kontaktua
2017.02.10

“Zauriak hotzITUago dira minago”

Jakina da euskereak aditzak sortzeko sistema zaharrean erabilen atzizkietariko bat -i atzizkia zala, beste –n atzizkiaz batera. Gaur egun be hainbat aditz zahar ditugu –i atzizki horri eutsi izan deutsenak: etorr-i, has-i, haz-i, ibil-i, ikas-i, ikus-i, itx-i eta taiu horretako zerrenda luze bat.

Jakina da, bestetik, aditz horreetariko hainbatek -tu atzizkia beregandu dabela euskera osoan edo eremu baten, eta horretara aditz eredu bitarikoak, aldaera bikoak, sortu dirala euskal hizkeretan barrena: ahantz-i/ahaz-tu, bereiz-i/bereiz-tu, bidal-i/bidal-du, estal-i/estal-du, iratzarr-i/iratzar-tu.

Jakina da, baita, arkaismo gisa gorde izan dirala taiu zaharreko aditz batzuk, batzuk aspaldi, beste batzuk gaurdaino: ohoini, zorrotzi/xorrotxi, iguini, aberatsi, zabali.

Jakina da, baita, esangura banangoaz iraun dabela egosi/egostu legezko aditz-bikote batzuk be.

Eta askoz gehiago dira hitz kategoria diferenteaz iraun daben aditz zaharrak: agiri/ageri, bizi, hertsi, izarrik, estarian, zoli eta beste asko.

Gaur egun sartaldeko euskeran zabal dabilen hotzitu, XVI. mende-akabuan agiri jaku ‑RS 1596eko errefrau bilduma goiztarrean (449), eta aditz atzizki biak bildurik eregia da: hotz hitzetik *hotzi aditz zahar bat eratorriko zan eta horretatik hotzitu. Gaur egun –itu amaiera daben hainbat aditzen atzean atzizki bikotx hori dogu.

Atzizki bikotxeko honetariko aditz argienak eta agirienak, gatz, hotz, putz, sats, hats, huts, baltz edo motz hitz monosilaboen eta amaiera afrikari hori daben horreetarikoak dira. Horrelakoxeak dira batez be, aditz kategoriak -tu atzizkiak sorrerazotean, -ztu/-tzitu banaketa ezagutzen dabenak, lehenengoa euskera-eremurik zabalenean eta bigarrena sartaldeko euskeran, aditz batzuk hedatsuago, beste batzuk estuago.

Gatz izenetik sortua da gazi adjektiboa, behinola aditza bide zana, baina aditz bihurtzeko gazitu bihurtu dana, bizkaieran ez eze, euskal hizkera zabaletan, gaurko zein lehengoetan.  Gatzitu aldaera be badau, eta gatzatu edo gaztu erak be ezagunak ditu.

Hotz hitzak aditza era nagusi bitara garatu dau: hoztu eta hotzitu. Hoztu orokorra dogu eta bizkaieran be ondo funtsatua. Mogelek edo Frai Bartolomek dakarren modura esaten da gaur be gehienbat Artibai aldean, hoztu, baina hotzitu aditza be barrualdetik sakon sartzen da. Deba-Leintz ibarretan eta Oñati aldean be bizi da.

Hotz eta hotzitu hitzon oinaz eregia da hilotzitu aditza be, gorpua hotzitzea adierazoteko gure balada triste batek darabilena: “Orduterantxik hilotzitu zen Grazianatxu neuria” (Dimako Bargondian Patxi Bilbaori 1980. urte bueltan jasoriko bertsinoan). Hiloztu dogu hitzorren forma nagusia. Eta hotzildu aditza be hotz hitz horren harian sortua da.

Huts hitzetik sortuak dira hustu eta hutsitu aditzak: hustu orokorra eta hutsitu sartalde euskerakoa. Hutsitu horrek adiera kuriosoak be garatu ditu, “vaciar” esangura nagusiaz ostean. Bata da, emakume seindun bategaitik darabilenean: hutsitu da, erditu da, seina egin dau. Bestea da, norbaiti bidera urtenda dirua edo aldekoak hutsitu deutsezala; lapurretan egin deutsela.

Putz hitzetik sortuak dira puztu eta putzitu aditzak. Errefrau zaharrean agiri dan puztxoan aditzizenaren atzean puztu dagoala dirudi, ez putzitu: “Eztai iztanda puztxoan eztana. // Reventar no se hará / quien no se hincha.” (RS 181). Baina hori gorabehera, putzitu ereduaren erpeak Oñati alderaino heltzen dira gitxienez: Putzituta dago jaso eban K. Izagirrek Arantzazu-Oñatiko bere hiztegian. Bizkaiera eremuan putzitu zabal dabil, nahiz tradizino idatzian puztu nahi putzitu bakan erabiliak diran orotara. Eta puztu gehiago agiri dala idatziz, putzitu baino sartaldean be.  Baten bategaitik jan-edan gehiegiaz puztuta dagoala esatea edo entzutea normala da Bizkai alderdian be, endemas Artibai aldean. Zenbat eta sartalderago, putzituago.

Hats izenak “usain txar, kirats” esangurea dau sartaldean sarriroen, eta horretatik sortua da hatsitu, bai aditz modura, bai adjektibo modura darabilguna. “Ezkaratz guztia hatsitu da okela usaindu horregaz” esan ginei, okelea egun luzeetan egon bada hotzitu edo izoztu barik eta bazterretan sundea zabaltzen hasi bada. Adjektibo modura be ugari darabilgu, zerbait usain txarrekoa dala esateko: ur hatsitua, botika hatsitua, leku hatsitua… Edota persona batzuei be, garbitasun aldetik dana beharrean dabilzanean, esaten jake: Hatsituori! Ume hatsitua eta halakoak. Infernua honetara deskribatzen dau Juan Jose Mogelek bere liburusketariko baten: “Sarrerea begitandu jatan kale estu, luze ta illun bat legez; beean, uste neban, ikusten nebala ur atsituzko pozu, antz andikoa ta piztia deungaz betea”.

