kontaktua
2018.06.22

Sanjuan bezperea

Euskal Herriko bazter guztietan, ekainaren 23an San Juan bezperea ospatuko dogu. Kristauek egun hau San Juan Bateatzailearen jaiotzagaz lotu arren, ospakizunaren jatorria askoz be atzerago bilatu behar dogu. Udako solstizioagaz eta eguzkiagaz lotuta dago; hau da, udeari ondo etorria emoteko egiten zan. Sasoi honetan dira urteko egunik luzeenak eta gaurik laburrenak; horregaitik esaten da "egunik luzeena San Juanena" dala.

Erritu asko eta era askotakoak egiten dira egun honetan; danak antxina eguzkiaren omenez egiten zirenetan oinarrituta. Errituak, alde batetik, indarbarritzaileak izaten dira; eta bestetik, babesa eskatzeko, bai personentzat, bai solo eta ganaduentzat.

Naturako hiru elementu dira nagusi: sua, ura, eta landareak. Sua da sinbolorik ezagunena eta zabalena. Iluntzean, auzo eta herri guztietan, suteak egiten dira eta jentea inguruan batzen da eta suaren gainetik salto egiten dau, indarbarritzeko eta azaleko gaixotasunetatik babestuta egoteko. Orain hamarkada batzuk, horrez ganera, gari-txortak biztu eta soloetara joaten ziran, suagaz soloak lapurrengandik, sorginkerietatik eta pizti txar guztietatik babesteko. Konjuruak esaten ziran: "San Juan bagileko, denpora ederreko, artoak eta gariak kaxan gordeteko, zapoak eta sugeak surtan erreteko. Gora San Juan!".

Beste erritu batzuk uragaz lotuta dagoz, egun honetan, erreka, itsaso eta iturrietako urek indar berezia hartzen dabelako. Horregaitik ohikoa zan eguzkiak urten aurretik, erreketan bainatzea, bedar ganean garoa hartzeko oinutsik ibiltea, gari-soloetan biluzik ibiltea, edo baraurik iturrietako ura edatea.

Landarak eta lorak, ostera, ekatx eta justurietatik babesteko erabilten dira. Horretarako sanjuan lorak edo sanjuan txorta izeneko erramilletea prestetan zan bedar, lora, gari eta arto landara, berakatz, kinpula eta abarrez. Txortea bedeinkatu eta kamaran gordeten zan harik eta ekatxa etorri arte. Orduan bedar batzuk hartu eta surtara botaten ziran eta etxe ke horregaz lurrintzen zan.

Horrez ganera lizar erramak eta elorri zuria be ipinten dira etxeko atearen alboetan eta soloetan, babestuta egon daitezan.

Esatekoak 0
Ikusita: 79
2018.02.09

Hemen dira Aratusteak

Hemen dira aratusteak, inauteriak. Asteburu honetan nonahi egongo dira ospakizunak, erromeriak eta mozorroa

Aratusteak ez dira bardin ospatzen leku guztietan. Bizkaian bertan, hainbat herritan ez dira ospatu be egiten izan oraintsura arte. Baina leku batzuk berezkoa dabe era batera ospatzea, era bateko mozorroa egitea, era bateko pertsonaiak ateratea...

Denporeagaz aldatzen doa jaia eta ospatzeko modua. Bideo honetan hainbat jakingarri.

https://www.youtube.com/watch?v=cbFHVE4BMVo

Esatekoak 0
Ikusita: 304
2017.09.29

Sanmigelak gure artean

Irailaren 29an San Migel ospatzen da gure herrietan. Markinan, kasurako, egun horren inguruaan dantza berezi bi egiten dabez: Xemeingo ezpata-dantza eta Mahaigainekoa.

Arretxinagako ermitea berezia da. Barrualdean monumentu bitxia dauka, alkarri eusten deutsien hiru harritzarrez osotuta. Harriok dirala-ta teoria, siniskera eta interpretazino ezbardinak dagozan arren, inok ez daki ziur zer diran. Harrien erdian dago santuaren irudia. Esaerea da, neska edo mutil-laguna bilatu gura izan ezkero, harri-multzoari hiru buelta emon behar jakozala erdiko zulotik igarota.

Meza ostean Xemeingo ezpata-dantza egiten da San Migel egunean. Lehenago, antza, Gorpuzti egunean egiten zan. Dantzariak konsejupetik urteten dira plazara. Gaur egun hamabost dantzari izaten dira: kapitaina edo “maisu-zarra”, lau dantzari ezpata laburrakaz, eta beste hamar ezpata luzeakaz.

