kontaktua
2017.10.27

Bizkaiko literatura: Bedita Larrakoetxea

BENITO LARRAKOETXEA (Zeanuri 1894-Oñati 1990)

Benito Larrakoetxea, edo Bedita, berak sarritan darabilen moduan, Zeanurin jaioa dogu 1894an. Letrango ordenako fraile egin zan. Altsasu eta Oñatin ikasi abaderako, eta Meza Barria 1917an emon eban Gasteizen.

Hortik aurrera irakasle ibili zan batez be, 1936an gerra hasi zan arte. 1937an, Bilboko ume talde bat Britainia Handira eroan eben, eta hareekaz joan zan Aita Bedita. Han urtebete inguru emon eta gero, Uruguayra bialdu eben, eta barriro be aldatu behar eta Argentinara joan zan, 1972an Euskal Herrira bihurtu arte.

Aita Beditak asko idatzi dau euskeraz. 1926tik 1928ra bitartean Euskal Esnalea aldizkarian grekotik itzulitako testutxoak argitaratu ebazan.

1928an, Euskal Esnaleak berak egindako Itzaldiak izeneko argitalpenean Gorbeia’ko gaztagintzea izenburuko hitzaldia atara eban.

Baina Larrakoetxea’tar Beditaren lanik handiena Shakespeare idazle ingeles ospetsuaren antzerkiak euskeraz ipintea izan da. Euzko Gogoa aldizkarian argitaratu ebazan Macbeth (Macbeth), Lear Errege (King Lear) eta Ekatxa (The Tempest), 1957, 1958 eta 1959an.

Horrez ganera, Shakespeareren Komediak A eta B izeneko liburuetan haren 14 komediaren itzulpena atara ebazan, eta Odol Antzerkiak A eta B liburuetan beste 13 antzerki. Amaitzeko, Dramak izeneko liburua gogoratuko dogu, 10 antzerki dituena, 462 orritan. Azkenengo liburu guztiok Gasteizen argitaratuta dagoz 1974 eta 1977 bitartean.

Shakespeareren antzerki gehienak bertsoz eginda dagoz, errima ondo jagonda, hizkuntza erreza baina guztiz aberatsean eginda. Ez da behar makala, ez, Beditak hartu ebana! Kopurua ezeze, beharra zelangoa dan be ikusi behar da, eta duda barik, Shakespeare ez da euskeratuteko errezenetakoa, ez horixe!

Hona hemen Larrakoetxea’tar Beditak grekotik euskeratutako ipuintxo bat, Euskal Esnalea aldizkarian 1927an argitaratua.

LUGINA, MUTIKOA TA ESKILASOAK

Gaztañak batuta Azaroa edo Azilla heldu zan bere leiakaz, eta lugin bat bere soloan galazia ereinda zutunik egoan hazia jagoten, eskilaso nabar-karrakada-gogaikarridun-talde gogorra ta bela-mika solo-hazi-aztertzaileak solora etorten jakozan-da.

Luginak habaila makurdun mutikoa eukan laguntzat. Eskilasoak, baina, “ekak habailori” entzuten ohituta egozan-da, zaharrak mutikoari habaila eskatzen eutsanean harriak jaurtin baino lehen iges egiten eben.

Luginak, baina, beste bide ala antze bat asmau eban, eta mutikoari deituta esan eutsan: “Hi, txotxo, txori jakintsuen adiskide izan behar joguk; beraz, hareek datorkezanean nik ogia eskatuko dauskat, hik baina ez eidak emon ogia, habaila baino”. Etorri ziran atzera be eskilasoak eta galazia aztertu eta jaten eragoioen. Luginak orduan, itunbenaren arauz, ogia eskatzen dau eta eskilasoak ez dabe igesten; mutikoak barriz habaila damotso harriz beterik. Zaharrak jaurtiten dauz burrundadaka habailako harriak eta bata buruaren erdi-erdian joten dau, bestea iztarrean, eta haragokoa sorburuan; enparauak alde-egin eben solotik.

