerua dala-ta errazto entzungo ditugu baita, argirik eta ilunik adberbioak. Mikoleta bilbotarrak orain dala mende batzuk idatzi eban dialogo baten barruan: “Zerren nik dakust argirik zerua”.

Argirik eta ilunik, argitasun fisikoaz gainera, giza barne egoerea adierazoteko be sarri erabilten dira. Norbaitek gogoa argirik edo ilunik daueneko egoerak guztiz alderantzizkoak dira.

Baltzez eta baltzik ez ditugu beti testu-ingurune beretan erabilten. Baltzez, zuriz edo horiz pintatu geinke horma bat, baina nekezago baltzik edo zuririk. Bestetara esanda, baltzez, zuriz eredua ingurune ugariagoetan darabilgu askozaz, -ik atzizkiduna baino. Baina kontrara, baltzez ereduak erraz estaltzen edo ordezkatzen ditu baltzik adberbioaren inguruneak. Kalera zuririk urteten dauenagaitik errazto esan ginei zuriz (jantzita) urten dauela. Edota abadeak, lehenago gaur baino sarriago, erroiak lez baltzez zein baltzik ibilten zirala paseoan, sarritan brebiarioa eskuetan ebela.

Jantzi aditzaren eremukoak kenduta, zerez kasua da mila bider ugariagoa aditz askori laguntzen. Baltzez edo zuriz estaldu leiteke horma bat, itsusi badago edo desitxuroso erakustea gura ez bada. Gorriz eta zuriz apaindu geinke gela bat, kanpo-jentea etxera hurreratu baino lehen. Zuriz jantzita irudikatu izan dira aingeruak be sarri. Edo begiak zuriz gora dirala egon daiteke bat etxunda aratinik, zeinda hilda balego legetxe, arrainak be itsasoan zuriz gora agiri izaten diran antzera. Zuriz begitantzen ditu Lazarraga poetak be zaldunak bere olerkietariko baten: “Zaldunik asko ekusi neben, / guztiak oriz janzirik”.

Koloreetatik haruntzago, argiz eta ilunez maiztasun handiko adizlagunak dira, egunari eta gauari jagokezala sarri entzunak. “Argiz etxera!” edo “Egun argiz etxera!” mila bider etxetan entzun dogun gurasoen aholkua dogu. Eta gurasoen esana gorabehera, sarri ilunez etxera.

Etxeratzen bagara argiz etxera, nahiz eta ilunez joan ohera, hurrengo egunean tenple hobean egongo gara ilunez jagi eta argiz lanean hasteko.

 

Iturriko

2017-04-03

 

Esatekoak 0
Ikusita: 328
2017.03.24

Milia LasturKO, Marina ArrazolaKO eta Ama Birjina Karmengoa

Orain dala urte eta erdi inguru idatzi genduan Bizkaieraren Ataria honetan, gaur jardungai darabilgunaz beste idatzi labur bat, “Andra Mari Begoñako eta San Antonio Urkiolakoa” izenburuaz, eta oraingo honek ordukoaren segida edo osogarri izatea baino ez dau beste asmorik.

Gaur egungo izen-deitura egitura askoren atzean nor-nongoa izendatze-sistema bat daukagu euskaldunon artean. Gaztelaniazko “apellido” kontzeptuarentzat deitura nagusitu da aspaldion, baina aranatarren abizen be bizi-bizi eta indarrean dago hondino, esanguraz harean bereizirik agiri diran bitartean goitizen, izengoiti langoak, “apodo” esangurea gehiago dabela. Gipuzkera eremuan erabili izan dan izelonbrea be hitz bitxia da egituraren aldetik, gaur baztertuxe geratu bada be; izen + lonbre (nonbre) hitz konposatuaz, geminadu semantikoa deritxon tipokoaz zizelkatu dan izena.

