kontaktua
2017.09.08

BAINO juntagailu aurkari gisa

Euskeraz, arau mailan behintzat, baina eta baino garbi bereizten ditugu, juntagailu  kategoriakoak eta adbersatibo edo aurkaritza sailekoak diranean, gaztelaniaz “pero” eta “sino” egiten diran legetxe –edota alemanez aber eta sondern banangoak diran legetxe–. Beste hizkuntza batzuetan, ostera, juntagailu marka beraren azpian bilduak dira aurkaritza mota biak, aurkaritza mugatua edo murriztua adierazoten dabenak (baina) eta guztizkoa edo absolutua adierazoten dabenak (baino, baizik).

Baino markak juntagailu aurkari gisa dauen betekizuna dogu hemen aztergai. Izan be, jakina da baino markak beste eginkizun garrantzitsuago batzuk dituala euskal gramatikan, sintaxi zein semantika mailan.

Eginkizun nagusia, konparazino marka gisa, -ago … baino egituraren barruan: Belea ez da dan baino baltzago egingo, esaera ezagunean daukaguna, adibidez.

Bigarren eginkizun indartsu bat, ezezkako perpausetan ohi daukana da, batzuetan besterik markaz lagundurik, beste batzuetan bere soilean erabilirik. Bata: Dirua baino besterik ez eukan. Bestea: Baserriko arrautzak gura badozuz, bila etortea baino ez daukazu.

Baina euskeraren sartaldean baino marka, baizik juntagailuak aspaldi zaharretik hartua eukan aurkaritza balioa adierazoteko sartu zan hor XVIII. mende beranduan, eta testu idatzietan apurka-apurka burua agertzen hasi zan, eta denporearen puruz indarra hartzen eta eremua irabazten joan da.

Baizik marka, baizikan eta baizik eta aldaerakaz, ekialdekoa da funtsean, ekialdekoa eta erdialdekoa, gipuzkera eremuan be ondo sustraitua baitago, nafar eta Iparraldeko eremuez ostean. Baina sartaldean bakan edo guztiz mehats erabilia da (eta izan da) baizik, edozein baliogaz dala be.

Sartaldeko gure klasikoen artean, aurkaritza absolutua markatzeko agiri dan marka nagusia, eta beharbada ugariena, ezpada dala esan daiteke, gaztelaniazko sino markaren ordain gisa; funtsean gaztelaniazkoaren kalko garbia. Mogelen alegietako esaldi hau lekuko: “Au ez da bizi izatea, ezpada beti eriotzearen atzamarretan ibiltea”. Edo idazle berorren doktrina luzeko beste hau: “Ez dira artuemon oneek zuzenak eta garbiak, ezpada nekezale askoren ondagarriak”.

Bada bigarren marka bat, gramatiketan gitxitan baino aitatzen ez dana, baina gure tradizinoan –eta gaur egungo berbetan be baietz esango neuke– garbi eta ugari lekukotua dana. Egitura banakaria edo distributiboa daukala esango dogu. Honakoa: /ez + aditza, eta bai + aditza/. Mogelen Peru Abarka-tik jasoko esaldiok egitura honen agergarri adiutuak dirala-ta nago. Bata: “Ez dabil zu legez basatzarik basatza oinetako meiakaz, eta bai zaldi, berak beste urte dituanean”. Bestea: “Ez egizu ekarri saldarik, eta bai katilu bat, ardaoa gero edateko”.

Eta azkenez, bada hirugarren marka bat, baizen (baxen) eginkizun hori aspaldi zaharretik bete izan dauena. Viva Jesus izenburuaz ezaguna dogun bizkaierazko dotrina zaharreko pasarte bi dakardaz hona. Bata: “–Iru Jangoiko dire? –Ez Jaune, Jangoiko bat baxen”. Bestea: “baie eztago guztietan da bakotxean, Jangoiko bat eta Jesu Kristo gure Jaun bat baxen”. Baina baizen markaren balio zahar hori gure ahozko herri tradizinoan be gorde da harenbaten. Dantza-kopla ezagun baten agiria dakart: “Santa Eufemiako zelaidxen / laprast einda jausi nintzen, / ez neuen hazurrik hausi, / gorputza mailatu baxen”.

Baino, juntagailu aurkari absolutu gisa banaka baino ez da agiri XIX. mende hasiera horretan idatzirik. Mogeldar osaba-lobak eta Pedro Astarloa dira erabiltzaile zaharren artean ezagunenak. Mogel zaharrak bizkaieraz zein gipuzkeraz, bietara darabil. “Ez naz ni neskea, neskatila utsa baino” idazten dau behin. “Zenbat alditan predikatu zuen Jesu Kristok, etzala bera etorri legea urratzera, gordetzera baino” idatzi eban gipuzkeraz El catequista vascongado liburuan.

Mende horretan eta hurrengoan ugaritzen eta indartzen joan da baino juntagailu aurkari kategorian. Ez bakarrik idatzizkoan; berbaz edo ahozkoan esango neuke askoz gehiago.

Baino aurkaritza juntagailu lez sartzeak sintaxi mailako aldaketa sakonak be ekarri zituan beragaz. Ezpada eta baizik, juntagailu klasikoak, bigarren esaldiaren aurre posizinoan erabili izan dira gehiengo handiz. Eta horrez gainera, euron erabilerak ez eban eskatzen elipsia aplikatu beharrik; batez be aditzarena.

Baino bigarren esaldiaren atzenean kokaturik agiri da, erabilten hasten dan hasiera bertatik.  Eta bigarren esaldiko aditza, edo haren parte jokatua, guztiz eta ezinbestean ezabatzen da; ezin da agiriratu. Mogel zaharraren aitatu diran adibide biez ostean, beste zaharretariko batzuk aitatu geinkez. Juan Jose Mogelena, bata: “Jangoikoak emondako itxureak ez dau apainduria bearrik, dezenzia baino”. Pedro Astarloarena, bestea: “Ez dira seme bi, bat bakarrik baino”.

Gaur egun, sartaldeko hizkeretan nagusi da baino, eta ezpada, ezpada ze, ezpabe ez baztertuxeago, berbaz oraindino erakusten daben bizitasuna gorabehera.