Hatsitu hitz ekarkorra izan da gure tradizino idatzian, eta gaurko berbaeretan be bada. Ez bakarrik usain txar, kirats esangurako kontestuetan. Urdaibai aldean “bete-bete, josita“ esangura adierazkorraz be erabilia da. Otxolua idazlearen adibide biok lekuko: “Diruz hatsitua, riquísimo, plagado de dinero. Zorrez atsitua, cosido de deudas”. Hitz honek hedadura eta erabilera handiagoak hartu dauz, beharbada, -itu erako beste batzuek baino, erro bereko lehiakide zuzenik ez dauelako. Erdi eta ekialderantz kirastu eta beste hitz batzuek hartzen dabe beronen lekua.

Satsari, simaurra deritxo bizkaiera ekialdetik atxina. Bizkaierarik gehienean satsa. Baina aditz bikotxa garatu dau izen honek be: sastu eta satsitu. “Simaur” esaten dan lekuetan be esaten da sastu, esangura anitzetan, barritz. Satsitu, nekazaritza arloan erabilten da batez be, eta eremu nahiko estuan: soloa satsitu dinogunean, “satsa egin, satsa zabaldu” esaten gagoz. Lur-eremuz laburtzen joan da beharbada satsitu, baina 1596eko errefrauen artean agiri da. Ez da atzo goizekoa, beraz: “Satsitu ta jorratu, ta garia artu. // Escardar y estercolar, y cojer trigo” (RS 236). Ez dakit zein mirakulu bitarte dala, Orotariko hiztegiak ez dau beronen azterrenik emoten.

Bada taiu honetako beste aditz bat be, motzitu, Bizkai sartaldean behintzat “itsusitu, ezaindu, zatartu“ esangureagaz erabilia dana, motz adjektiboak hor inguruan dauen adiera berorregaz. Moztu aditz ezaguna da euskara zabalean, eta esangura-eremu askoz zabalagoaz. “Lehen be polit-polita ez zan, baina edadeagaz asko motzitu da” esan lei txorierritar batek. Baina motzitu aditzak, moztu aditzak lez, “ebagi” esangurea be berea dau aspaldi zaharretan: ulea moztu zein motzitu. Halan dakarre Larramendik eta Añibarrok. Motzitu, itsusitu edo ezaindu esanguraz, Azkuek honetara ekarren XIX. mende akabuan: “Euskerean izatea motzitu eta ezaindutea da gure ahoa iltea lez” (Euskalzale).

Baltzitu aditza izango dogu gaurko zerrenda honetako akaburengoa. Baltz adjektiboaren gainean eregiak dira balztu eta baltzitu. Eta bigarren honen be sustrai zaharrak ditu. Landucciok Gasteiz aldeko eukerearen hiztegitxoa egin ebanean XVI. mende hondarrean, “ennegrecerse, balzitu” finkatu eban. Idatzi zaharretan, belztu eta balztu aditz ereduakaz batera, hainbat aldiz agiri da, gaur egun be zabal hedaturik dagoan baltzitu hori. Bizkaieraren aldetik aldera lekukotua dago, Deba-Leintz ibarretan zein Oñati-Araotz aldean. Eta lehenago Arabako lautadan barrena be ondo sustraiturik egoan, harik eta hango euskal hizkerak erroiztu izan ziran arte.

Dan ginoan baltzituta be, belea dan baino baltzago ez danez egingo, gaurkoz askotzat jo daigun honenbestegaz.

 

 

Iturriko

2017-02-10

Esatekoak 0
Ikusita: 339
2017.02.03

“NonDIKOa dakazu zeure emaztia?”

“Frantzie kortekoa” ohi deritxon baladako pasarte batetik jasoak dira hitzok: “‑Nondikoa al dakazu zeure emaztia? ‑Frantzie partekoa, bai ama neuria.” dino Zeanurin jasoriko bertsinoaren kopla batek. Eta Dimako jatorridun Arantzazuko andra baten bertsinoak, ostera, beste era honetara: “‑Nondikua dakazu bai zeure andria? ‑Frantzie partekua, bai ama neuria”.

Itaunean “nondikoa”, erantzunean “Frantzie partekoa”, ez baina partetikoa, erantzun posiblea izan arren.

Non adberbioaren izenlagun naturala, berezkoa, nongo dogu, baina “nongo” horren aldamenean nondiko ere badogu: nondik ablatiboaren gainean -ko leku-genitiboa erantsirik, ondoreneko atzizki bikotxa -(n)diko dala kasu honetan, baina -tik ablatibo atzizki naturalaz -tiko emaitza daukana. Halanda ze, -tiko atzizkia eta honen aldaera fonetikoa, -diko, -n amaierako adberbio kategoriako hitzetan agiri danean: nondikoa, handikoa, hemendikoa, urrundikoa eta beste banakaren bat.

Gernikaldean behintzat sarri entzuten da hortiko, honetariko inguruneetan: “Busturi edo hortikoa izan behar dau gizonorrek”. “Lekeitio edo hortikoa dala pentsetan dot”.

Urrundiko, “urrunetik datorren” edo “jatorriz urrunekoa dan” norbaitez esatea edo entzutea normala da inguru berorretan: “Igual urrundikoak barik izan leiz holakoak esaten dituezanak” (Barrutia).

