kontaktua
2011.08.05

Eusebio Erkiaga (1912-1993)

Irailaren 4an dira urteak Eusegio Erkiaga jaio zana, horregaitik ekarriko dogu atal honetara.

Eusebio Erkiaga Alastra Lekeition jaio zan, 1912ko irailaren lauan. Gaztetako urteak herrian egin ebazan, baina bide profesionalak Bilbora eroan eban, Banco de Vizcayan behar egin eban eta. Dana dala, Bilbon bizimodua egin arren, Lekeitiogaz lotura estu-estua euki eban beti, eta hango berbetea egiten eban atzenera arte.

Euskalgintzan nabarmendu zan Eusebio, ganera euskerarako biderik ez egoan sasoian. Abertzaletasunak bultzatuta hasi zan idazten, artikuluak eta bertso solteak lehenengo, baina idazlan mardulagoak be bai gero.

Hasieran Bizkaitarra, Euzkadi, Eguna egunkarietan idazten eban, lankide zituala Augustin Zubikarai, Jose Maria Arizmendiarrieta eta Manuel Ziarsolo Abeletxe.

Gerrak dana eten ebanean be, txiri-txiri berak han eta hemen Bilboko euskaltzale giroetan parte hartu eban ahal zan guztian. Euskerazaleak alkartearen sortzaileetako bat izan zan, Labayru Ikastegian ohorezko kide, euskaltzain osoa.

Idazle ibilbidean hainbat idatzi itxi dauz, genero guztietakoak ganera, eta itzulpenak be ez edozelakoak. Ezizena erabili eban hainbat lanetan, garaian ohitura zan moduan: Endaitz, Erkiagarre, Eusebi.

Idazlan ia guztiak Labayru Ikastegiak argitaratuak dira. Hona izenburuak:

Nobelak: Arranegi (1958), Batetik Bestera (1962) eta Araibar zalduna (1962), Jaioko dira (1984), Txurio Txoria (1986), eta Irribarrea galtzen denean (1987). Hil ostean aurkitu ahal izan eban Andres Urrutiak Erkiagak itulitako nobela bat, George Simenonen nobela poliziako bat, eta baita argitaratu be Aspaldiko Maigret izenagaz.

Antzerki eta prosa-idazlan laburrak Andres Urrutiak batu zituan Berbalauaren kulunkan izenburuagaz, liburu potolo bitan.

Eta beste hainbeste egin eban Igone Etxebarriak poesiagaz, Goizean eta arratsean Eskubete neurtitz izenburupean batuta argitaratu zituan Erkiagaren olerki guztiak, artean han-hor-hemen agertutakoak eta bakoak.

Horrez ganera, beste olerki liburutxu bi be egin ebazan, bata Ez zaitez Gernikara joan, Lauaxeta (1989), Lauaxetari eskeinia, eta Gizonaren aldia (1990), Arizmendiarrietari opatutakoa.

Hain bizitza oparoak ekarri eutsan aitorpenik be, eta bizi zala hainbat sari eta omenaldi hartu zituan: Labayru Ikastegiarena (1985), Lekeitioko herriarena (1988) hango “seme kutuna” izendatu ebenekoa; Eusko Jaurlaritzaren Euskal Letren Merezimenduzko saria (1988), Eusko Alderdi Jeltzalearena (1990), Bizkaiko Foru Aldundiarena (1992) eta Euskaltzaindiaren zilarrezko domina (1993).

Literaturaren osagarri diran beste zaletasun batzuk be baeukazan Erkiagak, danen gainetik musikarena segurutik. Musika-jole ezeze, hartu-emona euki eban musikaririk handienakaz, baita kolaborau be hareen musikari letra ipinten nahiz kontrara: Francisco Bengoa, Juan Cordero Castaños, Felix Ibarrondo, Juan Orue, Francisco Javier Gargallo, J. Anton Larrauri, Rafael Ruiz de Lejarza.