Erdal kalko sunda hori joan da ezpada horren kaltetan. Baina idatzirako guztiz gomendagarria izan daiteke, baino erabiltea gordinegi dan kasuetarako. Bestetara esanda, baino eta ezpada biak dira alkarren lagungarri edo osagarri; baino egitura laburren juntadurarako. Eta ezpada, bigarren esaldia luzea edo korapilatsuagoa gertatzen danerako. Batek esan lei: Nik ez ditut gustuko esaldi luzeak, laburrak baino. Baina hiztun berorrek, idazteko orduan, ondoko esaldi hau sortu lei: Auto barria ez dot erosi egunero eta hurreko bideetatik ibilteko, ezpada bide luzeak egin edo oporretan joan behar dodanerako.

Berba baten esanda, baino, baizik, ezpada, baizen… bide guztiek garoez Erromara, eta alkarri enbarazu gitxi eginda, barriz.

Iturriko

2017-09-08

Esatekoak 0
Ikusita: 92
2017.07.13

“Jan BARIK jun barik, jaik jan” BARIK aurkaritzazko juntagailuaren gorabeheran

Laster izango dira lau urte, “Bizkaieraren Ataria” honetarako idatzi labur bat ondu nebala, “BARIK adbersatiboa eta BAINO konparatiboa ez dira bat” izenburuaz, 2013-08-29ko dataz webgune honetan argitara zana. Orduan labur esana zeheroago adierazo beharrekotzat joko dot  oraingoan.

Barik eta baino hitzak, gramatika marka legez, etorki guztiz diferentekoak dira berez, eta kategoria, funtzino, ingurune eta esangura diferenteekin erabiliak dira bata eta bestea, bai gramatikaz, bai esanguraz. Bien artean daben kidetasun nagusia, marka biok anitzak edo askotarakoak izatean datza; bestetan nekez daukie zerikusirik. Idatzi honetan, eta hurrengoren baten, aspalditxuko haretan labur azaldu genduana garatzera gatoz, barik juntagailu kategoriaz darabilguneko puntura mugarriturik geure autua.

Barik juntagailu kategoriara berandu baten ailegatu da, albatetik sartu da nolabait, baina logika osoz. Hasteko, barik, hitzaren era modernoa da, baga zaharragoaren eta bagarik erdibidekoaren era laburtu modernoa. Eta guztion jakina da, baga markearen kategoria funtsezkoa postposizinoarena dala, sarritan izen mugagabeaz (lagun barik, giltz barik) eta batzuetan izen mugatuaz (Nora zoaz gizona barik / alabak barik?), gitxiagotan izenordainez (zu barik, inor barik, ezer barik), noiz edo noiz adberbioz edo adizlagunez (etxera barik, urrun barik), eta sarritxutan aditz partizipioaz (jan barik, esan barik) lagundurik erabilia.

Barik postposizinoaz adierazoten diran balio askotakoak ez ditugu hemen garanduko. Ezeztasuna, ezetza datza balio guztien azpian, baina berezitasun bitxiak dira euretariko batzuetan. Balio berezion artean aitatzekoak dira batzuk, horraitino. Denpora eremuan lehentasuna, batez be ordu-izenakaz: Goizaldeko hirurak barik sartu zan etxean. Aginte balioaz darabilgu beste batzuetan, aditz partizipioaz: Kontuz! Jausi barik!. Eta bada atze-lokuzino bat, (eta) beste barik, menderakuntzan sarri darabilguna, gehienetan denpora eremuan bat-batekotasun balioaz. Frantzia-korteko baladea jatort burura, haren ahapaldietariko bat: “‑Ai horren puinalorren zorrotzen zorrotza! / Ikusiaz beste barik hilten deust bihotza.” (Milloin jasoriko bertsinoa).

Barik juntagailu aurkari kategoriaz erabiltea XIX. mendetik honakoa dala pentsau leiteke. Beste barrikuntza askoren antzera, berbeta mailan garatuko zan lehenengo, eta geldiro-geldiro idatzira irristatu, seguruenik denpora bat garrenera. XIX. mende horren lehen erdiko Arantzazuko sermoitegi baten ikusi dogu, bagarik era klasikoaz gainera, juntagailu aurkari hau erabilirik: “Baia kontu, neure entzula onak, aitu egizubez gauzak direan legez, okerretara bagarik”. Beharbada gerotxoagokoak dira Eusebio M.ª Azkueren olerkietan dakuskuzan erabilerak. Honek be bagarik (eta baga) darabil. Hiru erabilera: “Deiguzan bertso gozo ta leunak / geure arimako suagaz, / beti egoteko naibagaz barik, kantetan zitareagaz”. “Erdu gaur arratsian / bakarrik geurera, / beti egon bagarik / atzera, ez aurrera”. “Habanan neukan bizija / zan amak erakutsija: / Goxian gox jagi, / egon baga nagi.” (E.M.Azkue Euskarazko Vertsoak, Jarein).

Sartalde euskeran, “bizkaiera” deritxona egiten dan eremuan garatu da, eta ez dirudi ekialderantz asko hedatu danik. Izan be barik (bagarik) eremu horretan esaten da, eta handik sortalderantz bage eta gabe.

Ezeztapenaren zentzun esparruan gertatu da hedakuntza sintaktiko eta semantiko hori. Grimm anaien ipuin ezagunetariko bat, “Otsoa eta zazpi ahumeak” dalakoaren euskerazko bertsino bat “Legoaldi” zeanuriztarrarena (Ipolito Larrakoetxea) dogu. Honen adibideak eboluzino hori argiro erakusten dauelakoa daukagu. Holan dino: “Otsoak, horraitio, guztiak idoro ebazan eta, koipekeritan ibili barik, guztiak bata bestearen hurrengo iruntsi ebazan. Gazteena bakarrik, erloju-kutxan ostondu zana, ez eban idoro.” Ezezkako perpaus bat eta baiezkako hurrengoa kontrajartzen dira: koipekerietan ez zan ibili eta guztiak iruntsi ebazan. Lehenengo perpaus prozesuaren ezeztapena eta hurrengo perpaus prozesuaren baieztapena aurrez aur ipinteaz, ordezkapen bat adierazoten da: A ez baina B bai. Hau da, A-ren ordez B; ez A, baizik eta B. Translazio naturala dago, semantika mailan eta gramatika mailan. Partizipioari erantsiriko postposizinoa, perpausen arteko juntadura marka bilakatu da.