Gaur egungo deitura diralakoen artean, euskaldunon kasuan, leku-izenak dira asko eta asko; etxea, auzoa, herria edo nongo-hango eraikuntza bat oinarri hartuta sortuak. Busturia, Muxika, Agirre, Mitxelena deiturak leku-izenak dira oinarrian. Araba aldeko deitura asko bikotxak dira, ostera: noren semea eta nongoa, kontzeptu biak batzen dira deitura konposatu berean: Ortiz de Zarate, eskribauek gaztelaniaz finkatu daben deitura bikunaren atzean dagoan identifikatze-modua ez da besterik, Urlia Ortiren semea eta Zarate herri edo lekukoa dala baino.

Jente edo pertsona euskaldunen izen-emote bideak gaztelaniaz legeztatu ziran bere aldian gure artean. Horregaitik, bada, euskaldun askoren izen-deiturak alkartzeko de preposizinoa agiri da: Antonio de Irala edo Vicente de Arana adibidez.

Nor nongoa dala esateko, de gaztelaniazkoaren euskal ordain zuzena –ko leku-genitiboko atzizkia dogu. Eta -ko atzizki hori, -a mugatzaileaz lagunduta, deitura-izen batzuetan lexikalizaturik gelditu da, -koa edo -kua modura.  Ezagunak ditugu, beste askoren artean, honetariko deiturak edo leku-izenak. Atzizki-aldaera -kua dabela finkatuak dira: Arakua, Barrainkua, Bereikua, Bulukua, Mañarikua, Milikua edo Trabakua izenak. Eta aldiz, -koa edo -ngoa atzizkiaz eihoak dira: Bengoa, Barrenengoa, Upaingoa, Aldekoa edo Etxegoikoa.

Baina hiztun euskaldunen tradizino bizian, orain dala mende batzuk ofizialki legeztatu eta “betikotzat” finkatu ziran Urlia baten jatorri-izen, deitura-izen bihurtuak gorabehera, bizirik eta indarrean iraun dau, era ez-ofizialean izan arren be, Urlia hori identifikatzeko nongoa dan adierazoteko sistemeak, eta sarritan, gure herri eta nekazari gizarteetan, deitura ofizialak baino indar gehiagogaz. Halan, Agustin edo Agustina izeneko gizaseme edo andrakume bat, euren aitaren Madariaga abizenaz bateatu eta erregistratu baeben eleizako bateo-liburuan, Agustin Abauntzako edo Agustina Zorrotzeko izango ziran auzoko eta herrikoentzat, bata Abauntzan eta bestea Zorrotzen bizi baziran.

Erregistro bidez deitura-izenak egonkortu baino lehen be hataraxe zan. Nor bat ezagun bihurtzeko Nongo batez osotzen zan. Gure agiri eta idatzi zaharrean agiri diran ezagunenetariko batzuk aitatzearren: Milia Lasturko, Gipuzkoako Itziar herriko Lastur auzoko torreko anderea zana izendatzeko, edo Marina Arrazolako anderea, Erdi Aro beranduko eresi zaharretan agiri diran emakume-izen bi aitatzearren. Edo Peru Abendañoko, Errodrigo Zarateko edo Jaun Asensio Gebarako, oinaztar-ganboarren arteko liskar odoltsuetan parte izan ziran zaldun ezagun batzuen izenak aitatzeko.

Amabirjinea Arantzazuko atxartean agertu jakon artzaintxuari be Errodrigotxu Baltzategiko deritxo erromantze zaharretan. Santu-santa izen batzuk be horrelantxe izendatu dira idazle batzuen testuetan. San Inazio Loiolako eta Done Peri Deustuko, berbarako. Euskal mitologiako pertsonaia batzuk be antzera, Mari Anbotoko seinalagarri dala. Andra Mari edo ama birjina batzuk be beste horrenbeste. Ezagunak dira Andra Mari Begoñako edo Birjina Arantzazukoa, eta baita Ama birjina Karmengoa be, urrunago joan barik.