Dantzariak zuri-gorriz jantzita doaz. Apaingarri modura San Migel Goiaingeruaren eta Xemeingo armarriaren kutunak ipinten dabez. Kapitainak loredun txaleko marroia eroaten dau bereizgarri lez.

Dantzariek irudi berezia egin eta kapitaina ezpaten gainean hartzen dabe. Goian daukiela, kapitainaren eta ezpata laburdun dantzarien txanda izango da. Horixe da dantza honen berezitasuna.

Gauerdian beste dantza-saio bat egingo da, Mahaigainekoa. Udaletxe zaharreko plazatxoan batzen da jentea, txistulariak harrera egin eta gizonezko dantzariak plazarantza datozenerako.

Lehenengo aurreskua edo soka-dantza egingo dabe, herriko neskak plazara aterata. Gero dator Mahaigainekoa. Horretarako egurrezko mahai handia, jesarlekua, ardau-pitxarra, edalontzia eta farola jartzen dabez plaza erdian. Dantzariak, oraingo honetan neskak eta mutilak, hasi aurretik buelta bat egiten deutsie ermiteari. Aurrean doanak, kapa eta guzti jantzita, alkatearena egiten dau, eta ilintia daroa eskuan.

Txistularia joten hasten danean, dantzarietako batek, mahai gainera igon eta baso bete ardau edaten dau. Jarraian, dantzari guztiek Horra hor goiko kantua abesten dabe.

Horra hor goiko 
harestitxu baten
kukuak kumeak 
egin dozak aurten,
kukuak egin, 
amilotxak jan
haxe bere kukuaren

zoritxarra zan.

Eta holan danak igaro arte. Dantza-saioa biribilketeagaz.

Esatekoak 0
Ikusita: 403
2015.12.04

Ibilbideak herri-ondarea ezagutzera emoteko

Herri ondarea batzea eta hurrengo belaunaldiei transmititzea da Labayru Fundazioaren egitekoen arteko bat. Transmisino hori egiteko hainbat bitarteko erabilten dira: liburuak, liburuxkak, argazkiak, eskolan lantzeko material didaktikoa.

Azken aldian, ostera, herri gero eta gehiagotan beste bide bat hartu dabe herri-ondare edo herri-jakintza ezagutzera emon eta zabaltzeko, ez bakarrik herritarren artean, ostantzekoen artean be bai: ibilbide bat herrian markau eta haren ganean bideo labur bat egin.

Helburua herri ondarearen transmisioa modu ludiko eta atsegin baten egitea da; eta ondare hori herritar guztien artean ahalik eta gehien zabaltzea. Bideootan era askotako informazioa erakusten da: toponimia, ohiturak, herriko bizimodua, herriko bazterrak, denboraren joanean izan diran aldaketak... Herrien lehena eta oraina ezagutzeko aukera ederra emoten deuskue.

Ibilaldi luzeago edo laburragoak egin daitekez, auzoetatik edo urigunetik irten barik; basoak eta mendiak zeharkatuz... Edozelan be edonork egiteko moduko ibilaldiak erakusten dira eta joan ahala ikusten diran lekuen ganeko barri interesgarri erakusten da bertan.

Batzuetan, herrietako irudien osagarri, bertako lekukoak alkarrizketatzen dira, eta euren testigantzak bideoetan txertatuta agertzen diranez, lekukotasuna askoz interesgarriagoa da.

Orain arte, Nerbioi-Ibaizabaleko herrietan, Bedia, Berriz, Busturia eta Getxon egin izan dira, Youtuben erakusgai ipinten doaz eta oraindik etorkizun handia daukan egitasmoa da.

Ikusentzutekoak indar handiagoa hartzen dau eta norberaren herrian be ezusteak hartu daitekez.

Esatekoak 0
Ikusita: 1115
2015.11.12

San Martin eta txarri-beharrak

San Martin zemendiaren 11an ospatzen da. Egun hori lotzen dogu txarri-hilteakaz; izan be, gitxi gora behera hortik hasita otsailera bitartean izaten da etxean txarria hilteko sasoia.

Txarria hiltea gauza handia izan da etxerako, gaur beste jateko ez egoanean batez be. Baina horrek behar asko Dakar. Holan azalduta dagoz beharrok Bedia. Bizimodua eta ohiturak (Labayru Ikastegia-Bediako Udala, 2013) liburuan.