Esatekoak 0
Ikusita: 1244
2011.08.05

Otorduak

Etniker Euskalerria taldeak argitaratzen daben Euskalerriko Atlas Etnografikoaren lehenengo aletik (La alimentación doméstica en Vasconia) hartutako pasartetxo bat dakargu Labayru Gaurren zenbaki honetara, otorduai jagokena, hatan be.

Mahaian jezarri orduko ohiturak Euskal Herri osoan antz-antzekoak dira: aita mahaiburuan paretan zan, ama sutondotik hur bazkaria atera-eta egiteko, eta gainontzekoak mahaiaren edo lapikoaren inguruan.

Ezkaratzean jan ohi zan, subazterretik hur eta jangela jai handietan edo konbidadu asko egoanean baino ez zan erabilten.

Zeanurin, esaterako, holan atontzen zan mahaia. Aita izaten zan mahaiburu, eta bera ez egoanean, edo hil ezkero, etxera ezkondutako semeak hartzen eban haren lekua. Senitarteko enparaduak, bakotxak bere lekua eukan. Amaren lekua, esan dogun lez, sutondotik paraje egoan. Mahaikide barriak egozanean, amak itxi egiten eutsien bere lekua. Amamak askotan aulki txiki baten jezarrita jaten eban, mahaian beretzako lekua egon arren.

Jaiegunetan, aita betiko lekuan eta gizonezkoak ziran konbidaduak bere inguruan jarten ziran. Holako egunetan taldeak sexuaren eta adinaren arabera eratzen ziran. Holan ba, umeak, mahaia beteta egoanean, beste mahai txikiago baten ipinita jaten eben.

Etxean edadeko abadea bizi ezkero, bera zan mahaiburu; otoitza be berak zuzentzen eban. Ostera, abadea etxera konbidau etorri ezkero, aitak ez eutsan bere lekurik itxiko.

Kriadu-kriadak, edo otseinak eta seintzainak euren adineko umeakaz batera jezarten ziran. Eskekoak kanpoan jaten eben, atearen ondoan.

Lagun guztiak mahaiaren inguruan jarri eta jan-edanak bedeinkatzen ziran. Horretarako, gizonezkoak txapela eranzten eben eta andrak ume txikiak geldi egon eitezan ahalegintzen ziran. Usua zan lez, errezua familiakiderik zaharrenetariko batek egiten eban: aitak edo amak, aititak edo amamak. Gaur egun, ostera, umerik gazteenak be egiten dau.

Jan-edanak bedeinkatzeko modurik nagusiena, gaur egun lez, paternosterra (Aita gurea, Agur Maria eta Aintza) errezetea zan. Otoitza zuzentzen dauenak lehenengo zatia esaten eban eta besteak bigarrenagaz erantzuten eutsien. Errezuaren aurretik zein atzetik aitearen egiten eben danak.

Badagoz euskeraz jan-edanak bedeinkatzeko beste esaera batzuk, gaur egun gitxiago erabilten badira be. Konturako:

 

  • Gure Jaun eta Jaungoikoa bedeinkatu eizuz jaten doguzan janariak.
  • Jauna, bedeinka gaitzazu gu eta hartzera goazen janari eta edaria.
  • Jaten doguna eta edaten doguna eta begiakin ikusten doguna Jaungoikoak bedeinkatu dagiala.
  • Mahai honetan batzen garanok, Zeruko mahaian be batu gaitezala.

Etniker Euskalerria. La alimentación doméstica en Vasconia.
Bilbao: Etniker Euskalerria, 1990, 77-93 or.

Esatekoak 0
Ikusita: 1391
2011.08.04

Esteban Urkiaga Lauaxeta

Esteban Urkiaga Lauaxeta 1905eko abuztuaren 3an jaio zan. Lauaxeta pertsonaia ezaguna eta sinbolikoa bihurtu da euskal kulturan, literaturan batez ere. Jesuitetan ikasi eta intelekuala zan, irakurle handia, gainera. Ogibidez kazetaria, Bilbon ateraten zan Euzkadi egunkarian.