Herri-pertsonai ezagunak edo literatura idatzian agertu eta literario bihurtu diranak be badira, egitura honen arauz aitaturik agiri diranak. Nork ez ditu ezagun, dantza-kopletan behin eta barriro kantatzen dan Matxalen Busturiko neskatoaren gorabeherak? Nori ez jakoz hurreko egiten Peru Dubako pertsonai zelebrearen koplak, bere herritxutik Bilboko Barrenkallera makailotan, makailoa musutruke eroateko ustean datorren arloteari burlazahar jarriak? Edo nork ez dau entzuna Mogelek Peru Abarka elabarrian protagonista nekazariak bere buruari emoten deutsan izena: Alan derist Peru Landetako dirautso Maisu Juan barberuari, Landeta izeneko baserri eder baten bizi dala gogorazoten deutsala.

Izen-deituren gai honek hari luzea dauenez, matasa borobil mardul bat egiteko modukoa, hurrengorako itxi daigun gainerakoa.

 

Iturriko

2017-03-24

Esatekoak 0
Ikusita: 268
2017.03.10

GoazeLA goazeLA helduko gara norabait

Aditz trinkoek, bai orainean, bai iraganean ezagutzen daben maiztasun handiko egitura bat, -la atzizki adberbialaz lagundua danekoa dogu. Bidean dator esaldia bidean datorrela bihurturik, edo etxean dago, etxean dagoala bihurturik.

Aditz-atzizki hori, -la, bitarikoa dogu funtzinoz. Sarrien, konpletibo edo osagarria: etxean dagoala uste dot. Baina, hori baizen ugaria ez bada be, gerundio balioko adberbiala: etxean lo egoala hil zan. Bigarren honezazkoa izango da gaurko jarduna.

Zeintzuk dira aditz jokatua –la gerundiozkoaz eta denpora zentzunekoaz darabilguzan testuinguru nagusiak? Batuk-batzuk aitatuko ditugu.

Denpora asko da ereduko perpaus buruen mendean darabilgunekoa dogu ohikoenetariko bat. Mendeko aditza konposatua izan ohi da gehienetan. Baina trinkoa be bardin, erara datorrenean. “Urte asko da urik edan ez dodala saldan ez bada”, erantzun eutsan Maisu Juanek Peru Landetakori bentan bazkaltzeko egozala. Mogel dogu aurreko esaldiaren idazlea, hurrengoena dan legetxe. Beronek ondutako alegietariko baten, Atzeri eta Otsoarena dalakoan, azeriaren ahoan honako berbak ipinten ditu otsoari zuzenduak honen ostenlekua zan leizazuloaren aurrean, non honek eukazan moltsoturik “ahariki, ardiki, erbiki ta eperki asko”, otsoa amarruz atzipetu gurarik: “Neure Jauna, egun asko da ikusi ez zaitudala, ez alkarregaz egon ez ibilli gareala. Damu emon deust onek; agaiti nator, zuk zegaz, edo agaz poztu al bazinai nire biotz jausitua.” (Ip 30).

Mogelen esanean, urte asko da eta egun asko da dira perpaus buruak. Herri-hizkeran, sarri, denpora asko da esan ohi da, edota itaunka aurkeztua bada, zenbat denpora da. Berbarako: “Badakizu zenbat denpora dan alkar ikusi ez dogula?”.

Egitura hauxe da hain justu, mendeko aditz jokatuari –la atzizkia erantsi ala –netik ipini, idazle eta esatari batzuk zertara ezean galgatzen dituana. Denpora aldetiko mezua bietan antz-antzekoa ohi dalako. Noiztik dan urte asko, denpora asko… edo noiztik diran egunak, asteak, hileak, urteak edo mendeak.

Baina bada ertz bat, -la erabili edo –netik erabili, diferentea dana. Mendeko aditza –la atzizkiaz marketan dogunean, igarotako denpora-aldi osoa kontenplatzen da gehiago, denporearen igaroa edo iraupena, eta aldiz, -netik darabilgunean, abiapuntuan ipinten dogu arreta, prozesuaren hasierari adi gagoz batez be, ez denpora-igaroteari. Halan esan ginei: Etxera etorri zarala hiru hilabete dira eta ailegatu zarenetik (eta hona) ikusi be ez gara egin. Gaztelaniaren erreferentziak lausotzen deusku batzuetan bataren eta bestearen arteko diferentzia, bietan izan ohi dalako “desde que” preposizinoa. Hiztun arruntak ez dau horrelakoetan labankadarik egiten, berez urteten deutsalako noiz bata eta noiz bestea erabili. Oraintsuan irratiz entzuniko zorion-emote baten hitzak lekuko: “Gaur dira berrogeta hamar urte ezkondu zirala. Zorionak biei” (Bizkaia Irratia).