Nondiko, hortiko, urrundiko, leku-adberbioaz eregitako hiru hitzok norbaiten jatorria batzuetan, eta norbait nondik datorren edo etorria dan beste batzuetan, markatu nahi dabela esan lei: ez derriorrez, asabak edo aurretikoak nongoak zituan. Baina jatorriaz edo etorkiaz loturik egon daiteke atzizki hori. Halan, esango bagendu: “Familia hori Bermeon bizi da aspaldion, baina nondikoak dira eurok izatez?”.

Handikoa eta hemendikoa, sarri, “handirengo alderdian” edo “hemendirengo alderdian” dagoana seinaletako erabilten ditugu: “Han handiko kalean dago autoa aparkauta”. “Nik ez ditut gura honeek hemendiko lorak, han beste alderdian dagozan handikoak baino”.

Baina hemendiko (edo hemetiko), “hemengo inguruko, hemengo parteko” esangureaz be erabilia da: “Nik ez dakit zelan protestetan ez daben hori espainiarrak eta hemetiko espainiazale zentzundun guztiak” (Kirikiño).

Handikorik hortikora eta hortikorik handikora herri-esamolde bikainak ditugu.  Oskillaso idazlearen hitzez: “Patxi aitaren ondoan ibili zan goiz guztian handikorik hortikora ta hortikorik handikora.”  Norbait edo zerbait “edozelangoa” dala aditzen emoteko be Markinaldean hortikoz hemetikoa ohi darabile, Jabier Kalzakortaren esanetan: “Hori kategoriakoa dok. Hori ez dok hortikoz hemetikoa”, hori ez da edozelangoa aditzen emon guran.

Atzizki honek aldaera sendo bat be badauka erdi eta ekialdeko hainbat hizkeratan, -tikako dalakoa. Handikan, hortikan, geroztikan… euskerearen erdi-hizkeretan bizi da sendoen. Horren harira sortuak dira –tikako izenlagunak. “Geroztikako berririk ez dugu”, sartaldean “harrezkeroko barririk ez daukagu” esango gendukenaren lekuan. Gipuzkoar klasikoetan azterka apur bat egitea nahiko da gainetikako, geroztikako eta horretarikoakaz topez egiteko. Zerutikako ohi darabile idazle batzuk “sobrenatural” kontzeptuaren ordaintzat. Agirre Asteasuko, lekuko: “damu andiarekin daude oek; baina damu au da emengo kalteetatik sortua, ez zerutikakoa edo sobrenaturala”.

Leku-espazio eremu horren barruan -tiko horrek “alde, alderdiko horretako” esangurea be jagoten dau beste batzuetan. Eremurik ugariena dogu berau. Bat edo batzuk aitatuko ditugu.

Aurretiko esaldi honen barruan agiri da, kasurako: “Umeai, edo umeen aurretiko biraoak, edo etxean ipini daben bake txarra” (J.M.Zabala). “Umeen aurretiko biraoak” horregaz umeen aurretik edo aurrean esaten diranak esan gura da. Barrutiko izan daiteke edo barrutik urteten dauena edo barru partekoa.

Gainetikoa, gainean dagoana edo daukana.

Goitikoa eta azpitikoa be leku-eremuan eratorri ezagunak dira; “goitik datorren edo goian dagoan” eta “azpitik datorren edo azpian dagoan” zerbaitez edo norbaitez dihardugula. Kirikiñoren adibide hau balia bekit: “Goitiko indar hori barik ezin leike ezetara sinistu, ba, gure alderdi honek egin dauen aurrerea” (Aberriaren alde). Azpitikoa, mendekoa, agindupekoa esateko be finkatu da euskal lexikografian.

Kanpotikoa izan daiteke kanpotik datorrena edo kanpo alderdian dagoana edo daukana. Kanpotiko jentea, erbestetik etorritakoari esan leio, kasurako.

Albotikoa esaten deutse Lea-Artibai ibarretako herri batzuetan, ezkontza, jaunartze eta horren antzeko ospakuntza seinaladuetan albo-lagun izaten danari. Ezkontza aitabitxi edo amabitxiri albotikoak esaten deutse Aulestian. Jaunartze kontuan darabil Eusebio Mª Azkuek behin: “Zapatu baten joan zirean / abadea ta Maria, / albotikoak ta mutila, / isilik garda guztia / agertu barik eguzkiaren / zeru goienera argia.” (Parnasorako bidea).

Etxekonekoa eta albotikoa, biak esaten dira Ibarrurin eta Ajurian, teilatupeko alboko partean bizi diralak izentetako. (Ibarruri, Ajuria). 2 iz. alboko lagun edo lagunkidea; ‘acompañante’. “Lehenengo Jaunartzea parrokia barriztatuan egin neban, Jose eta Joseba albotiko nebazala” (Anjel.Ugarteburu_Berriatu). “Zapatu baten joan zirean / abadea ta Maria, / albotikoak ta mutila, / isilik garda guztia / agertu barik eguzkiaren / zeru goienera argia.” (Eus.Azkue Parnaso). “bere bakarreko orduetan, [neskatila hura] isileko eta amesetako albotikoa eginik zuen” (Laura.Uruburu). 3 iz. ezkontzako aitabitxi edo amabitxi; ‘padrino/madrina de boda’. “Albotiko eroan zindudazan zeu neure ezkontzan” (Aulestia. Jabi.Kalzakorta. 2009).