Garakuntza sintaktiko-semantiko honezaz ohartzen, ez lehenengoa beharbada, baina zehaztasunez eta argitasunez egiten bai segurutik, Bernardo Garro “Otxolua” izan genduan. 1932an argitara eban G. C. della Crocce-ren Bertolda eta Bertoldin euskal bertsinoa irakurri baino ez dago, zenbat biderrez eta zenbat testuinguru diferentetan darabilen barik juntagailua ohartzeko. Beratako adibide bigaz on egin daigun esandakoa: “Zorionak barik, zorigaiztoak nakar, harean be, ba!” (Bertolda, Labayru 1983, 148), “Hoba zeunke goru-makilea hartu eta goruetan ekin, inori alamenik emoten etorri barik” (ibid. 150). Eta Mañarikoren (Errose Bustintza) beste bi erantsiko deutsaguz: “Topina, holan dingilin-dongoloka barik, besoan sartuta polito-polito ekarri behar izaten dok... ” (Ipuinak, Labayru 2009, 215); “—Tirok, ba, tirok, mutil! Beti ganorabako izan barik, oraingoan zintzo jokatu dok heuk.” (Mañariko, Ipuinak 2009, 218).

Otxoluaren autura bihurturik, honek barik juntagailuaren inguruko gogoeta labur bat, hil aurretxuan bialdu eutsan Arantzazura Aita Villasanteri, 1957ko zezeilaren 1ean dataturiko gutun baten. Eta honek, ha hilbarri zala, haren gomutaz, Euskera aldizkarian argitaratzeko erabagi zuhurra hartu eban, 1961eko alean (358-360).

Gipuzkeraz, ezezka eta baiezka kontrajarten diran esaldi biren arteko juntadura, ez baina...(bai) eginda irakurri dauela dino Otxoluak, bai Orixeren Urte guziko meza-bezperak liburuan, bai beste leku askotan (Arantzazuko takoan bertan) idatziz. Eta aldi zaharretako idatzien euskarriez eginiko idatzi laburra darabil adibidetzat: “Papelezkoak ez baina, egurrezkoak dira, pergaminoz josiak”. Hara Otxoluak bere berbetatik eskaintzen dauen alternatiba: “Nik behintzat, eta nik legez beste askok Bizkaian, esakune hori honetara idatzi izango genduan: Papelezkoak barik egurrezkoak dira, pergaminoz josiak”.

Gramatika sena ondo barrutua ez eze, ondo ikasia eukan Otxoluak. Ondo ekian ur barik esan edo ura barik esan, barik horren egitekoa guztiz bestelakoa zana. Esaldi bardin antzekoa modu bitara eskeintzen deusku: “Ura barik ardaoa edan dau” eta “Ur barik edan dau ardaoa”. Eta horretatik ondorioa atera, gauza bi diferenteak esaten gagozala; barik biren aurrean gagozala.

Lehenengo barik juntagailu aurkaria da, ura ez eta ardaoa bai kontrajartzen dituena esaldi banatan. Bigarren barik postposizino kategoriakoa da, izena mugagabez dala normalean (baina ez beti) darabilguna: ardao huts-hutsa edan, ardaoagaz nahastau barik.

Barik juntagailuak, jakina da, esaldi banatan aurkakotzen diran unitate gramatikalak bakarrik agirian ipintea dakar berekin; gainerako guztia eliditzen da barik juntagailudun perpausan; bietan errepikatzen dan informazino guztia.

Informazinoa perpaus bietan osorik emonda, ondoko esaldia sortu geinke: Zuri ez deutsut esan; alabeari esan deutsat. Juntadura bidez esaldi biok alkartzerakoan, ezezkako perpausari barik erantsiko deutsagu azkenean, baina hori eginaz batera automatikoki eliditzen da aditz egitura osoa perpaus horretatik. Ezabatze hori ezinbestekoa da, juntadura bideragarri, gramatikal izan dadin; hurrengo esaldian emona dago informazino hori (esan deutsat) eta barik daroan esaldian (lehenengoan) berez ulertzen da zein dan aditz osoa (esan deutsut). Gramatika-lege zorrotza dago hor, elipsia aplikatzeko.

Aurkakotzen diran unidade gramatikalak, izen sintagmak, adizlagunak, aditzondoak zein beste edozeintzuk dirala, erlazio marka eta guzti azalduko dira beti.

Zeintzuk izan ohi dira kontrajarpenez agiriratzen ditugun unidade gramatikalak:

- izenak: Beharginari barik ugazabari eskatu behar jakoz kontuak.

- izenordainak: Horrek barik zeuk daukazu erru guztia.

- adizlagunak: Autoaz barik oinez ibilten naz gustura. Piperretan barik, tomatetan joan da ortura.

- aditzondoak: Holan astiro barik arintxuago ibili zaitez.

- aditzizenak: Jesarrita geldi egotea barik, batetik bestera ibiltea gustetan jako horri.

- partizipioak: Ondo jan behar da goizetan; nagitu barik indartu egiten dau ondo janak gorputza.

- aditz flexiboak, baina joko-markak ezabaturik: Berak eskatzeari itxaron barik, eroan egin neutsan zuzen (ez neutsan itxaron => itxaron).

Barik honi bizkaiera kutsu handiegia dariolako edo, eredu baturako onartu nahi ez dalako edo, alternatiba modura, juntagailu aurkari modura, barik kendu eta ordez baino idazteko eta (okerrago dana) berbaz hizkera jaso modura erabilteko modea sortu da; hau da, baino horrek, konparatze-marka lez sintaxi mailan eta lexiko mailan (eta horreetatik haratago) lehendik zituan balioen gainera, barri bat eranstea, ez tradizino idatzian (zaharrean ez oraintsukoan), ez berbetan ezetariko sustrairik ez daukan balio bat. Izurri hau goraka datorrela dirudi, batez be hedabideetan. Idatzizko erabilerak alde batera itxita, irratiz entzuniko esaldi bat edo beste aitatuko ditut, oraintsukoak. Bata, eguraldiaren gainekoa: “Goi aldeetan edurra egingo dau, euria baino” (2017-I). Bestea, iragarki batekoa: “Lo egin baino atseden hartu gura badozu, halako dendan aurkituko dituzu koltxoirik onenak!” (2017-VI). Esaldiok entzunda, euskal sen apurra daukagunok berehala sentitzen dogu hor zerbaiten hutsunea: baino gehiago esan gurako zalakoa. Erren susmatzen ditugu esaldiok.