Ondoko mezuan, oraintsukoa hatan be, –netik agiri da mende-perpausan eta ez –la: “Egunotan 80 urte bete dira EGUNA egunkariak lehen zenbakia atera zuenetik. 1937eko urtarrilaren 1ean plazaratu zen lehenengoz, gerra bete-betean, eta sei hilabete beranduago, ekainaren 13an, argitaratu zen azkenengoz, hain zuzen ere soldadu faxistak Bilbora sartu baino sei egun lehenago.” Atzizki hori, -netik,erabiltearen giltza aditz nagusian dago. Perpaus buruan daukagun enuntziatua hau da: 80 urte bete dira. Urteak betete hori zein momentutik hasita dan kontenplatzen da hor. Perpaus burua izan balitz, ostera: larogei urte dira, orduan mendeko aditzari –la erantsiko jakon eta era honetara formulatu: “80 urte dira EGUNA egunkariaren lehen zenbakia kaleratu zela”.

Baina ostera, hedabide baten oraintsu entzundako beste esaldi honetan, -netik atzizkiaren ordez gustura sartuko genduke –la. Hau da zorioneko esaldia: “Badira hilabete batzuk, Perurenaren izena bolo-bolo dabilenetik”. Berformulaturik: “Badira hile batzuk, Perurenaren izena bolo-bolo dabilela”.

Mendeko aditza partizipio burutuaz (-tu erakoaz) agiri da aurreko esaldietan. Baina bardin agertu daiteke –tzen tipoko bururagabeaz be. Berbarako: “Urte asko da Alemaniatik Bilbora udaro etorten dala”. Ohikoa edo sarritakoa dan prozesuaz mintzo jaku horrelakoetan mendeko aditza. Sekula izango ez dogun kasua da mendeko aditza –ko etorkizuneko markaz erabilirik. Ezinezkoa, edo arraroa behintzat, egingo litzakigu honetariko bat ontzat jotea: “Urteak igaroko dira Peru *etorriko dala”.

Aditz trinkoaz markaturik be bardin azaldu daiteke mendeko perpausa, gitxienetan jazoten dan kasua izan arren. Orainean zein iraganean. Halan: “Denpora asko da zure barri ezer ez dakigula” edo “Urte asko dira honantz ez datorrela”. Eta iraganean: “Urteak eta hamarkadak ziran, erremindurik egoan gizon ha mendeku bila ebilela”.

Bigarren testuinguru bat, honako beste hau da. Denporea igaro bitartean jazoera bat denpora tarte horretan gertatzea.

Hau aditz trinkoekin agertzen da sarrienik. Aditz trinkoetan maiztasun handikoak izan aditzaren adizkiak ohi dira: dala, zala, dirala, zirala legezkoak, denpora balioaz eta funtzino adberbialaz erabiliak. Baina beste batzuk be bai. Halan: joan, etorri, ibili, eroan, ekarri eta beste batzuen adizkiak: doala, ebilela, datorrela, daroala, ekarrela legezko adizkiak.

Mende-perpausaren prozesuak dirauen bitartean gertatzen da ekintza nagusia. Gaztelaniazko gerundioaren hurreko zentzu eta aspektua dabe eurok. Datorrela: ‘viniendo’, ‘según viene’. Ebilela: ‘andando, según andaba’. Paulo Zamarripa abade, idazle eta gramatikar sondikoztarrak zertzelatzen deusku polito baten egitura honen erabilera:

“Las flexiones de presente y pretérito imperfecto de indicatico con el sufijo -la, pueden tener valor de gerundio equivalente a al y verbo sin conjugar o a según y verbo conjugado.