Denpora eremuko edo esanguradun eratorrietan, gure klasikoetatik behin baino sarriago agiri dan eratorri polit bat bertatiko dogu, “bat-bateko, derrepenteko”, izenlagun edo adjektibo modura agiri dana, eta gaur be baliagarri izan daitekena. J. M. Zabalaren lumaz: “bertatiko suari bildur andia, betikoari barriz bapere bildurrik ez”. Pedro Astarloarenaz: “eta alaintxe ilten bere oi dira, batzuk bertatiko aldi gexto edo akzidentiagaz”, “Emoten deutsa beste bati gatx bertatiko batek”. Gaztelaniaz “en un santiamen” esaten dana, bertatiko baten darabil Frai Bartolomek, gaur nekez onartuko genduken baieztapen honetan: “Moro loi ta odoltsuz estaldu zan geure erreinu guztia bertatiko baten”.

Goizetiko, uzta edo frutua urte sasoiz goiztarra danean erabilten dogu gaur be sarri: goizetiko sagarra, madariak, freskuak... Eusebio Maria Azkueren hitzneurtuz: “Jaten ikoak / goizetikoak”.

Halanda ze, ondo bereiztu ohi dogu zer dan goizekoa eta zer goizetikoa. Tradizinoz “goizegi, goiztarregi” eginiko zerbait adierazoteko erabili izan dogu hitz hau. XVI. mendean bertan, lehenengo lekukotasuna: “Beluko ezkontzea deunga, goxetikoa ez oba. Aldia gauzak daude, aroari jarrain gakiozan” (RS 440).

Aitamen berezia merezi dabe tipo honetako eratorri batzuek -z instrumentalaz, -en eduteko-genitiboaz edo beste erlazio-hizkiren batez aurreko izen sintagma bati dautsela daben erabilera ondo finkatuek.

Hasi gaitezan -z instrumentaldunakaz.

Berezgainetiko eta naturalezaz gainetiko hitz bikoteaz emoten deutso ordea P. Astarloak “sobrenatural” erderatikoari, damuaz diharduala: “Modu bitakua izan leiteke damu au; bata berezkua edo naturala; bestia naturalezaz, edo berezgainetikua, nai sobrenaturala”.

-z gainetiko dogu bat, zerbaiten gainetik dagoanaren balioaz. Juan Jose Mogelen berbaz: “Onek izan biar dau bada gure erregu guztiez gainetiko erregubak, ta gure lan guztiez gainetiko lanak”. Edo J.M. Zabalarenaz: “doe, izate edo bertute gure izatez ganetiko bat”.

-z goitiko dogu beste bat: “artu ebeen zerutik beingo baten miragarrizko jakiturija bat mundukuaz goitikua” (J.J.Mogel).

-z kanpotiko be ezaguna da, leku batetik kanpora egon edo bizi diranak aditzen emoteko: etxeaz kanpotikoak edo herriaz kanpotikoak, esaterako.

-rik garaitiko, “-rik gorako” esanguraz eta honen zentzunkide modura erabilia izan da: “eta guztiz sarri ta urteetako ekandu jarraituz legez izan badabee, esango dabee berrogei bider, ta arik gorakorik, garaitikorik, eztakie” (J.M. Zabala).

-en edute-genitiboagazkoak, aurrekoak baino ugariagoak dira. Halan -en aurretiko egituradunak: “Gurasoen izenean datoz lenengo-lenengo aita-amak eta euren aurretiko aasabak” (J.M.Zabala). Bigarren bat, -en gainetiko, “gainetik dagoana” esangureaz. Arantzazuko sermoitegi batetik jasoa da ondoko hau: “Dira ondasun batzuk espirituzkuak, prezijorik ipini ezin leikijenak ta edertasun guztijen gainetikuak”. Eta Pedro Astarloarena hurrengo hau: “Ezkutuba da, eta gure zenzun edo entendimentuben gainetikua misterijo beneragarri au”. Hirugarren bat, -en aldetiko, “-en aldetik edo partetik” esangureaz. Juan Jose Mogelen hitzetan: “Zuk ereitiagaz egin zenduban zeure aldetiko lana, gizonaren argaltasunak ta diabrubaren asmuak egingo dabee enparauba.”.

Esparru askotan erabili izan da –tiko hau, ez bakarrik sartalde euskeran, baina Iparraldeko tradizinoan be –Leizarragarenean lekukotasun ugariak ditu–. Batzuk uraz handikoak badira, beste batzuk uraz hemendikoak izan daitekez. Norbaiten amodio deklaratzea, kanpotikoa izan daiteke batzuena, azaletikoa, baina barnetikoa, barrutikoa edo bihotzetikoa beste batzuena. Norbaitek “inon diranak” entzun dituala esateko, inondikoak entzun ditualaa be esan geinke.

Hari luzea daukan matasea dogu hau. Eta gaurkoz be honenbestean.

 

Iturriko

2017-02-03

Esatekoak 0
Ikusita: 324
2017.01.27

Zer esanGO, NORK ZER emonGO, ZER jazoAN be

Oraintsuan erabili genduan gaurkoaz zerikusi estua daukan gaia “Ez dozu zer ipini dudarik” idatzian (2016-12-23) Bizkaieraren Ataria webgune honetan. Haren osagarri edo hornigarri izan gura leuke gaurkoak.

Galdetzaile batez (zer, nork, zelan…) eta aditz partizipioaz horniduriko perpausak, baina aditz laguntzaile bakoak; azaleko egituran behintzat, adizki jokaturik ez daben itaun perpausak; mendeko itaun perpausak, zehatzago esateko.

Jo daigun hurrengo esaldia dinogula: “Ez daukie zer ikusi zuk dinozunak eta nik dinodanak”. Zehar galdera egiturea osotzen dau berez zer ikusi horrek, baina soil-soilean darabilgu aditz partizpioa hemen, ez mugatzailerik, ez beste atzizki-markarik atzean dauela. Jirabira bat eginez, beste era batera be entzun edo irakurri daiteke mezu bera: “Ez daukie ezer ikustekorik”. Beharbada, ez lehenengoa baizen egokia.