Lauaxeta Euzko Alderdi Jeltzalekoa izan zan, mitinlari, hizlari eta kazetari ezaguna abertzale eta euskalzaleen artean. Gerran Euzko-Gudarostea hornitzen, beharbada taldeak antolatzen edo prestatzen be akaso, eta gero Euzko-Gudarostearen Gudari aldizkariaren artezkari jardun eban. Abertzale sutsua, idazlea eta euskal idazleen hauspoa izan zan, gure artean eta kultura ikuspegitik Pizkundea izenez ezagutzen dan aldian (1931-1936), II Errepublika garaian.

Gerra hasi orduan fusilatu egin eben, eta horrek bere irudia handitu egin dau neurri baten.

Olerkari legez da ezagunena, Bide barrijak, 1931 eta Arrats-beran, 1935 liburuen bitartez. Olerkian barritzailea izan zan, gai, joera, iruditeria, hizkuntza eta neurri barriak sartu ebazalako bere idazlanetan.

Baina antzerkia be idatzi eban, eta prosan be, kazetaritzaren bitartez batez be. Azken horretan, Euzkadi egunkariaren euskal atalaren artezkari alderdia batetik, eta berak idatzitako kazetalanen egile alderdia bestetik, bereiztu beharko litzatekez.

Egunkariaren bitartez, euskaldunak zirikatzen ebazan herrian herriko kantu, ipuin, esaera eta abar bialtzeko. Bera barritzailea izanda be, euskal jatorriko tradizinoari balio handia emoten eutsan, bere idazlanetan ikusten danez.

Testu bana ipiniko dogu, poesian eta prosan.

MENDIGOXALIARENA

Basaldua' tar Kepa'ri

I

Mendi eze, ikurrin eder,
azke nai zattut axian.
Amar gasteren lerdena
makilla luzez bidian!

Mendi-bitxidor berdiok,
arin or duaz kantari:
«Dana emon biar yako
matte dan azkatasunari».

Eta ixil dago arratsa
Euzkadi'ko lur-ganian.
Amar gasteren lerdena
makilla luzez bidian!

II

Gastedi orren didarra
bai-dala didar zolija!
Aberri baten samiñez
urduri dabil errija.

Azkatasun-goxalderuntz
sugarra dira basuak.
Sugarra basuak eta
zidar argija itxasuak.

Or duan ozte-aldrea
aberri-minez kantari:
«Dana emon biar yako
matte dan azkatasunari».

III

Gaste orreik goruntz duaz
abesti eta ikurriñez.
Lañuan baño tiro otsak:
bedartza dager odolez.

Ikaraz duaz usuak,
mendija dago ixillean,
Amar gasteren lerdena
bixitza-barik lurrean!

Eta illuntziko bakian
norbattek darrai kantari:
«Dana emon biar yako
matte dan azkatasunari».

 

ZIRIKA

Bizkaiko jaurlari ponpoxa etorri zan unean gauza guztiak arteztuko zirala-ta pozik gengozan. Haren hitzak entzuki itxaropena bihotzeratu jakun! Baina hitzak ederrak diran neurrian bakotxaren ekintzak ez dira egoten. Beti ez behintzat. Eta Sevilla horri be, beste horrenbeste jazo jako.

Asmo onak ekarri ebazan arren, ezerezean geratu dira. Garatzai aurrerakadea egingo eutsela? Lehen baino beherago dagoz. Bizkaiko gizerailketak eta iskilu-hotsak deuseztuko ebazala? Inoiz baino erailketa gehiago dakusgu.

Horri esaten jako: frakasua. Eta frakasau daben gizonak zer egin behar leukien, antxinatik dakigu: jaurlaltza itxi eta etorri ziran bidetik atzera joan. Odol lar isuri daroe Bizkaiko semeak bakez egoteko.

Gaizkin bat ez dabe atxilotuten, lapurrak eurek gurako leukien baino askatasun ederragoz ibili dabiltz eta egunero hogeta hamar mila lapurketa egin daroez. Garatz arazoak ikastera doa Sevilla jauna, geu poztuko gara eta.

Nok esan dau? Nok ez dau esan? Eusko Ekintzako abertzaleak izan ei dira Sestaoko gaizkinak. Hori dinoanari mihina ebagiko geunskio. Oindino ez dogu eusko izatea zein dan galdu.