Etxetik natorrela ikusten dot. = Viniendo de casa (al venir de casa, según vengo de casa), le suelo ver.

Etxetik nentorrela ikusi neban. = Viniendo de casa (al venir de casa, según venía de casa), le ví.

Neuronek entzun eta bildua da Urdaibai aldean ondoko esaldia, gutariko edozeinek bardin-bardin esan leikena: “Urteizu ointxe, aterri dala”. Honen antzeko testuinguruetan, gaur egungo askoren joerea, ostera, da, era automatikoz aterri dan bitartean idaztekoa, batez be idatziz. Horretan agiri da, besteak beste, idatzirako hartuta ditugun automatismoak ez datozala beti bat hiztunok ditugun berezko erabilerekin.

Aitatuta dogun Mogelen erabilera batzuek on egingo deuskue egitura hau. Baiezkoan: “Ainbeste soinoko bitxidunez eta ori astegun buruzurian bidez zabiltzala?” (Peru Abarka), “artu eban erbi bat, abian lo egoala” (alegia), “Iturri baten edaten egoala basauntza, ikusi eban uretan bere adarren kerizea” (alegia). Ezezkoan: “Etorri zan ona, neu etxean ez nenguala, mutil lotsagaiztoko bat” (Peru Abarka).

Aditz konposatuakaz be bardin adierazo leiteke bitarte-denpora horren nozinoa, baina –tzen atzizki bururagabea daben partizipiodun aditzakaz. Halan: “Neuk neure begiekin ikusten nebala hondatu zan barkua” esan daiteke, aditz trinkoaz beste era honetara berridatzi daitekena: neuk nekusala edota neu ikusten nengoala.

Bada hirugarren egitura bat, -la aditz-atzizki denporazko-gerundiozko honen inguruan bilbatua, hiztunok sarri darabilguna eta bere aparteko izatea be daukana. Denporazko adberbio egiturak sortzen ditugu orain dala, gaur dala ereduko multzoen inguruan. Halan garatuak dira ondorengo honeek, esaterako: Oin dala urte asko. Oin dala hainbat denbora. Oin dala astebete. Oin dala bost hilabete. Oin dala hiru egun. Oin dala bost minutu. Adberbio-multzoaren guna sarrien orain/oin izan ohi da, baina ezaguna da gaur be egiteko horretan berean. Egiturea hau da: /Orain/oin // gaur + /dala + IS/. Lekeitiar bati entzuniko esaldi hau, adigarri: “Lekeition antzarrak bizirik ipinten zirala zenbat urte izango dira ba? Hon dala hogei urte?” (2013).

Egitura honek desbideratze nabarmenak be ezagutu ditu –“desnaturalizazinoak” esan geinke‑ gaur egungo erabilera batzuetan. Hau da behin baino sarriago dantzuguna edota irakurten dana: *Oraintxe bost minutu dala. *Orain bost egun dela.

Goazela goazela egingo dogu bidea, aurretikoek be dabiltzala dabiltzala egin izan daben antzera.

 

Iturriko

2017-03-10

Esatekoak 0
Ikusita: 1145
2017.03.03

“Zeure osasunERAKO eta neure barruRAKO”

Norako kasuari deklinabidean izen diferenteak emon jakoz. Destinatiboa deritxoe gaur sarri: helburuaz edo xedeaz loturik dagoalako beronen esangurea, eta arrazoi berorregaitik adlatibo xedezkoa edo antzeko izendapenak be emon izan jakoz. Adlatibo finala be deitu izan jako marka honi.

Eremu semantiko diferenteetarako erabilia danez, batzuetan izan daiteke norako, beste batzuetan noizko eta beste batzuetan zertarako edo zertako. Eta hiru itaun-hitzotan ohartu geinkenez, lehenengoan -rako atzizkia agiri da, bigarrenean, ostera, -ko soila, eta hirugarrenean bietara: -rako edo –ko.