Konbinaketa diferenteak asmatu leitekez egitura honentzat: “Ez dauka nora joan”. “Ondo jakin dau nogaz ezkondu”. “Gatxa da asmatzen zelan konpondu”. Honeetan kasuotan aditz laguntzailerik ez da onartzen, adierazo nahi dana adierazoteko haren preminarik ez dagoalako. “Ez dakit nora joan” dinodanean, “neu joan” da azpian datzana, hau da, “ez dakit” aditzaren subjetu berbera. Alperrikoa litzateke joango nazan osoagotzea, hau da, -ko gertakizuna eta naz laguntzailea eranstea. Horren beharrik ez dago testuinguruan hori ulertzeko. Beste batzukaitik esan gurako bagendu bai: “Ez dakit nora joango diran”. Baina “Ez dakit zer pentsau be” esaldian, neu naz ez dakidana eta neu naz zeozer pentsau guran nabilena. Subjektu berbera jagoke aditz biei.

Aditz laguntzailea agertu edo ez agertu, ez da beti izaten hain zehatza eta hain garbia,dana dala. Laguntzaile barik osoturiko esaldi bi ekarri daiguzan hona. J.A. Mogelen alegi edo Ipuin diralakoetatik jasoa da lehenengoa: “Ez ekarren ez batak ez besteak nok testigantzea emon”. J.M. Zabalarena, hurrengoa: “Ez balego non entzun, ez legoke nok esan. Inok ez daroa saldutera bere zaldia edo beia, nok erosi ez dagoan lekura”.

Beste batzuetan, halabaina, aditz laguntzaile aoristoaz, subjuntiboaz, hornidurik agiri da aditza. Mogelengandik jasoak dira hurrengo adibide biok. Bata: “Eztago nok buruan sartu daioen.” Bigarrena: “Ez dago nok egin daian penitentziarik”. J.M. Zabalarena da hurrengoa: “Baia ez dago nok au askori burutan sartu dagion”. (165)

Zehar galdera perpausak diran ezkero goian aitaturiko guztiak, galde-hitz bi batera suertetea be jazo leiteke, bakotxak funtzino banangoa dauela. Halan: “Ez dauka nori zer eskaini”. “Dudan dago zenbat nori emon”. “Zelan jakin geinke nor zergaitik saritu?”. Mogelen adibide bat gehituko dogu: “Bata ta bestea ebilzan, nork nori sartu mausa edo tranpea” (Ipuinetarik).

Aditz partizipioa -ko gertakizun atzizkiaz markaturik agiri daneko kasua be ugaria dogu euskeraz, mendeko aditzaren gerokotasun aspektuari adierazkortasun berezia eransten deutsan egiturea, hatan be.

Ondoko adibideok erakutsiko deuskuez egitura honen zertzeladak. “Hemen gagoz noiz urtengo”: geuk noiz urten, adierazo gura da. “Begira gagoz zer jazoko, edo nor etorriko”. Aditz nagusiaren subjektua eta mendeko bienak diferenteak izanagaitik, aditz laguntzaile beharrizanik ez dago hor. “Hor dabil gixajoa, non jausiko”. “Kili-kolo dabil, behea noiz joko”. “Pentsau eta pentsau nabil, arazoa zelan konponduko”. Esaldi honeetan guztiotan azpian datzan aditz laguntzailea (batzuetan ete hitz modalaz osotu leitekena) isilpean gelditzen da. Eta aditzaren inguruko elipsi prozesu horri esker, labur eta adierazkortasun handiz egiten dogu adierazpena.

Galde-hitz bigaz be bardin eregi daiteke geroko partizipiodun mende-egitura. Adibide bi: Hor ikusi dot eskean, nork zer emongo”. “Basorik baso ebilen bide-lapurren antzean, nori zer ohostuko”.

Galde-hitzez horniduriko partizipio perpauson azken puntu modura, deklinazinoko funtzino-markaz lagunduriko bat edo beste aitatuko ditugu.

Mugatzaile soilaz, -a atzizkiaz eregia da hurrengoa: “Zer pentsaua” edo “Zer pentsau handia emoten deusku horren jokabide badaezpadakoak”.

Inesiboko -an atzizkiaz egituratua da ondokoa: “Zer jazoan be neurriak hartu beharra dago, etorkizuna segurtatzeko”.

Beste funtzino-marka batzuekaz be bardin eregi geinkez eredu honetako esaldiak, baina gaurkoz begoz hor gainerako funtzino-atzizkiok, hurrengo baten bakotxak zer emongo.

 

Iturriko

2017-01-27

Esatekoak 0
Ikusita: 343
2017.01.20

ARTE-BITARTEAN, ARTEAN eta BITARTEAN

Artean eta bitartean postposizino kategoriako hitzak diraneko erabilerez jardungo dogu idatzi honetan. Leku-espazio, denpora eta gainerako eremu semantikoetan erabiliak diranez, leku-espazioaz abiatuko gara.

Irratiz behin baino sarriago zabaldu dira aspaldion Herri Aginte gune batzuetatik bialduriko ohar-mezuak. Bat hauxe: “Zornotza eta Muxika artean” trafikoaren etenak, norabide-aldaketak, auto-pilaketak edo osterantzeko abarrak izango dirala edo izan dirala. Horren antz-antzekoa, autobidearen Bizkaiko zati baten obrak dirala-ta zabaldu daben ohar idatzia: “Galtzada itxiko da gauez Gerediaga eta Ermua artean”.