Baino juntagailu kategoriaz be ezaguna dogu, ezpada, baizik marken baliokide gisa, baina perpaus juntatuen orekea guztiz bestelakoa dala. Esan ginei, esaterako: “Ez goaz gaur, bihar baino”. Eta perpaus bikote honen juntagailuak, baino kenduta, ezpada edo baizik izango gendukez. Barik juntagailua erabili gura izan ezkero, beste era honetara berridatzi beharko genduke: “Gaur barik bihar goaz”.

Barik marka juntagailu aurkaritzat erabiltea gogoko ez dauenak, eta beste gramatika aukera bat erabili gurago dauenak, jo bei Orixeren bidera: ez baina erabiltera. Otxoluak hauturiko haren pasarte bigaz bergogoratuko dogu alternatiba hau. Bata: “Gaitzpean hezi ez baina, hezi gaitza on azpian”. Bestea: “hil ez baina, bizi egingo naiz”. Sintaxiaren aldetik, barik eta ez baina ez dira bardinak, antzik be; baina perpaus bien arteko ezeztapen-baieztapen banaketa berbera da, eta esanguraz kide-kideak dira.

Erabili beitez barik edota ez baina eredu jasoan, baina baino bere betiko lekuetarako gordeta. Leku-aldatze horrek ez deutso bape mesederik egiten euskereari. Eta bizkaieraren sortaldean entzun ohi dan berba jokoa dakargun atzera gogora: “Jan barik joan barik, jan eik jan!”.

 

Iturriko

2017-07-14

Esatekoak 0
Ikusita: 267
2017.07.07

OSTE, etxeOSTE, bazkalOSTE… eta dautsazanak

Oste izen balioanitza dogu euskeraz. Izen kategoria soilaz ganera, izen konposatuak sortzen sarri agiri dana (etxeoste, mendioste), postposizino kategoriaz bere sarri darabilguna, bai izenakaz (frontoiaren ostean) eta bai aditzakaz (jan eta ostean), adberbio, lokailu eta inguruko kategorietara be hedatzen dana (ostera, ostera be, ostean).

Oste izenak leku-denpora kasuetan ostei- itxura hartzen dau bizkaieraren sartalderengo alderdian. Orozkoko andra bati entzunak dira ondoko adibideok: bazkaldu osteain, zure osteian, ate osteian, eta: Zure osteikoa zein da? Gaur ez, baina aldi baten Arratia aldean ezaguna zan ostei- hitz-oina. J. Mateo Zabalaren alegi-fabulen euskal bertsinoan, bertsoz idatzirik, pasarte hau agiri da: “Ta oolen idigitik / ak eginik begiak, / darakutso argiak / sasiaren osteitik / otsotzar salobrea”.

Izen kategorien artean leku-espazio balioaz darabilgu sarri, bai bakarrean, bai konposaturik. Eta berorren balioa, atze, gibel izenen antzekoa da; latinezko post, gaztelaniazko tras, después de aurre-marken ordain zuzena.

Diferentzia bat badago horraitino oste eta atze izenen artean. Oste, ikusten ez dan edo zerbaiten ezkutatua dagoan leku edo gunea danean darabilgu. Herri edo auzo biren erdian gane, hatx edo mendi bat tartean dagoanean, alde batekoentzat beste aldekoak ganostekoak edo hatxostekoak dira. Lino Akesolo idazleak, Dimako semea bera, Nikolas Alzola “Bitaño” idazleari, Mañariko semea hau, honen Atalak bilduma-liburuari hitzaurrea egin eutsan, eta izenburutzat ipini Atxostetik Atxostera. Eta honako berbakaz argitu: “Atxostekoa naz eta Atxostera nator. (…) Niretzat txikitarik izan da entzuna Atxoste. Atxostekoa zan nik neure auzoan euki neban lehenengo eskola-maisua, Otamotxa ezizenez. Atxosteti agertzen zan, astean behin edo, asto ganean, ogi zuridun andrea, lehenago hemendik hara joana. Atxosteti etorten jakun, urtean birritan gitxienez, gazteri urduria, santzoka eta kantari, auzoko jaiai bizitasuna emoten. (…) Urteak igarota, Durangoaldean nintzala, barreak emon eustan Atxoste hori entzunda. Nik Atxosten nintzala uste, eta neu nintzan han hatxostekoa, bestaldekoa. ‘Hara ba’, esan neban nik, ‘herri batekoak gara guztiok hemen. Zuek hatxostekoak, gu bere bai”.

Antzekoa jazo jatan oraintsu Berrizko Oizpeko auzo baten, Garaiko andra bati entzun neutsanean Munitibar aldekoei, Oiz mendikatearen beste aldekoei, ganostekoak deitzen.

Oste darabilgunean, atzekoa ikustea galerazoten dauen, ostentzen dauen zerbait ohi dago bitartean. Eguzkia iluntze beranduan mendi ostean ostentzen da. Ate ostean dagoana ez dau atetik sartzen dana behingoan ikusten. Eta halan dino gure errefrau zahar batek be: “On eginaren pagua, ate ostean palua”.

Ostendu aditzaren oina osten (ostean) adizlaguna dogu, -n inesibo zaharra atzizki dauela, itxuraldaturik ostondu (edo ostu). Ume-joko ezagunetatikoa da osten-ostenka egitea (leku askotan oston-ostonka deritxona, eta guk txikitan ostu-ostuka generitxona). Osten-ostenka jokoan horixe da lehia, hain zuzen: bila dabilenak norbera ez ikustea, ondo ezkutaturik egotea. Ostendera izena be, leku ezkutu, ezkutaleku esanguraz, horrexetatik dator. J. Mateo Zabala gure sermoilari sutsuak neska-mutilen arteko seigarren mandamentuko ezbideei buruz esango leukenez: “Baia okeluetan, ostenderetan ta bazterretan zer gura egin, zelan gura ebili, gerokoari bildurrik artu bagarik, eta gero seina oratu jakenean, ‘Ai ene ondrea! Ezin ezkonduko naz!’”. Ostendia be entzuten da hondino, norbaiti aurrez esan beharrekoa atzetik, ostetik gaizka-esaka edo dongaro-esaka dabilenagaitik: Aurretik itxura bat emon eta ostenditik edozer esan.