Hortik ateraten dana da adizlagun destinatiboa eregiteko atzizki egitura bi ditugula, behinik behin; lehenengoa, ezagunena eta orokorrena, bikotxa: -ra adlatiboaz eta -ko adizlagun-atzizkiaz eregia, eta bigarrena bakuna, -ko atzizki soilaz ordezkatua.

Argi itxi beharreko puntua da, -ko atzizki hori hor ez jagokola genitiboari; ez darabilgula izenen adnominalak markatzeko kasu horretan; -ko hori adizlagun-marka dogu, destinatiboko marka zaharra. Eta -rako, esangura horretarako marka barriagoa, -ra adlatiboa lagun hartuta eregi izan dana.

Atzizki-bitasun horren arrazoiz ditugu euskeran hainbat aldaera bikotx. Batez be adberbio kategorietan, eta osterantzeko adizlagun batzuetan. Itaun-hitzetan zertarako eta zertako (edo zetako) biak dira ezagunak eta erabiliak. Bitasun horretan bai jazoten da batak izatea indarra eta erabilera handiagoa eta besteak urriagoa. Halan, betiko erabiliagoa izan da (eta da) betirako baino. Beste denpora-adberbio batzuetan oreka handiagoa egon ohi da. Bitasun horren kasu garbiak dira, besteak beste, geroko eta gerorako, atzoko eta atzorako, etziko eta etzirako, luzarorako eta luzaroko.

Beste hitz batzuen kasuan, hitz zaharretan berariaz, eta adberbio kategoriakoetan, -ko soila agiri da: oraingo, gaurko, sekulako, daborduko, dagoeneko, aurtengo, beste batzuen artean.

Baina osteango adberbioakaz eta adberbioen hurreko adizlagunakaz, denpora eremukoak izanda be, -rako erabilten da. Berbarako: goizerako, arratsalderako / arrastegirako, iluntzerako, gauerako, ordurako, hurrengorako, datorren urterako, lehengo asterako.

Izenordain eta erakusleak be hizkera askotan onartzen dabe –ko adizlagun destinatiboaren funtzinoan, -rako erregularraren ondoan. Zertako (zetako) ez da bakarra. Sartaldeko hiztun batek errazto esan lei: “Danak ez gara kapazak edozetako, baina zeozetako danok daukagu abilidadea”.

Badira, bestetik, destinatiboko atzizki biak onartzen dituen hitzak, edo hitz kategoriak, baina bata eta bestea sintaxi diferenteaz eta ingurune diferenteaz darabilezanak, edota balio banangoaz; era biak bizikide izan ohi dira hitz beraren atzizki modura, baina bakotxak bere arlo-txatala beteten dauela, batak besteari enbarazu egin barik. Kasu hori dogu ordu denpora-izenarena. Orduko postposizino lez ohi darabilgu, izenei edo aditz partizipioei laguntzen, eta ordurako, aldiz, adizlagun edota adberbio gisa. Lehenengo kasua: Zu etorri orduko ailegauta egon dira beste guztiak. Laurak orduko hemen egon behar dozue. Eta bigarrena: Ordurako etorten ahalegindu zaiteze guztiok. Zu orain hamazazpi urte jaio zinan, baina ordurako hilda egon zan zure aitita.

Aditz jokatuakaz be bitasuna agiri da: daneko eta danerako, dagoaneko eta dagoanerako, datorreneko eta datorrenerako. Baina itxura bitasun horren atzean, gehienetan edo ia beti, esangura aldetiko banangotasuna ezkutatzen da; balio bereiziak gorde ohi ditue batak eta besteak. Etorri daneko, bat-batekotasun zentzunaz darabilgu sarritan, etorriaz batera, etorri eta berehala. Halan: Irakaslea atean agertu daneko isildu dira ikasleak. Eta danerako, ostera, dan momenturako, dan unerako balioaz darabilgu gehiago. Halan: Zatozenerako prest eukiko dot afaria.