Durdureak urten eutsen bidera eta zer jazoten jaken itandu eutsen eta eskilaso batek esan eutsan: “Igesi gizon-enda gaiztoagandik, alkarri gauza bat esanda beste bat egin daroe-ta”.

Esatekoak 0
Ikusita: 94
2015.10.08

Bizkaiko euskal idazleak: “Don Grabiel” Manterola (Zeanuri 1890-1977)

Jose Miguel Barandiaran eta Gabirel Manterola. Sara Etxea, Ataun, 1974.

Izenez Gabriel; euskalzaleen artean euskerazkoa, Gabirel; eta herriko jendearentzat Don Grabiel izan zana Zeanurin jaio zan 1890ean, eta 1977an hil.

Aita barik hazi zan, eta Zeanurin lehenengo eskola urteak egin ostean, Galdakaora joan zan osabeagaz biziten. Han egoala hasi zan latin ikasten. Gasteizko Seminariora joan zan gero, Filosofia eta Teologia ikasten (1905-1913), baina abade egiteko gazteegia zanez, urtebete itxaron behar izan eban eta 1914an abadetu zan.

Seminarioko sasoian beste euskalzale ezagun batzuk euki ebazan ikaskide, Jose Miguel Barandiaran eta Manuel Lekuona esaterako.

Abade egin barri Eibarrera bialdu eben, abade laguntzaile eta monja kapelau. Han egon zan 1936ra arte, gerra hasi arte.

Eibarren egoala euskalgintzan asko lagundu eutsien ezaupide barriak egin ebazan, Urroz historiagilea, Ibargutxi eta Polikarpo Larrañaga beste batzuen artean.

Gazte-gazterik irakurle sutsua izan zan Gabirel, kanpoko aldizkari eta literatura asko leiduten eban. Gaztetan literatura katalana asko irakurri eban (Verdaguer eta Torras i Bages), aldizkari frantses, italianoak eta beste batzuk.

Gehien baten Eleizeari buruzko gaiak erabili ebazan, baina barri zabala eukan Europako ganerako herrietako Eleizearen gorabeherak zirala-ta. Astero kronika bat egiten eban halango gaiekaz, kazetaritza saio antzera, prentsa bilduma modura, beste herrietako barri emonaz.

Ibargutxik «Jaungoiko Zale» taldean sartu eban. Talde hori euskaldun abadeen taldea zan, euskaldunei Eleizako gauzak euskeraz erakusteko sortua. Talde horrek berorrek izen bereko aldizkari bat atara eban eta hor asko idatzi eban Manterolak. Zenbaki bakotxean bi-hiru artikulu argitaratuten ebazan, hainbat izenorde erabilita: “Mitarga”, “Urigoitia”, “Gabirel”, “G.”..., eta izen barik be asko.

Errepublika garaian hileroko Jaungoiko Zale asteroko Ekin bihurtu zan, eta hor be lehen beste kolaborazino egin eban. Baita beste aldizkari batzutan be: Euzkadi, Zeruko Argia, Yakintza, Argia, Karmel, Olerti, Redención, Agur.

Euskal munduko persona handiekaz hartuemona eukan. 1921ean esaterako, Durangon “Euskal Egunak” egin ebezan, gaurko aste kulturalaren antzekoak, dana euskeraz. Eta hor emon eban hitzaldia Manterolak, Barandiaran, Ormaetxea «Orixe», Eguzkitza eta beste batzukaz batera. Aitzolegaz be euki eban hartuemona.

Idazle ugaria izan da, asko eta era askotako gauzak idatzi dauz: artikuluak, itzulpenak, antzerkia, poesia. Asko argitaratu barik dagoz. Hona bere idazlan batzuk:

Santuen bizitza laburrak (1925), Ipuintxoak (1929) Schmid-en ipuinak euskeratuta; Goi-izpiak (1921) olerki sorta; Jesukristoren Nekaldia itzulpena; Gabonetako antzerki jaunkoia itzulpena. Azkenengo biok Bilboko Coliseo Albian antzeztu ziran.