Espainiar guztien leloa ikasi dabe Sestaoko gaizkinak be: inori errua emon eta kitu. Baina holako gaiztakeriak egiteko eusko odola barik espainiarren aiherra euki behar da. Guzurrik ez dogu sinistuten, bai?, eta oraingo guzur hau bere ez. Espainiarrak izan dira gaiztakeria horren egileak.

Neure bizian jazo ez jatana jazo jat oraingoan. –Zer jazo jatzu, ba? –norbaitek itaunduko deust. –Ama hil jatzu, ala? –Ez holakorik, Goikoari eskerrak. –Mila laurlekoko ingia galdu dozu? –Neuri ez jat mila laurlekoko ingirik galtzen, ez daukadalako. Zer dan? Katxeau egin nauela. Sekulan ez dot sentidu holakorik, baina igandean asaltoko batek esan eustan: –Mesedez.

Eta goitik beheraino igortzi ninduan. Aldean zer neukan? Euskadiko ikurrintxu bat, hiru laurleko, ingi zati batzuk eta arkatza. Besterik ezer ez.

Jaupari batek emon deustan ingitxua arin irakurri dot. Gazteizen izango dan Gran Asamblea de Cuestiones Socialesera joateko deia zan. Ez dot barre gitxi egin ingi hori dala eta ez dala. Ze arraio (holantxe, arraio) gura ete dabe jaupari, kanonigu eta garaitiko horreek? Lau edo bost hitzaldi eder egin ezkeroan gizarteko arazoak arteztuta dagozala uste dabe? Bai zera. Eusko Langileen Alkartasunari eragozpenak jarri eutsezan gizon horreek, hitzaldi luzeak, eta berbaldi samurrak egingo dabez, baina ezer ez. Hamaikatxu lelokeria eder egin daroe. Gazteizera orain ez noa, baina joango naz erromeriak diranean. Batzar horretan baino zeozer gehiago ikasiko dot bertan.

Sevilla horrek gura dauana esan daroa, Sestaoko herrian izan genduan batzar ikaragarrian notin gitxi izan zala dirausku. Tira ba, sinistu egin beharko jako. Jaurlariak eta Goiko Jauna bat ez badira, guztia dakie eta. Hamabost anei edo mila bat diran tokian notin gitxi badago, bostehun batzen diranean, zer esango dogun ez dakigu.

Sevilla eta beretarrak gitxigaz asko eta askogaz gitxi egiten dakie.

Perez Madrigal euki dogu Bilbaon, baina inor ez da konturatu horrezaz. Hemeko izparkariak zetan dagozan ez dakigu, lotan edo ez badagoz. Ahaldun ospetsu hori Bilbaon izan eta tautik be ez deuskue esan.

Eta zetan etorri da, ba, Perez Madrigal? Sinistu be ezin zeinke. Oso eskumar bihurtu ei da gizon hori eta eskuma aldeko ahaldunakaz batera alderdi barri bat eratu gura ei dau. Ahaldun--batzarrean hainbeste basurdekeria egin ebazan hau eskumaldekoturik dabilela jakitean, barre-algarak egingo dabez.

La Liberala izparringian dirauskunez, Castron izan ziran Sestaoko endore eta garaitikoak. Eta igandean uri haretan izan zan hitzaldia gorabehera nasai joan zan eguna igaroteko asmoz. Galdakanoko endore jaunari leku-uzte eragin eutsan jaurlariak, Usansoloko iskanbilak zirala-ta. Ez ei eban bere arlorik bete. Baina igandekoagaitik ez deutso ezer egin Sestaoko endore horri.

Gero zuzutsa-zaratakaz etorriko jaku. Hamaikatxu gauza entzun behar izaten da eta.

Lauaxeta
1933-VII-12

Esatekoak 0
Ikusita: 1700
2011.07.28

San Inazio

San Inazio jai dogu Bizkaian eta Gipuzkoan, bertako patroia dalako. Izan be, ama bizkaitarra eban, kontrara Balentin Berriotxoak ama gipuzkoarra eukan bitartean.