Testu-inguruneotan senak agintzen dau, artean atze-hitza gaztelaniazko “entre” preposizinoari badagokio behintzat, ez dagoala zuzen erabilita, edo ez behintzat gaurko hiztunok darabilgun eran. Eta aldiz, bitartean jarri balitz, zuzentzat joko genduala bideotan gabiltzanok: “Zornotza eta Muxika bitartean”, “Gerediaga eta Ermua bitartean” dala-ta gagoz herri edo auzo-izen bi horreen tartea aitzen emoteko era zuzena.

Artean, kasu biotan, puntu edo gune biren tartea adierazo gurarik erabili da, baina izen mugagabekoei hutsik lotuta ezin da erabili. Bitartean, ostera, ondo ekanduko litzateke testuinguru bi horreetan.

Baina –en genitiboa erantsi bageuntse izen biei, batari eta besteari, zuzen modu geratuko zan. Unidade bi artean postposizinoaz alkartzea bada, edozelan be -(r)en edute-genitiboaren lokarria behar dogu: “Zornotzaren eta Muxikaren artean”, “Gerediaga eta Ermuaren artean”, edota bitartean. Bigarren eragozpen bat be badago: izen bereziak dirala, leku-izenak, eta esangura aldetik behintzat osoro mugatuak; izaki bakarrarentzat erabiliak. Beste hainbeste jazoten da pertsona-izenordainakaz be: zu eta ni legezko izenordainei txertatu nahi izan ezkero artean, ez legoke zuzen, *zu eta ni artean esatea. Ezinbestez beharko leuke izan: zure eta nire artean. Okerra genduke, baita: *aita eta ama artean. Ezinbestez beharko genduke: aitaren eta amaren artean.

Izen arrunt biren arteko “tarte” edo “bitartea” adierazo gura dogunean be, -(r)en edute-genitiboa sartu ohi dogu: “Andren eta gizonen artean diferentzia handiak dagoz”. Edo: “Baserriaren eta fabrikearen artetik igaroten da bidea”.

Izen biri eragin beharrean, izen bakarraz darabilgunean artean, aukeran daukagu izen mugagabeaz edota mugatuaz alkartzeko. Baina sintaxi banangoa dabe batak eta besteak. Izen mugagabeaz soil-soilik alkartzen ditugu bata eta bestea, eta oinarrian datzan balioa plurala da. “Lagun artean eta umore onean”. Ume artera ez hadi hurreratu, kakaztuta urtengo dok eta”.Kale artetik aldendu zan igesi”. Holakoetan lagun, ume eta kale, bi gitxienez, edo gehiago, edo asko izan leitekez.

Egia da arte horrek izen jakin batzuekin biren arteko tartea adierazoten dauela ingurune askotan, hau da, bitartea. Toponimian be horretariko hainbat ditugu: Etxarte, Bidarte, Larrarte tipokoak. Lexikalizazino arruntean bardin: besartea, etxeartea, hankartea, hutsartea, izterrartea, ostartea, e.a. Horrelan lexikalizatu dira ugarte, sasiarte eta beste izen konposatu asko.

Baina orokorrean bi baino gehiago izan ohi dira, izen askorentzako aukera dagoanean semantikoki. Arte horregaz lexikalizaturiko hainbat izenen azpian multzo edo kopuru esangurea datza: basarte, harearte, harriarte, laharrarte, sasiarte, sastrakarte…Gizarte, senitarte edo lagunarte be horrela garatuak dira. Kontestu librean be halan darabilgu: “jente artean galduta”, “arbola artean ezkutatu zan”, “egur artetik urten dau saguak”.

Izen mugatuaz alkartzen dogunean, -en genitiboa behar dogu lokarri ezinbestean. Euskal gramatikak ez dau onartzen ez *gu artean, ez *mendiak artean, ez antzekorik. Ez dago beste biderik genitibo bidez ez bada: gure artean, zeuen artean, gizonen artean edo txikien artean esatea baino. Eta artean hitzak esanguraz biren edo gehiagoren erlazinoa adierazoten dauenez, pluralezko markak behar ditugu beti: -en plurala, eta ez -aren singularra. Eredu horretakoak dira: andra-gizonen artean, senar-emazteen artean edota neska-mutilen artean, guztiak A eta B eredu bikoaren arabera eregiak.

Badira salbuespenak pluraleko genitiboa erabilte kontu horretan. Nagusiena izenordain posesibo bihurkariena da. Singularraz sortuak dira neure artean, heure/zeure artean edo bere artean. Hor pentsa leiteke bihurkaritasunak bikoiztu egin dituala ni eta neure, zu eta zeure, ha eta bere. Horregaitik esan ohi ditugu: “pentsau neban neure artean”, “zeozer esan eban bere artean”, “egizu zeure artean, ingurukoak zeure onez dabiltzala”. Osterantzeko salbuespenak be badira, izen singularraz eregiena, baina banakak dira gure tradizinoan.

Izenordain zehaztugabe eta zenbatzaile kategoriei laguntzen be sarri darabilgu artean. Askoren artean. Gitxiren artean. Hainbaten artean. Hainbesteren artean. Ororen artean. Zenbaiten artean. Batzuen artean. Norbaitzuen artean.

Adberbio eta adizlagun batzukaz batera be badarabilgu artean.

Leku-espazio eremuko adberbioen artean ezagunenak: hona artean, horra artean eta hara artean, hirurak adlatibo markadunak.

Denbora eremukoetan arte postposizinoa da gaur nagusi, tradizinoz erabiliagoa izan dan artean baino gehiago ingurunerik gehienetan. Esangurearen aldetik, denporearen ikuspegia azken mugaren arabera kontenplatzen da gehiago, iraupenaren arabera baino. Noiz arte, gaur arte/artean, gero arte, bihar arte, etzi arte, laster arte, beti arte… edota adlatibo-atzizkiaz eregitako adberbio edo adizlagun asko denporearen atze-muga adierazotekoak dira. Hurrengora arte, datorren urtera arte, hurrengo egunetara arte. Mogelen erabilera klasikoan artean da nagusi: noiz artean, orain artean, goiz artean… eta osterako artean (‘hasta la vuelta’).