Gabirel Manterolaren bizitzan, garai haretako beste euskalzale guztienean moduan, gerra etena izan zan. 1936an Inglaterrara joan zan hemengo ume talde bat jagoteko ardureagaz. Han egon zan 1948ra arte, gorriak pasetan eta miserian biziten. Itzulpen asko egin ebazan sasoi horretan, eta gauza asko leiduteko aukera euki eban, Euskal Herrian egoan zensuraren aldean. Hil arteko urteak Zeanurin emon ebazan.

Esatekoak 0
Ikusita: 921
2014.09.05

Arantzazu herri literaturan

Arantzazu bi ezagutzen doguz gure inguruan, Arratian bata eta Gipuzkoan bestea, Oñati ganean. Bigarren hori erromes leku izan dogu Euskal Herri osoko jentearentzat, Urkiola eta beste batzuk diran moduan.

Arantzazuko santutegiaren historia jakingarria da guztiz, baina hemen herri literaturan horrek euki dauen adierazpenera mugatuko gara.

Ama Birjina Errodrigo Baltzategiko artzainari agertu ei jakon, han ermitatxu bat egiteko eskatzeko. Bai egin be, herriaren erantzun gartsuari esker. Ermita horrek gorabehera asko izan ditu urteetan, behin baino gehiagotan erre eta barrien barri egin izan dabe.

Hori dana jasota dago, Aita Lizarralde frantziskotarra da historiaren aldetik gaia gehien landu izan dauena. Literaturan Salbatore Mitxelenak lan ederrak idatzi ditu Arantzazuri eskainita.

Herrian zabal ibili dira balada erlijiosotzat hartzen ditugun kantuak. Arantzazugaz lotuta, hasiera honeekaz ezagutzen diranak hainbat batu izan dira: “Arantzazure egin dot promes”, “Eguna zala, eguna zala”, “Mundu honetan gura dabenak”, “Errodrigotxo Baltzategiko”, “Agoztuaren hamabosgarren”, “Birjina Amaren bezpera da ta”.

Bilduma ederra argitaratu eban Labayru Ikastegiak Arantzazuko Frantziskotarrakaz batera Arantzazuko balada edo kanta zaharrak izenburuagaz 2003an. Hortik aukeratu dogu Labayru Ikastegiak batutako aldaera bat.

 

Agostuaren hamaboskarren (Bedia)

1

Abuztuaren hamabostgarren
Andra Maria goizean
Birjinearen debotatxu bat
joan zan erromerian.

2

Oinak ortozik zapata barik
abitu baltzez jantzirik
honek guztiok alda batera
Natibitate goizean.

3

Arratsaldean joan ein nintzen
ardian bila mendira
Birjinatxu bat topau nenduan
arantzan neuri begira.

4

-Derrodigotxu, Derrodigotxu,
erdu hona da entzuzu!
Aita zurea arotza da-ta
arren egizu mandatu.

5

Egin daiela ermitatxu bat
deritxotena Arantzazu.
Hiru lata ta zazpi teilatxu
arren asko izangoitu.

6

Hamaika amaren semeok bere
han izango dau ostatu
San Franziskoren semeok bere
Kalisfatuari  debotu.

7

Inpernurako bideak dagoz
arantza baltzez eginik,
zeru altura bideak dagoz
harri labraduz eginik.

8

Harri labraduz eginik eta
erdian aldasgorea,
mundu honetan ondo egin dauanentzat
ez dago bide luzea.

9

Urre bietan sartuta dago
atetxu horren giltzea
zeruko salearen erdian dago
Birjina koronadea.
Salbe batekin enkomendatu
arren hiru abemaria.

 

Biltze-data: 1983ko urtarrilean.

Lekukoa: Joana Agirre, 65 urte, Bedian jaio eta Labean bizi.

Biltzailea: Belen Gerrikagoitia.

Iturria: Labayru Ikastegiko artxiboa.