San Inaziok Loiolan dauka etxe nagusia, eta Azpeitian ospatzen da handiroen beharbada, baina Bizkaiko hainbat herritan egun handia da santu horren eguna (Lemoa, San Inazio-Bilbo, Forua, Algorta).

Herrian herriko jaiak gorabehera, San Inazio egunez ohitura dago zenbait menditara joateko be, Gorbeia eta Belatxikietara, kasurako. Bertan mezea entzun, bazkaria eta erromeria egin eta egun ederra izaten da gure bazterretan.

Danetan, hutsik egin barik, oraintsu arte behintzat, santuaren martxea abesten izan da, herri kantu ezagun-ezaguna da-ta. Doinua José María Nemesio Otaño y Eguinok egindakoa da (Azkoitia, 1880 - Donistia, 1956). Hona ekarriko dogu kantuaren letra:

Inazio, gure Patroi haundia

Jesusen Konpania,

Fundatu eta dezu armatu,

ez da, ez, etsairik jarriko zaizunik

inolaz aurrean gaurko egunean,

naiz betor Lucifer deabrua

utzirik inpernua.

 

Zure soldaduak

dirade aingeruak,

zure gidaria

da Jesus haundia;

garaitu ditu zure Konpaniak, etsaiak.

Ez dauka fedeak,

ez kristau nereak,

ez dauka bildurrik

inungo aldetik.

Inazio or dago,

beti ernai dago,

armetan jarria

dauka Konpania,

txispaz armaturik,

bandera zabalik,

gau ta egun gu guztiok

pakea dezagun,

beti gau eta egun.

Esatekoak 0
Ikusita: 1498
2011.07.17

Zeinda

Zeinda ... ...-n

Moduzko konparazinoa eregiteko erabili izan da, batez be autore klasikoen artean, egitura hau. Gaur mehatzago erabilten da horretarako, eta hainbat gitxiago idatziz.

Zin edo juramentuen esparruan euki dau garapen apartekoa.
      "zeruagaitik, zeinda labaina au eskuan daukadan, au olan da" (J.M. Zabala)
      "eztira juramentuzkoak urrengo esaera oneek: zeinda emen nagoan, zeinda kristinaua nazan, zeinda urlia nazan " (J.M. Zabala)

... zeinda ... + Postposizinoa
zeinda ... ...-n moduan

Modua, edo modu-konparazinoa, era bitara marketan da: zeinda aurrekariaz eta moduan atzekariaz.

Gazt. "como si". Ahozko erabilera dau batez be; idatziz nekez aurkitzen da honen lekukotasunik.
      Beti dabil besteen kontura, zeinda besteei dirua berez jatorken moduan.

Ezezka:
      Edozelan darabilez liburuok, zeinda ezer balio ez daben moduan.

zeinda ... ba-... lez

Modua eta baldintza alkartzen dituan egitura da: modua zeinda eta lez marken bidez, eta baldintza ba- aurrizkiaz. Gazt. "como si". Ahozko egitura da idatzizkoa baino gehiago.
      Leku guztietatik ibilten da, zeinda dana berarena balitz lez.
      Beti dabil inori destainaka, zeinda berak dana baleki lez.

zeinda ... ...-t(z)ea lez

Aurrekoaren antz-antzekoa da, baina mendeko egitura aditzizenaz osotua dala. Gazt. "como si". Ahozko egitura da idatzizkoa baino gehiago.
      Andaluziatik orioa ekartea da, zeinda Nafarroatik ardao gorria ekartea lez.

Ezezka:
      Hori da, zeinda lehenengo agindu eta gero bape ez emotea lez.

Batzuetan lez postposizino barik be erabilten da.
      Hori esatea da, zeinda ezer ez esatea.

Arejita, Adolfo; Legarra, Hiart; Oar-Arteta, Ana. Bizkai euskeraren jarraibide liburua. Bigarren pausuak. Bilbao: Labayru Ikastegia, 2005, 341-342 or.

Esatekoak 0
Ikusita: 2034