Arloari amaiera emoteko, bitartean postposizinoaren gainean berba bi. Semantikoki markatuagoa da artean baino, bi zenbatzailearen presentziak ondo agiri dauenez. Eta biren arteko erlazinoetan marka hau goitu jako artean zaharrari apurka-apurka, XIX. mendetik atxina, baina batez be XX. mendetik honuntz. Berariaz ingurune sintaktiko batez jabetu da bitartean: egitura sintaktiko biren arteko erlazinoa markatu nahi danean, izen biren arteko hartuemonetan.

Leku-espazioaren zen denpora eremuan, bietan erabilten da. Eta kasu batzuetan, ingurune sintaktiko zabalagoetan artean baino. Eraz esan daiteke: Barakaldo eta Erandio bitartean dagoala Errontegiko zubia. Edota: Zornotza, Muxika, Morga eta Larrabetzu bitartean dagoala Bizkargi mendia. Izen mugagabeaz be ugari erabilia da: Harri bitartean ezkutetan ei dira sugelandarak. Edo: Horma bitartera jausten da itogina.

Diferentziak markatu gura diranean be eraz sartzen da. Domingo Agirrek Garoa-n darabilena, kasurako: “bada ezberdineztasun handi eta agiria zegoan artzai horren eta bere semeen bitartean”.

Denporearen eremura etorrita, izen mugagabeakaz erabilia da: Negu eta udabarri bitartean ospatzen dirala Inauteriak. Izen bereziakaz be bai: San Markos eta San Jurgi bitartean erein behar dala artoa. Eta zer esanik ez aditzakaz. partizipioakaz: “Zu etorri bitartean zain egongo gara”. Edota aditz jokatuaz: “Zu zatozan bitartean afaldu egingo dogu”.

Asko da honenbestegaz, eta osterako artean.

 

Iturriko

2017-01-20

Esatekoak 0
Ikusita: 431
2017.01.13

ZeTARIKOa edo haTARIKOa

Zetarikoa eta zelakoa ez dira bat, behin baino sarriago nahastetan baditugu be esanguraz. Azkuek -tariko horren esangurea, honetariko, horretariko, hatariko edo bitariko hitzen erdal ordainen bidez adierazoten deusku bere Morfología-n: “de esta especie, de esa especie, de aquella especie” batetik eta “de dos especies” bestetik.

Hitz oso nortasuna hartzera heldu dira -tariko atzizkidun eratorri ezagunenak, hau da, batez be erakusleak: honetariko, horretariko, hatariko (haretariko), pertsona-izenordain pluralak (gutariko, zuetariko, euretariko), izenordain zehaztugabe batzuk: zetariko, ezetariko, edozetariko, zenbatzaile batzuk: bitariko, askotariko, danetariko eta ordinalak (–garren atzizkidunak): lehenengoetariko, bigarrenetariko, hirugarrenetariko. Batez be aitatu ditugun hitz kategoriok.

Izen eta adjektiboakaz darabilgunean –tariko atzizkia, hor ez dago ezetariko lexikalizazinorik. Eraz esan daikeguz: handietarikoa, txikienetarikoa, gizonetarikoa edo andretarikoa, baina horretan guztiotan hitz naturalak atzizki bakoak dira: handi, txiki, gizon, andra.

Atzizki hau morfologiaz bikotxa da, edo bikuntzakoa, eta “gaindeklinazioa” deritxagun fenomenoaren barruan esplikatu ohi da: -tarik edo -etarik ablatiboa (mugagabea eta plurala) batetik eta -ko leku-genitiboa bestetik.

Eta aldi berean gehitu beharrekoa da, beronen esangurarik behinena eta oinarrizkoena partitiboa dala; osoaren eta partearen arteko erlazinoa adierazoten dau, -en arteko postposizinoaren hur-hurrekoa. Pertsona-izenordain edo erakusle pluralakaz darabilgunean dakusku argiro balio hori: Zuetariko zeinek daki erantzuna? (zuen arteko zeinek). Gutariko inori ez jako horrelakorik komeni (gure arteko inori). Hareexetariko bat gurako neuke geuretzat (multzo edo osotasun haretatik bat).

Balio horretatik abiatuta hedatu dala esango neuke, Azkuek adierazotako beste balio horretara: “especie, género, clase, tipo” eremuko esanguretara. Eta gaur egun, balio bixeok ditu indarrean -tariko atzizkiak, testuinguruen arabera.

“Mutiko hori gutarikoa ez da, zuetarikoa baino” esan eutsan andra batek bere koinateari, honen semea dala-ta, aitzen emon gurarik amatara emon ebala aiurriz, odolez edo endaz, eta ez aitatara; emaztearen aldera, eta ez gizonarenera, jakina. Gutarikoa izateak, gure modukoa, gureen antzekoa edo klasekoa, gureetarikoa, esan gura dau hor.

Bietariko bat: edo zuk hartzen dozu edo nik hartzen dot”. Aukera biren artean bat hautatzea adierazoten da hor. Osoa eta partearen arteko hartuemona.

Dendan salgai dagozan sagar mueta diferenteen artean bat hautatuko badot, saltzaileari esan neio: “Honeetarikoak emoidazuz” (multzo honetakoak). Baina saltzaileak itaun egin leit segiduan: “Ez dozuz gura horreetarikoak edo beste hareetarikoak? Gozoak dagoz, gero!”