Toponimian, leku-izenetan ez da horren ugaria oste atala, izen konposatu baten bigarren osagai gisa. Baina ezagunak ditugu batzuk horraitino. Atxoste bazter itxita be, horreetarikoak dira Urioste (Ortuella), Maloste (Errenteria), Oloste (Barrutia, Arratzu), Ortuoste, Elexoste eta hainbat gehiago.

Espazio eremutik denpora eremura erraz joten dabe hitzek. Bertan edo bertatik dinogunean, ez da beti han edo handik, ezpada orduantxe momentuan, derrepentean be izan leiteke. Beste hainbeste jazo da oste horregaz be. Izen kategoriaz oste, geroa edo denpora erreferentziaz ondokoa adierazoten dau, erromantzeetako hitz eratorri askotan, post latinoa aurretik dala hainbat sortu izan diran modura. Ondorioa edo konsekuentzia adierazoteko be sarri darabilgu. “Egin dozun beharrak ostea ekarriko dau” esan daroagu, horrek bere ondorioa izango dauela aditzen emoteko; gehienetan, oste txarra izan doa.

Izen konposatu multzo baten atze-osagarri modura darabilgun askotan be, jarduera baten ondoko, geroko zerbait adierazoten dauela darabilgu oste. Halan, janari kontuan, bazkaloste, afaloste (bazkari eta afari izenen gainean). Leku batzuetan eguerdia ohi deritxo bazkariari, eta horretatik eguerdiostea. Eta jan aditz partizipioaren gainean eregia dogu janoste be.

Gudu zital bat izan genduan lehengo mendearen lehen partean, eta haren osteak kaltegarri suertatu ziran euskaldunontzat. Gerraostea berban-berban erabili izan dau aho-mihinean gure aurreko belaunaldiak, beste batzuek gerraondoa eritxena adierazoteko.

Domeketan eleizara meza entzuten joateak, gaur baino lehen eragin sakonagoa eukan gure gizartean. Eta mezea entzun ondoren, erreferentzia jakina zan mezaostea, herriko tabernan ardao zuri batzuk hartzeko baino ez bazan be.

Eta jai giroan be badira usu agiri diran erabilerak. Dantza ostea dogu horreetariko bat. Eta jai-eguna igaroa danean, gogorra izan ohi da batzuentzat hurrengo eguna, hau da, jaiostea. Eta endemas lo gitxi egiten bada eta gorputzaldi txarrak badirau biharamonean. Jaiostean gorputzaldi txarraz dagoanagaitik esaten da ostea daukala, biharamona edo ajea esaten dan legetxe.

Baina euskal hiztunak berez-berez, edozein izenegaz era librean eregi leikez denpora-eremuko konposatuak. J. Mateo Zabalaren esaldi bi, horren erakusgarri. Bata: “Ez ibili bere ardangelan (tabernan) sartuten: sermoi osteko berbeteak eta barriketeak, sermoian artu zan biotzeko berotasuna eta samurtasuna galarazoten dau”. Bestea: “ze ikaragarrizkoa izango dan eriotza ostean Jaungoikoari emon bearko deutsagun kontu estua!”.

Postposizino kategoriaz be guztiz ezaguna da ostean denpora zentzuaz. “Nekearen ostean poza”, XVI. mende hondarreko RS errefrau bildumako 41garrenaren esana.

Aditz partizipioari darraiola, ia beti eta juntagailua lokarri dala, euskera modernoan behintzat zabal dabilen egitura da, Uribe merindade zaharreko lurraldean behinik behin. Hiru adibide: “Zu ikusi eta ostean hasi da barreka; lehenago ez”. “Nik etxetik urten eta ostean joko eban telefonoak, ze neuk ez dot entzun”. “Jan eta ostean egingo dogu berba.

Emendiozko juntaduraren lekua beteten dau ostean postposizinoak -z/-az atzizki instrumentalaren ondoren. Egitura ezagunak dira hazaz ostean eta honen hurbilak: honezaz ostean eta horrezaz ostean. Edota aditz jokatuaz, -naz ostean egituraren bidez: “Emon dogunaz ostean, hondino gehiagoren eske daukaguz”. Gaur ez hainbeste, baina gure klasikoen aldietan geure-geureak izan doguz egiturok, eta hizkera jasoan gaur be guztiz gomendagarri dira, erderazko “además de” preposizinoaren ordainetan erabilteko.

Esamodu edo lokuzino bat be ezin aitatu barik itxi lei, bizi-bizi daukagu oraindino be, harridura-ingurune jakin batzuetan. Juan Antonio Mogelek txito eban begiko esapide hau, lekukotasunek darakusenez: “Ze urte eta urte oste!”, “Ze onra eta onra oste!”

Adberbio eta lokailu oste hitzak dituen birrerabilerak, eta hainbako beste gehiago, hurrengo baterako itxiko ditugu. Bego oraingoz honaginoakaz gaurkoa horniduta.

 

 

Iturriko

2017-07-07

Esatekoak 0
Ikusita: 186
2017.06.30

Erakusleetatik adberbioetara

Berbazko euskerea (eta edozein hizkuntza) idatzizkoa eta, batez be, tradizinokoa baino aldakorragoa dana gauza agiria da, eta gure tradizino idatzian eredu bateratu samarrak ezagutu ditugun moduan, berbeta bizian, lurralde batean edo bestean, egitura barriak eta bereziak be sortu izan dira. Hizkuntzaren aldakortasunak hainbat gehiago eta handiagoak gertatzen dira euskeraren bazter eta ertzetan, bizkaieran eta zuberotar hizkeretan euskeraren kasuan batez be.

