kontaktua
2012.04.26

Felipe Arrese Beitia (Otxandio 1841-1906)

Felipe Arrese Beitia Otxandion jaio, bizi eta hil zan, azkenengo gerra karlistaren denporan Donostian bizi izan zan aldia kenduta. Gaztetan Gasteizen marrazkia ikasi eban, eta lanbidetzat harria eta egurra landutea izan eban.

Otxandion eta inguruetan santugiñe moduan ezagututen eben, herririk herri horretan ibilten zalako. Otxandioko eleizea be, egurrezko gauzetan behintzat, gehien-gehiena berak egindakoa da.

Arrese Beitia bere aldiko gertaera sozio-politikoak eraginda bizi izan zan. Alde horretatik, 1876an Euskal Herriari foruak kendutea da jazoerarik garrantzitsuena. Politikan liberalismoa nagusituten joian, eta hori euskaldunen kontrakoa zan, bai politikan bai erlijinoan. Horrek indar eginda, euskaldun zintzo eta leialak Jaungoikoa eta Lege zaharra, euskereagaz lotuta, helburutzat hartu eben.

Egoera mingarri horrek idatzi asko eragin ebazan. D’Abbadiek be, hegoaldeko euskaldunei aupada bat emoteko edo, 1879an Hegoaldeko lehenengo Lore-Jokoak eratu ebazan. Elizondoko jai horretako literatur atalean Arrese Beitiaren olerki bat saritu eben, “Ama euskeriari azken agurra” izenekoa. Izenburuak berak ondo adierazten dau zer dan olerkia.

Arrese Beitiak asko idatzi dau, eta beste poeta batzuen olerkiak euskeratu be bai. Aldizkarietan eta handik hortik hemetik eukazan poesiak batu eta, 1900. urtean Ama Euskeriaren liburu Kantaria argitaratu zan, eta 1902an Asti orduetako bertsozko lanak.

Handik aurrera be egin dira ahaleginak Arrese Beitiaren idatziak barriro argitaratzeko. Emaitza bat baino gehiago egon dira. Aita Santi Onaindiak Felipe Arrese Beitia, Olerkiak izenagaz haren lan mordoa kaleratu eban, gaika bederatzi ataletan sailkatuta. Eta Euskal Editoreen Elkarteak Eusko Jaurlaritzagaz batera ataraten eban “Klasikoak” bilduman haren lan aukeratuak agertu ziran 1987an Olerki Sorta bat izenburuagaz. 199an Itziar Urrutiak Felipe Arrese ta Beitia: idazlan guztiak izenburuagaz argitaratu eban bildumarik osoena.

Arrese Beitiaren idatzietan gaia bera da garrantzitsuena, zer esaten dan, eta forma, zelan esaten dan, beti be ahalik eta errazen aituteko modukoa izatea gura dauala emoten dau.

Euskera gozoa eta ederra darabil, eta deskripzinoak egiten maisu da.

Euskal Herria eta euskeraren egoerak ardura handia emoten eutsan eta horren ganean idatzi eban behin baino gehiagotan. Foruak, erlijinoa, heriotza eta beste gai batzuk be sarritan erabili ebazan.

Jaungoikoagan eta erlijioan ikusten dau salbazinorako bide bakarra. Era berean, euskera eta Euskal Herriaren sinboloa Ama da, Ama hori zentzu bitan: Ama Birjina batetik, eta ama amatasunaren ikuspegitik ikusita bestetik. Gernikako arbola be behin eta barriro agertuten da haren idazlanetan, gure historia, kultura eta izakeraren sinbolo, arbola sakratutzat, Jaungoikoak berak emondakotzat.

Dana dala, baditu bertso barregarri eta informalagoak be, beti be irakurteko gozagarriak eta errazak, oraindino be, neurri handi baten, gaurkotasunik galdu ez dabenak.

Adibide moduan bertso zati batzuk ekarriko doguz hona, idatzi ebanaren erakusgarri.

ARITZARI
Euskaldun jaio nintzan,
Ta euskaldun azi,
Euskaraz eustalako
Amak erakutsi;
Euskara laztan maite,
Zabiltz nigaz beti,
Euskara il ezkero
Ez dot gura bizi.

ARBOLA BAT
Arbola bat zan Paradisoan
Jaunak apropos jarria,
Mundu guztiak artu egion
Lotsa ta itzal andia,
Bere azpian bizitea zan
Aita Adanen gloria,
Andik kanpora, zer topau eban
Ezpada negargarria? (...)

Arbola bat zan Bizkaian bere,
Neure anaia laztanak,
Zeinen azpian, pozez beterik
Egoten ziran asabak,
Kerizpe zabal artan jarririk
Eginda euren Batzarrak,
Buztarri baga, nasai ta libre,
Bizi ziran bizkaitarrak.

MONA BAT
Intxaur arbolara igon eban
Jatera ale bat moneak.
Agiñak sartu moskolari ta
Latza zalako jaurti ak.
Beste ainbese egin oi dabe
Eroso bizi zaliak;
Edozer bear neke eretxerik,
Laster izten dau nagiak.

Esatekoak 0
Ikusita: 2885
2012.04.19

Haur jolasak III Ume txikientzako jokoak

Ume txikienakaz imitazino jokoak egiten dira gehien bat, eta pertsona heldu baten laguntzaz umeak jolas eginez ikasiko dau soinuak esaten, mobiduten, eta oinez ibilten. Gizakiaren hasierako aldia joko hutsa da, eta helduek umeagaz daukien lehenengo hartuemona jolas-ekintza da.