Egia esan, balio biak nahastean ditugu erabilerarik gehienetan. Ardao marka diferenteak baditugu kartoi-kaxetan, hartu nei kaxa bakotxetik botila bana: honeetariko bat, horreetariko bat eta hareetariko beste bat.

Beste zalantza edo nahasbide bat, aurrera ohi jatorkuna, mugagabeaz ala pluralaz erabilia dan atzizki hau: -tariko ala -etariko, berba baten. Erantzuna: balio plurala datza atzizkiaren atzean, baina atzizki mugagabeaz (-tariko) deklinatzen dogu hitz kategoria pronominalakaz sarritan. Erakusleakaz agiri jakunean gure tradizinoko testuetan: hatariko, horretariko eta honetariko dira era normalak. Baina erakusleon atzean zentzun plural garbia dagoanean, plurala erabiltea komeni da: “Ikusten dozuz sagarrok? Ba honeetarikoak gura dodaz”.

Pertsona-izenordainen artean gu, zuek eta eurak/eurok bakarrik dira atzizkia onartzen dabenak: gutarikoa, zuetarikoa, euretarikoa. Hizkuntzak ez dau onartzen ez *nitariko, ez *hitariko, ez *zutariko formarik.

Izenordain zehaztugabeetan, zetariko, ezetariko eta edozetariko formak ditugu, baina gogoan izan daigun zer, ezer, edozer izenordainak numeroz neutroak dirala, bardin balio dabela batentzako zein gehiagorentzako.

Atzizki ablatibo-genitibo hau sartaldeko euskal hizkeretan garatu da, ez beste euskal hizkeretan. Erdialdean –tako soila erabilten da balio partitibo horretarako: Gutako bat. Zuetako norbait. Ekialdeko hizkeretan, ostera, eredu zaharra gorde da. Hau da, balio partitibo hori ablatibo-atzizki soilaz markatu izan da, eta egiten da gaur egun be. Adnominal eginkizuna dauela be, Iparraldeko hizkeretan –etarik marka da tradizio osokoa. Axular, lekuko: “Aitzitik haur da nik nahi nukeien gauzetarik bat, ene enseiu aphur hunek kilika zinitzan eta gutizia, enseiu hobeago baten egitera eta ene hemengo falten ere erremediatzera.”

Sartaldeko tradizinoan be oparo iraun dau ablatiboaren balio partitibo horrek, Iparraldean legetxe, -etarik marka berorren bidez, beste euskalki-hizkera guztietan lez. “Esaidazu irurotarik edozeinek” itauntzen deutse Peru Abarkako Maisu Juan barberuak bere solaskideei.

Baina -tariko/-etariko be aspaldi sortua dala dirudi. Gure idazle klasikoen artean horren lekukotasunak badira, baina ez dira ugariak; mehats agiri da. Eta lekukotasun guztiok hitz kategoria pronominaletara mugaturik dagoz. Honetarikoak agiri da Juan Jose Mogel edo Frai Bartolomegan.

Sartalde-bizkaieraren ordezkari diran idazleen artean, Añibarrok badarabil honetariko, baina sarriago darabilz honeetarik bata edo bestea, bitarik bat eredukoak. Belaunaldi bat gerorago Juan Mateo Zabalak askoz ugariago eta kontestu gehiagotan darabil atzizki bikotxa. Besteak beste, horretarikoak, euretariko, zuetariko, zeuetariko, zeinetariko, lelengoetarikoak, bigarrenetarikoa eta gehiago.

XX. mendean asko ugaritu eta aniztu da atzizki honen presentzia euskal literaturan. Azkue, Kirikiño edo sartaldeko beste idazle askoren lanetara jotea nahikoa da, dinogunaz ohartzeko. Zamarriparenak dira ondoko esaldi biok. Bata: “Izartu zara? –esan eutsan behingoan lapurretariko batek, ardao usainez beteriko berbaots gogorragaz”. Bestea: “Eta Gantxo Pantzak afari bat emon deutso uri hatako jatetxerik dotoreenetariko baten. Eurok be dotoreak dira eta…, ez da mirari”.

Akabu aurreko zehaztasun interesgarri bat. Butroialdeko euskeran behin eta barriro entzungo dozuez honako berba moduak: Zetaringoa? Honetaringoa ala hataringoa? Gutaringoa eta ildo horretakoak.

Horren atzean atzizki zahar itxurako bat dogu: -tareango. Halanda ze, zetaringo < zetareango zaharragoaren ahozko errealizazinoa da; honetaringo < honetareango zaharragoarena. Eta bide beretik: persona-izenordainetan, gutaringo < gutareango, zuetaringo < zuetareango; erakusleetan, hataringo < hatareango, horretaringo < horretareango, eta bardintsu izenordain esparruko beste guztiak.

Arkaismo biziak dira Butroialdeko horreek. Itaun bat eragiten deuskue –taringo (< -tareango) atzizkidun hitzok. Bizkaiera sartaldean ablatibo-genitibo atzizki bikotxa zaharra dalako agiri garbiak ez ete dira? Holan bada, lehenago-lehenagoko mendeetarik letorke bizkaiera sartaldean atzizki bikotx hau, itxura bataz edo besteaz: -tariko formaz edo –tareango formaz.

Akaberako oharra. Erabili daiguzan ikara barik –tariko atzizkidun hitzak, ez bakarrik pronominalak. Bardin beste guztiak: ederretariko, umeetariko, dabilenetariko, egindakoetariko edo beste. Baina euren esangura berezi horregaz. Ez –lako, legezko, moduko eta modalidade hutsa adierazoten dabenen esangureaz. Batzuen eta besteen balioak garbi bereizirik baino.

 

Iturriko

2017-01-13

Esatekoak 0
Ikusita: 450