Aditzizenaren gainean be –ko soila (-teko) da erabilera nagusia, baina aldamenean badau beste aukerea be, -rako (-terako). Baina hor be egitura bien balioak bide banatatik doaz. Arratsaldeko hirurak eta hondino bazkaltzeko gagoz. Hau da, bazkaldu barik. Zuk halan dala dinozu, baina hori ikusteko dago hondino. Hau da, ez dogu ikusi, ikusi barik gagoz. Batzuetan, barriz, denpora aldetiko berehalakotasuna adierazoten dau –teko horrek. J. Mateo Zabalaren esaldi hau lekuko: “alantxe egiten deutse ilteko dagoanari bere eriotzea urreratuten jakola esan gura dabeenak”.

Aditzizena -tzerako tipokoa danean, noizko, ordurako denpora-nozinoa datza azpian. Zu etorterako beste guztiak etorrita egozan. Eredu hau, dana dala, bakana da sartaldean; ugariagoa erdi eta ekialdean.

Izen eta adjektibo kategoriakaz darabilgun funtzino-marka destinatibo nagusia –rako dogu, jakina. Etxerako behar egin, eta ez kanporako. Onerako zein txarrerako, gauzak diran moduan dira. Baina –ko atzizkia be agiri da noiz edo behin izen kategoriakaz, batez be idatzi zaharretan. Errefrau pare bat, dinoguna on egitera datozanak. Isasti historiagileak bilduriko errefrauetariko bi. Espazio eremukoa bata: “Gibeleko on dena bareko gaizto” (Para el hígado lo que es bueno, para el bazo es malo)” (45 znb.). Denpora eremukoa bestea: “Nor bere tenpirako, arbia abendoko” (Cada cosa para su tiempo, el nabo para (el) adviento)  (64 znb.).

Denpora eremuko izenakaz pentsa lei beranduagora arte iraun dauela –ko destinatiboak. J. Mateo Zabalak XIX. mendean ondo sarturik, ondoko honen moduko esaldiak itxi deuskuz idatzirik: “diruak korrian onenbeste denporako emoten dituezan askok”. Korrian, diru mailegatze kontuan, interesagaz ordaintzeko esan gura dau; eta honenbeste denporako, guk hainbeste denporarako esango gendukena adierazoteko.

Baina aurrekoez ostean, bada esangura esparru jakin bat, denporearen barruti zabalaren barruan, sartaldeko berbetetan –ko atzizkiaz era erregularrez markatzen dana: ordua adierazotekoa, ze ordu dan esateko. Halan esan daroagu: ordu batetako, ordu bietako, hiruretako, lauretako, bostetako, seiretako, zazpiretako, zortziretako, bederatzietako zein hamarretako, euskerearen sisteman nagusi dan ereduaren ondoan. Hau da: ordu bietarako, hiruretarako e.a. Orduerdiak eta ordu laurenak emoteko be morfologia bera erabilten dogu: hiru t’erdietako, sei t’erdietako, zazpirak eta laurenetako edo zortzirak lauren gitxiagotako.

Badira beste esangura esparru batzuk be –tako mugagabeaz sartaldean askok ohi darabilguna. “Zer dago armozutako?”. “Sasoiz etorriko naz bazkaritako”. Eta nork ez dau ezaguna harako herri-kantu baten kopla hau? “Aita Periko, seme Juaniko, zer daukazu afaiteko?

Azken ohartxo bat sintaxiaz. Sintaxiaren eta esangurearen alderditik begiratuta, bai norentzat benefaktiboak, bai norako destinatiboak, gitxi-asko zerikusia dabe nori datiboko kasuagaz. Modu batera edo bestera aditzaren prozesua eurengana zuzendua dago, nori-ren kasuan era zuzenagoaz, eta beste bien kasuan era zeharrekoagoz. Diferentzia nagusia da ze, nori kasuak aditzagazko akordioa eskatzen dauela, eta beste biek ez, ez eskatu, ez onartu.

Hurrengorako guztiok ikasi geinkela gaurko honetatik deritxat. Oraingo eta geroko.

 

Iturriko

2017-02-03

Esatekoak 0
Ikusita: 429