Umetxuakaz egiten diren lehenengo jokoak, batez be, gorputz atalekaz egiten direnak dira:

- Txalo pintxalo:                     

Txalo pintxalo / txalo ta txalo
katutxua mizperu ganian dago.
Badago bego, bego badago
zapatatxu barrien begira dago.

- Din dan, nor hil da:

Din dan, nor hil da
Peru zapataria.
Zer egin dau? Pekatu,
auzoko txakurra urkatu.
Hori ez dala pekatu.
Txiza pozuan beratu,
ta teila ganean sikatu.

-Arrautzatxoarena atzamarrak erakutsiz:

Honek arrautzatxua ekarri,
honek prijidu,
honek gatza bota,
honek piskat probau,
ta totolo honek dan-dana jan.

- Lehenengotxuori:
Lehenengotxuori,
punta behatzori,
beste guztien artean
txikerra dok hori. 

Bigarrentxuori
punta behatzori,
beste guztien artean
nagia dok hori.

Hirugarrentxuori
punta behatzori,
beste guztien artean
luzea dok hori.

Laugarrentxuori
punta behatzori,
beste guztien artean
bizkorra dok hori.

Bosgarrentxuori
punta behatzori,
beste guztien artean
lodia dok hori.

Esatekoak 0
Ikusita: 2272
2012.04.13

Hasiak egina dirudi, eginak urregorri

Esakera zahar honek esan gura dau, gauzak egiten hastea kostau egiten dala, baina hasi ezkero amaitzeko gitxiago faltetan dala. Egindakoan, ostera, balio ikaragarria dau.

Parekoak:

—Aitzinetik egina, geroko egina.

—Egina daukanak geroko be badauka.

—«Gero» dionak, «bego» dio.

—Biharko ez itxi, gaur egin ahal dana.

Mikel Zaratek bere lanetan behin baino gehiagotan erabili eban esakerea da. Adibidez, Bizipenen bultzadaz poesia liburuaren sarreran honakoa idatzi eban:

 

Hasi egingo naiz,
hasi,
ereiten letrazko
hazi;
hasi egingo naiz,
hasi,
sortzen letrazko
bitxi,
hasiak egina
baitirudi,
eta eginak
urregorri.

Esatekoak 0
Ikusita: 1506
2012.04.03

Berba zaharbarrituak: zemai

Zemai izena, zematu aditza eta zemaiz edo zemaika aditzondoak dira formarik ezagunenak. Gaur gitxi erabiliak izatearen arrazoia, euron lekua beste berba batzuk bete izana izan daiteke. Halan, berbaz, amenazua, amenazuka edo amenazau maileguzkoak entzuten dira askoz gehiago, eta idatziz, mehatxu eta mehatxatu dira nagusitu diranak. Halanda be, hiztun zaharrek hondino be badakiez honetarikoak esaten: Harri bat hartu eta zeimaika hasi jatan. Edo antzekoak.

XVI. mendeko errefrau zahar bitan agiri da zematu adjektiboa. Bata: Zematuok ogien jala (Los amenazados, comedores de pan) (RS 21). Bestea: Zematuok gehiago, orzituak baino (Más los amenazados que los enterrados) (RS 93).

XVII. mendeko dotrina-liburuan Kapanaga mañariarrak zemai darabil itaun-erantzunetan: P: Nok oneen kontra pekatu egiten dau? R: Zemaia edo agrabioa egiten dabenak, edo zordunari parkaetan eztabenak.

XVIII. mendean zemai darabil Barrutia Mondragoeko eskribauak bere antzerkian birritako aldiz. Bat: Berba gogorrak, mila zemai neuk egitea kunpli da. Bestea zemai egin aditz lokuzino barruan: Zemai Mari Gaboni, Mari Gaboni zemai?

Mende horren akabutik aurrera, batez be XIX. mendeko klasikoen artean benetan ugaria da berba hau. Mogelek zemai, zemaiz eta zematu darabil. Peru Abarka berba-jardunetan behin: Alperrik soldadu erkin, koldar ta guperia zapalduko dozu zemaiz ta agiraka garratzez. Latin klasikoen euskal bertsinoetan beste behin: Dariok ego ta arnasa beste batzuk arturik, bialdu deustaz karta arro ta lotsabagiak, zematuten nabela, jaubetuko dala neure gauzaakaz. Dotrinan be bai: Barre egiten neban, zematuten nendubenian bere aserriaz.

Añibarrok be antzera: ama batek bere ume txikiaz egin daroana: ikaratu, zemaitu, bildurtzen dau, iges eguin gura dabenean; ta onenbestegaz bere besarte ta altzora biurrerazoten dau.

Pedro Astarloak paradisuan Jainkoak Adan eta Ebari eginiko mehatxua gogorazoten deusku: Agindu eutsan ez egijala jan Paradisuben erdijan eguan arbolako fruta edo sagarrik; zematuten ebala, jaten baeban, bertatik ilgo zala.

Gaurko literaturan txertatzeko moduko hitza dalakoan gagoz, berau eta eratorriak: zemaia, zemaiz, zemaika eta zematu.

Esatekoak 0
Ikusita: 1277