Erakusleen sintaxian erdiratu gura dot sintaxi aniztasun hau gaurko idatzian, bizkai- edo sartalde-euskeran jazo diran barrikuntza batzuez ohartarazoteko.

Nork ez dau entzun behin edo behin Bizkai inguruko bati esaten: Hori gizona jota dago, edo horrek andreorrek burua galduta dauka, edo Honi umeoni kokoteko on batzuk emon ezik, gainea hartuko deutsu.

Erakusle kategoria izen sintagmari aurretik ipinteko joerea bizkai euskeran aspalditik dator. Frai Bartolome etxebarritarra dala esan lei, sintaxi horren arrastorik zaharrenak itxi deuskuzana; izan be, idazle hau ahozkotasunetik hurrago dago idatzian, beste edozein klasiko baino. Gitxitan baino ez darabil halanda be. “Bada, eurak erantzunda, eurak lagunduta ta eurak eskuetan artuta jaio zan a seina bautismoan graziara” (Bart Ikasik III, 79).

Arazoa zein izan da Frai Bartolomerentzat edo bizkai euskerea darabilenentzat? A bokala izenaren atzean agiri danean, noiz dan mugatzaile artikulua (-a) eta noiz erakuslea (a) erraz bereizteko modurik eza. Ondoko adibidea kasurako: “Ontziaren puntako senaileak esaten dau, ontzi a ze erreinutakoa dan”.

Erakuslea izen sintagmari aurretxoan kokatzeko joerea bizkai euskeran orokortu egin da apur-apurka, eta hirugarren gradutik lehen eta bigarren gradu hurbiletara be hedatu da. Eta absolutiboan edo ergatiboan erabilten bazan lehenengoetan, beste kasu guztietara ere zabaldu da, orio orbana zabaltzen dan antzera.

Zelan finkatu da sartaldeko ahozko erabileran erakusledun izen sintagmaren egitura modernoa? Sintagma bikotxaren bidez: ha mendia, hori etxeori edo hau andreau esaten dogunean, izen sintagma paralelo bi ditugu alkarren ondoan: lehenengoa hau, hori edo ha izenordainak ordezkatua eta bigarrena /Izen + mugatzailea/ egituraz osatua. Bigarren sintagma lehenengoaren aposizino funtzinoan dala. Lehenengoak, erakusleak, seinalatzen dau zein dan (hurreko edo urrunagokoa) eta bigarrenak eduki semantikoa bereganatzen dau.

Bizkaiera barruan joera bi dagoz eredu horren barruan: bizkaieraren erdi eta sartaldean erakusleak bakarrik markatzen dau hurbiltasun-urruntasun gradua: hau andrea, hori etxea; eta bizkaiera ekialdean, ostera, bigarren sintagmako mugatzaileak be erakuslearen gradua zaintzen dau; gradu-akordioa gordeten dau: honeek gazteok, horreek umeok, honek sorginonek, horri etxeorri e.a.

Sartaldeko hizkeretan sistema osora hedatu da egitura barri hori eta gaur egun ondoko eskema honen arabera darabilgu gitxi gor behera. Kasu batzuk azalduko ditugu:

3gn. graduan:

Ha etxea                                       hareek etxeak

Haren etxearen                              hareen etxeen

Hagaz etxeagaz                             hareekaz etxeakaz / hareekin etxeakin

1ngo. eta 2gn. graduan:

Hau etxeau / hau etxea                   hori etxeori / hori etxea

Honek etxeonek / honek etxeak       horrek etxeorrek / horrek etxeak

Honi etxeoni / honeri etxeari            horri etxeorri / horreri etxeari

Honen etxeonen / honen etxearen     horren etxeorren

Honegaz etxeonegaz / honegaz etxeagaz     horregaz etxeorregaz

Eta leku-denpora kasuetan zelan ekandu da sistema barri hau? Egitura berari jarraituz, leku-espazio eremuan tokauko liratekenak, ondokoak gendukez: honetan, horretan, haretan tipoko erakusleak. Baina singularrari jagokonez, euskal hizkuntzak gurago izan dau adberbioetara jo. Leku-espazio eremurako inesiboan garatu diranak: 3gn graduan, han etxean, 2gnean hor etxean eta lehenengoan, hemen etxean edo hemen etxeon, hizkeren arabera.

Sartalde-euskerako sintaxi moderno hori zehaztasunez eta goiz samar deskribatu ebana, R. M. Azkue izan genduan. “Barbarismo”tzat joko dau harek joera hori; baztertu beharreko joeratzat, beraz. Kasu absolutiboan eta ergatiboan erabilten dala, dino, gehien, erakusle arrunten kasuan: ha etxea, hak etxeak edo hau etxeau, honek etxeonek tipoko ereduak. Baina leku-denpora kasuetan adberbioen bidez lortu dauela, gehitzen dau, hedakuntzarik handiena:

“Así, en caso pasivo y activo, donde no hay desinencia declinativa como en estos tres ejemplos, el barbarismo fluye espontáneamente. Su brote es más trabajoso con desinencias. Si se trata de nombres locales suelen recurrir a los adverbios demostrativos de lugar emen, on, an. Por etxe onetan en esta casa, se oye emen etxeon, y en Guernica sin el demostrativo o: emen etxean; por zubi orretatik desde el puente, ortik zubitik; por kale atara, ara kalera.” (Morf. 442-443.or.)

Leku-adberbioen ondoren denpora adberbioen garapena dau berbagai Azkuek:

“Si se trata de nombres de tiempo, los barbarizadores recurren  a adverbios de igual especie: orain ahora, orduan entonces. En vez de urte atan en aquel año, se oye orduan urtean. Por il onetan en este mes, no recuerdo sin embargo haber oído orain ileon. ¿La locución gaur egunean hoy en día (egungo egunean de los vascos orientales) , será producto de barbarismo? (…)

Añadamos que el pueblo, que casi nunca habla el castellano, incurre rara vez o nunca en tales  barbarismos. En la canción de ronda dedicada a San Agueda, cuando en una casa reciben algún presente, como huevos, chorizos o dinero, cantan: Etxe onetako ugazaba jaunak / urrezko bizarra dauka, el señor amo de esta casa tiene barbas de oro, y a ningun cantador, que sepamos, se le ha ocurrido decir emengo etxeko ugazaba jaunak.” (Morf II, 443).