“Txarria hilteko jente taldea batzen zan etxean, eta gehienetan auzokoren bat izaten zan matarifea. Txarria hil, odolustu, erre, garbitu eta zabaldu egiten zan. Mantilea eta gibela ateraten jakon lehenengo-lehenengo, eta gero tripak. Gibelori beharren ibilitako gizonek jaten eben prijiduta, andrek errekan hesteak garbitzen ebezan bitartean. Txarri-beharrak ondo bereiztuta egozan eta hesteak garbitu, eta mortzilak eta txorizoak egitea andren zeregina zan. Hesteak mortzilak egiteko aprobetxetan ziran.

Mortzilak txarria hilten dan egun berean egiten dira. Bai orduan eta bai gaur egun modu berean egiten dira. Horretarako bezperatik hasten da jeneroa prestetan: arroza, porrua eta kinpulea egosi lehenengo. Hareri piper baltza, gindillea eta perexila egin, eta txarriaren koipea txikituta nahastau. Ordurako txarriaren odola hotzituta dagoanez, odola bota maseari eta horregaz hesteak betetan hasi.

Lehenengo aiteternoa betetan da, hau da, hestearen amaiera, aho bakarra daukana. Gero heste lodiak eta azkenengo meheak. Txarri-afarirako be estimaduena aiteternoa da, eta gero heste lodiakaz egindakoak.

Hesteak bete enbudo txiki bategaz egiten dira, eta zatian-zatian kordelagaz lotu baina beti erredondoan, hiru-laugaz txortak eginda. Egin ahala galdarostu egin behar dira, hau da, uretan egosi, ur horretan porrua botata. Egosteko, denporea behar da; meheak ordu erdi inguru, lodiak hiru ordu lauren edo, eta aiteternoa buelta bian egosten euki behar da. Bitartean orratzagaz pintxau egin behar dira, hesteak errementau ez daian. Eta pintxau orduan odolik ez urteteak, eginda dagoala esan gura dau.

Mortzilak jateko prest dagoz holan, eta hurrengo egunean auzokoei banatuten jakez, gihar zati bategaz batera hurrekoenentzat. Auzoen artean mortzila truke hori egiteak, denpora baten, jatekoa luzatzeko modua emoten eban, baina alkarren artean konparazinoak egiteko be bai, zeinenak gozoago egozan. Orduan ohiturea herriko handikiei be mortzilak eroatea zan: medikuari eta maisuari kasurako.

Txarria hil eta hurrengo egunean, lehenengo erdibitu eta gero txikitu egiten da. Solomoa, saiheskiak eta pernilak apartauta, ganerako giharrea eta okelea xehetu eta horregaz txorizoak egiten dira. Okela kiloko 26 gramo gatz bota, piper txorizerua eta berakatza nahastau eta masa hori hesteetan sartuta egiten dira txorizoak. Etxean batzen diran piperrak txorizoetarako gordeten dira, txarria hil orduan eukiteko. Osterantzean erosi egiten dira.

Txorizoak luzean lotzen dira, arra baten luzeran gitxi gorabehera, eta tira osoa eskegiten da sikatu daitezan. Suetea izaten da horretarako lekurik onena, lehenago behintzat halan zan, beheko sua egoten zanean. Hamabost bat egun behar izaten dira gitxienez sikatzeko, baina eguraldiaren arabera gehiago be izan daiteke. Gero, konserbetako, txarriaren koipea urtu eta koipe horretan gordeten ebezan lehen, berenberegi horretarako egozan tinakoetan. Oraintsuago, koipearen ordez orioa erabilten hasi ziran. Luzarorako barik, egun batzuetarako baino ez zanean, txorizoak gari edo arto artean sartzen ebezan.

Garaitiko txarrikiak: urdaia, saiheskiak, hazurrak, belarriak eta patak… gatzetan gordeten ebezan, gazun-askan, urte guztian irauteko.

Pernila sikatzeko ixten zan. Gatzetan euki hile pare baten, gero uretan gatza kendu, piper maminagaz ondo igurdi, botikea ipini hazur ondoan eulirik joan ez eikion, eta azkenik eskegi egiten zan kamaran. Halanda be, askotan umedadea sartzen jakon eta kokoak urteten eutsan. Horregaitik, etxe batzuetan azkenean pernila be txorizotarako txikituten dabe.

Txarri-hankak, tripak, belarriak eta musturrak (morroak) karnabaletarako preparetako ohiturea egon da.”

Esatekoak 0
Ikusita: 1067