Esatekoak 0
Ikusita: 801
2014.07.24

Jaime Kerexeta 1918-1998

San Inazio egunekoa zan Jaime Kerexeta, Elorrion 1918an jaioa eta bertan 1998an hila. Abadetzarako ikasketak ezeze musikakoak be egin ebazan. Abesbatzen zuzendari eta organojolea izan zan. Baina euskera eta euskal kultura bete-betean landu zituan. Gazterik zaletu zan euskereaz eta hareri lotuta egin eban bizimodua, alderdi ezbardinetatik ganera. Lan oparoa egin eban, hirurogei bat liburu itxi zituan.

Olerki egilea dogu, alde batetik. Orbelak (1958) eta Bitargi (1960) liburuak argitaratu zituan.

Eleiz-liburuen itzultzaile dogu beste alde batetik. Jesukristo gure Jaunaren Barri Ona (1960) eta Eguneroko meza eleiztarren eskura ipini ebazan euskeraz (1962). Horren ostean Bibliako zatirik garrantzitsuenak euskeratu ebazan, Alkartasun Barria eta; eta azkenean Euskal Biblia (bizkaieraz) osorik (1976). Beste hainbat lan be egin ebazan berak bakarrik. Gero, Kontzilioak eleizkizunak lekuan lekuko hizkuntzan egiteko bidea zabaldu ebanean, liturgia batzordean parte hartu eban, euskera egiten dan beste lurraldeetako abadeakaz batera testuak bateratzeko.

Heraldika, fogerazinoak eta genealogia gaiak asko ikertu ebazan, eta hainbat argitalpen itxi zituan horretan be.

Hizkuntza gaietan, gramatika eta hiztegiak egin ebazan. Eta literaturan Bizkaiko zenbait idazleren lanak batu eta argitaratzea bideratu eban.

Hainbeste behar egin ostean, aitorpenak be hartu zituan. Euskaltzaindiak, Euskal Itzultzaileen Elkarteak, Labayru Ikastegiak, Euskal Herriko Adiskideen Elkarteak omenaldiak egin eta agiriak emon eutsiezan.

Esatekoak 0
Ikusita: 986
2014.06.13

San Antonio Urkiolakoa

Bagilaren 13an San Antonio eguna ospatzen dogu, herri eta auzo askotako zaindari eta jaieguna. Bizkaian seinaladuenetako bat Urkiolakoa da, hara joateko ohitura zabala izan da hainbat herritatik.

Urkiolako erromeria jai handitzat gogoratzen dabe hainbat jentek, gaztetan oinez joandakoek, bazkaria zapata-kaja baten eroanda.

Errogatiba eguna izaten da San Antonio egunaren inguruan eskualdeen arabera, baita gaur egun be.

Eta erromeria eta jai horren indarraren erakusle dira gure herri tradizinoan zabal-zabal dabizan kopla batzuk, guztiz ezagunak herri kantutegian.

Kopla-errepertorioak batzen ibilitako ikertzaileen artean Jabier Kalzakorta dogu emaitzarik oparoenetako bat emondakoa. 2007an Dantza-kopla zaharrak izeneko liburua argitaratu eban Labayru Ikastegian. Han batu zituan han hor hemen erdi galduta egon diran hainbat kopla-sorta, berak kopladi izena emoten deutsena. Hainbat lekutako eta barri-emoileren koplak batu ditu, zein baino zein zoragarriagoak.

Koplak euren artean ez dabe loturarik eukiten; horregaitik, Urkiolako San Antoniorenak beste batzuen artean txertatuta agertzen dira.

Markinako kopladia atalean topau doguz hona ekarri ditugunak, Markinan batutakoak lehengo mendeko 80ko hamarkadan.

Egunari bere izentazinoa emon guran, hona kopla polit batzuk:

 

Antonio

Urkiolakua,

hamaika neska-mutil

buztartutakua.

 

Askok egiten deutso

san Antoniori,

egun batian juan

da bestian etorri.

 

Urkiolara juenda

zapatak apurtu,

aite san Antoniok

barrixak eingo’ittu.

 

Durangon bazkalduta

Mañarixen gora,

aldats aundixe dago

san Antoniora.

 

Durangon bazkalduta

Txakurzulon gora,

abarka sopitxia

ipurdixen gora.

Esatekoak 0
Ikusita: 805