Erakusle singularren kasuan garatu da adberbioen garapena, hatan be.

Leku adberbioetan: hemen, hor, han inesiboan; hona, horra, hara adlatiboan, hemendik, hortik, handik ablatiboan, eta hemengo, horko, hango leku-genitiboan. Halan sortuak dira: han mendian (mendi haretan), hor errekan (erreka horretan), hona etxera (etxe honetara), horra landara (landa horretara), hortik bidetik (bide horretatik), hango etxeko (etxe haretako).

Era intentsiboetara be hedatu da: hementxe etxean (etxe honexetan), hortixek bidetik (bide horrexetatik), honaxe ezkaratzera (ezkaratz honexetara).

Eta zer esanik be ez bihurkarietara: bertan lekuan (lekuan bertan, leku beratan), bertako etxekoa (etxe beratakoa).

Pluralerako, ostera, erakusleei eutsi deutse berbazko hizkerak: honeetan etxeetan/etxeotan (etxe honeetan) lehen graduan, horreetan kaleetan/kaleotan (kale horreetan) bigarrenean, eta hareetan mendietan (mendi hareetan) hirugarrenerako.

Birraipuzko formen artean aitatu leitekez: bertan lekuan (leku berean), bertara solora (solo beratara) edo herriko bertakoa (herri beratakoa).

Denpora adberbioakaz be estrategia bera garatu dau hizkuntzak, baina gradu bigaz batez be: orain eta orduan. Gradurik hurbilenerako oraingo (oingo) adnominala garatu da: aste honetan esan ordez oraingo astean, edo hile honetatik esan ordez oraingo hiletik, eta hile honetako esan ordez oraingo hileko (soldatea).

Era intentsiboak erabili ezkero, aste honexetan esan ordez oraingoxe astean, edo hile honetakoa esan ordez oraingoxe hilekoa.

Urruneko denporarako orduan garatu da batez be. Egun haretan esan ordez orduan egunean. Urte haretakoa esan ordez orduko urtekoa. Eta era intentsiboa aplikatu ezkero, urte harexetan esan ordez orduantxe urtean, edo egun harexetakoa esan ordez ordukoxe egunekoa.

Bigarren graduagaz beste aukera bat garatu beharra euki dau hizkuntzak. Egun horretan esan ordez hor egunean, edo hile horretakoa esan ordez horko hilekoa.

Birraipuzko erakusleak, erreflexibo diralakoak, bertan ereduko adberbioakaz ordezkatuak dira: Egun beratan edo berean esan ordez bertan egunean eta ildo horretako beste hainbat. Eta pluralean, egun beretan esan ordez euretan egunetan edo bertan egunetan.

Labur esanda, idatzirako ez ditugu bultzatzen ezelan be ahoz garatu diran sintagma egitura bikotx honeek, baina ez dira txartzat edo desarautzat jotekoak be. Bizi beitez euskera biziaren eremuan.

 

 

Iturriko

2017-06-29

Esatekoak 0
Ikusita: 223
2017.06.21

Bizkaikarra, bizkaiar jentea, talde bizkaitarra

Eratorkuntzazko atzizkia dogu –tar edo –ar atzizkia. Era zaharra –ar dogu, kontsonante gorraz indarturik –tar bihurtu dana. Eratorkuntza-atzizki asko dira euskeraz itxura-bikoiztasuna dabenak: -asun/-tasun, -eria/-keria, -oi/-koi, -era/-kera, -eta/-keta, -ada/-kada, -izun/-kizun, -ari/-tari eta beste gehiago. Atzizki hori indartzeko kontsonante gorra (-t- / –k-) erantsi ondoren, era hori da gehienetan nagusitu dana. Herri-berbetan eratorri asko dira hainbarik erantsiak be: okerreria, osasuna, lapurreta…, nahiz eratorriotariko batzuk eredu finkatutik baztertuak izan, gitxituak edo gitxienduak diralako.

Izen bereziakaz, leku-izenakaz, sarri darabilgun atzizkia dogu -ar/-tar. Eta hor sortzen da era edo itxura bikoiztasuna. Hiztuna zein dan edo nongoa dan, lezamar edo lezamatar, bermeotar edo bermear, elorrioar edo elorriotar, ibarrangeluar edo ibarrangelutar esango dau.

Baina leku-izenik gehienak, edo batera edo bestera egiten dira. –ar atzizkiaz ebagiten: nafar/napar (baina baxenafartar), donostiar, errenteriar, durangar, getariar, zumaiar, motrikuar, azkoitiar, bergarar, lekeitiar, gernikar, arratiar eta orozkoar (badira orozkomar esaten dabenak be).

–tar atzizkiaz ebaten dira, ostera: lapurtar, zuberoatar (xiberutar), bilbotar, ondarrutar (ondarroatar), eibartar, elantxobetar, garaztar (Garazi) eta beste askotza luze bat.

Atzizki hau ahoskeraz leundurik agiri jaku leku-izen batzukaz, honeek –n edo –l amaieradunak diranean, eta –dar bihurtzen da. Halangoak dira, kasu baterako: irundar, iruindar, baztandar, lekuindar, ataundar, beasaindar, errezildar edo usurbildar.

Beste atzizki-itxura bat be lehian sartzen da Uribeko merindade zaharreko ipar edo hegoko eskualdeetan: -ztar aldaera, batzuetan –oztar bihurtzen dana. Herri edo paraje batzuetan bertakoei honetara deritxe. Butroialdean, kostaldean berariaz: sopeloztar, berangoztar, getxoztar, barrikoztar, bakioztar; Txorrierri aldean, leioztar, erandioztar, sondikoztar, loiuztar, zamudioztar edo derioztar; eta Arratia aldean: dimoztar, zeaniztar (zeanuriztar), i(g)orreztar, lemoaztar, zeberioztar, billaroztar, arteaztar edo arantzazuztar.

Pentsa lei ze, -iz atzizkidun leku-izenak ugariak izanik Bizkai lurraldean, eta horretarikoen eratorkuntza –iztar izanik, horren analogiaz garatuak diralako goiko zerrenda horretakoak. Eta egia da, nongoak diran esateko, horretara darabilguzala: fruiztar, gamiztar, urduliztar, laukariztar (laukriztar), laukiztar (laukiniztar) eta urruntxoago joanda, berriztar edo zarauztar.

Azkenez bada beste atzizki ezagun bat, -ko, leku askotan –tar horren lekua beteten dauena, bigarren hau erabili be egiten ez dalako. Mungia ondoan dagoan Jatabe herrikoei (izen ofizialez Maruri-Jatabe) itaunka ibili ginen behinola horren gainean, eta bardin zan itauntzea, nondarra edo nongoa zan, Jatabekoa (hobeto esanda, Jatabeko) erantzuten eben ia danak. Jatabarrak edo jatabearrak ezaguna eben, baina ozta-ozta, nekez erabilten eben. Eta herriko euskerea galdua dan Arabako lurraldean bizi dan bategaitik arabarra dala esatea toketan bada be, hiztun bati errazago urtengo deutso Arabakoa dala esatea. Eta Amurrion bizi dana nondarra da, amurriorra ala Amurriokoa? Tradizinoko berbeta galdua dan lekuetan seguruago ibilten gara Amurriokoa dala esanda.

Laudion galdua dan arren, ez haren etxekonean dagoan Orozkon, eta hemen laudioztarrak deritxe hondino be hangoei.

Baina gramatika alderditik begiratuta, zein kategoriatakoak dira bizkaitar, gipuzkoar, europar, amerikar edo errusiar legezko hitzak? Izenak dira? Adjektiboak dira? Adnominalak dira? Bitarikoak dira? Osterantzeko zeozer dira?

Hiztunen ezpanetan daben erabilera maiztasunaren aldetik, kasurik gehienetan izen kategoria da nagusi. Kualitate-izenak, zelanbait esateko, adjektiboaren kualitate ezaugarri hori erantsirik daben izenak. Gizakien eremuan darabilguz gehien. Asturiarrak Asturietako jenteari deritxo gehiago, hango behi edo ganaduei baino, nahiz behi asturiarrak be gure artean guztiz ezagunak izan diran.

Horregaitik, bizkaitar, arabar, herritar, kanpotar dinogun bakotxean, lurralde horretako jenteaz ari gara ia beti. Bizibakoakaitik beste jokabide bat hartzen dogu hiztunok. Araba-zozoa deritzo zozo (txori) mota bati. Bermeo-bedarra, Lekeitio-bedarra edo Txomin-bedarra esaten jako Bizkaiko nekazarien artean, soloetan ernetan dan bedar mota ernegugarri bati. Toletikoak deritxe herri batzuetan iko mota bati, Toledo-ikoak osorik.

Erromar, greziar, herritar taiuko hitz eratorriak izen garbiak dira erabilera batzuetan. Baserritarrak, baserriko jenteari deritxe, eta kaletarrak, kaleko jenteari. Izenondoz lagundurik agiri dira batzuetan, gainera, euren izen-izatea sendotuz. Halan, Mogelen alegietan basotar gaixoa esanez aitatzen da basoko sagua. Arsenio eritxon eremutar santua aitatzen dau beste behin, “ermitaño” esanguraz.  Bere eleiztar nekazariak aitatzen ditu beste baten, “feligrés” adieraz.

Gaur egungo terminologiak finkatu ditu euskeraz Europar Batasuna, Sobietar Batasuna, Amerikar Estatu Batuak eta horretariko hainbat. Eta nire eretxiz, horreetan hiru kasuotan europar, sobietar eta amerikar izen kategoriaz bakarrik onartu leiz aurre posizino horretan, eta azpian ezkutatzen dan kontzeptua honakoa da, sintaxi hori onargarri izatekotan: Europarren batasuna, sobietarren batasuna eta amerikarren estatu batuak. Baina aurre posizino horretan agiri dala, ezin da arrazoitzat emon, adjektiboa edo izenlaguna dala. Hor oker sintaktiko bat dagoala esango neuke.

Adjektiboaren kategoria jagoke berez eta jatorriz–tar atzizkidun eratorriei. Halan da hori, nahiz eta maiztasun gitxikoak diran euskeraz /Izen + Adj(-tar)/ egiturak. Adjektibo-izate hori argiroen salatzen dauen argudioa, berorren balio semantikoa da. Sarritan norbaiten jatorria adierazoteko badarabilgu be, beste askotan zein pentsamolde edo eretxiren aldekoa dan adierazoten dau –tar horrek. Hau da, gizaki baten kualitatea, zelakotasuna, zeren edo zeinen aldekoa.

Eremu semantiko nagusi bi estaltzen ditu, edo estaldu leikez, -tar atzizkiak, kontestuaren arabera. Lehenengo eta nagusi, nongoa dan, edo zehatzago esanda, zein dauen jatorria urlia batek. Eta bigarren, aldekotasuna; zeinen edo zeren zalea edo aldekoa dan.

Bizkaitarra, lehen adieran, Bizkaikoa dana da, izatez edo jatorriz. Eta bigarren adieran, bizkaitarren aldekoa; gudu aurrean, abertzale edo nazionalistei esaten eutsen bizkaitarrak, esaterako.

Adjektiboaren kategoria ohi dauka –tar atzizkidun eratorriak, aurretik izen bat daukanean. Mogelen adibide batzuekin on egingo dogu dinoguna: lagun baserritar bat darabil behin. “Ondo esan dau gizon bizkaitarrak” darabil beste behin. “Berba-aurrekoa irakurle bizkaitarrari” prologatzen dau Mogelek bere Konfesino ona liburutxoa. Eta kristau dotrinan sartuta, gaztelaniaz “pecados capitales” aitatzen diranak, “pekatu burutarrak” ordainaz euskeratzen ditu gure idazleak.

Bego gaurkoz honenbestegaz. Ez genduzan segurutik asetuko ez bizkaitar jentearen, ez gipuzkoar idazleen, ez herritar irakurleen, ez kanpotar jakingurakoen nahigura guztiak, baina hurrengoan gehiago eta hobeto.

 

 

Iturriko

2017-06-22

Esatekoak 0
Ikusita: 208