kontaktua
2012.05.30

Bizitzako ohikuneak I: Jaiobarriak

Bizitzako ohikuneak, egoera aldaketako erritoak edo egoera aldaketako ohikuneak, adin maila batetik besterako igaroaldia adierazteko ohikuneei esaten jake, edo gizarte, politika edo erlijino-maila barri batera igarotean egiten diran ospakizunei.

Erritoak mailaka agertzen dira eta euron sekuentziak bizitzaren prozesua osatuko dau helduarora arte: jaioberriak, haurtzaroa, nerabezaroa, gaztaroa, ezkongaiaroa eta ezkontzaroa.

Jaiobarriak

Umetxuaren sexua jakiteko egiten ziranak: gaur egun dagozan bitartekoakaz laugarren edo bosgarren hilabeterako badakigu jaioteko dagoan umea neska edo mutila izango dan. Baina horretarako modurik ez egoanean be, egoten ziran umearen sexua igarteko bide edo sineskerak:

- Amaren triparen formeagaitik:
tripa biribila = neskatoa         Tripa aurrerantza = mutila
Tripa handia = mutila              Tripa eskasa = neskatoa
Tripa altua = mutila                 Tripa bajua = neskatoa

- Amaren aurpegiko mantxak:
Aurpegi garbia = neska         Mantxak = mutila

- Bota gureak, bihotz errea, molestiak = neskatoa; Haurdunaldi ona = mutila

- Ilargiaren eraginaren arabera:

Ilbeheran haurdun geratu ezkero = neska          Ilgoran = mutila
Iretargi betea = mutila           Iretargi barria = neskatoa

Jaioberriakaz lotuta dago haurrei umeen jatorriari buruz emoten jakezan azalpenak, edo umeen sineskeraren arabera asmatutakoak. Orain dala gitxira arte, umeen jatorria, gai tabua zan, sekula be umeen aurrean aipatzen ez zana, eta gauzak diran moduan azaldu beharrean edozein azalpen emoten jaken euren jakingura hori aldetik kentzearren.

-   Zikoinak, Parisetik. Umea trapu edo izara baten batuta ekarten dau mokotik eskegita, eta beti gabaz, gero tximiniatik sartu eta sehaskan ixten dau. Hau da umeen artean egon dan sineskerarik zabalduena, batez be Nafarroan eta Araban, herrialde bi honeetan zikoinak egoten direlako. Bizkaian eta Gipuzkoan beranduago sartu zan sineskera hori, 50-60ko hamarkadetan. Geroago telebista eta marrazki bizidunen eraginez, guztiz zabalduta egon dan sineskera da hau.

-   Emaginak (partoan laguntzen eban andreak) edo medikuak ekarrikoa. Sineskera hau aurrekoa baino zaharragoa da. Emaginak edo partoan laguntzen eban beste edozeinek: medikuak, enfermerak, praktikanteak... ekarten eban kaja baten sartuta.

-   Zerutik ekarriak. Hau da azalpen guztietatik zaharrena. XX. mende hasieran, umeak zerutik etorten zirela be pentsatzen zan, aingeruak edo Jaungoikoak ekarten zituela.

-   Ume barria erosi. Batez be Nafarroan jaso da sineskera hau. Umea jaioteko egoanean, gurasoak euren seme-alabei, dirua aurreratu dabela eta ume barria erosiko dabela esaten eutsien. Uri handietan erosten ziran: Iruñean, Donostian, Bilbon.

-   Etxe inguruetan aurkitu: Lekua beti aitaren lanbidearen araberakoa izaten zan. Artzainek artzain-bordan aurkitzen eben, ikazkin eta egurginek mendian edo basoan; arrantzaleek, itsasoan, sare artean.

Gaur egun, bai etxean eta bai eskolan informazino gehiago emoten da, eta urte batzuk euki orduko gitxi gorabehera jakiten dabe umeak nondik datozan. Horregaitik aurreko azalpen guztiak, 70eko hamarkadan galtzen hasi ziran.

Joan dan mendearen erdi aldera arte, emakumeek etxean bertan eukiten ebezan seme-alabak, herriko emaginaren, senitarteko emakumeen eta auzokoen laguntzaz. Erditzea etxeko gertaera zan eta emakumeek baino ez eben bertan parte hartzen. Medikuari partoa gatxa zanean edo arazoak egoten zirenean baino ez jakon deitzen.

Erditzeagaz amaitzeko bitxikeria bat: XX. mende hasieran, batzuetan emakumeak umea ohe gainean izan beharrean, aulki berezi baten edo bere senarra, edo beste andra baten altzoan jesarrita ekarten eban umea mundura. Kasu batzuetan orduetan egoten ziran postura horretan. Era horretara partoa erraztu egiten zala pentsatzen zan.

Esatekoak 0
Ikusita: 986
2012.05.24

Bizente Sarria (1767-1835)

Bizente Sarria 1767an jaio zan Etxebarriko eleizatean, Bilbo ondoan. Horrek esan gura dau Bizkaiko klasiko nagusiak baino gaztetxoagoa dala. Juan Antonio Mogel 1745ean eta Pedro Antonio Añibarro 1748an jaioak dira, beraz, belaunaldi hori baino hogei bat urte gazteagoa dogu Sarria.

Horrezaz ganera, Sarria egon zan San Frantziskoko komentuan Pedro Astarloa be egon zan. Pedro Astarloa Bilbon Gabon egunez egiten ziran Gabon-kanten egilea izan zan hainbeste urtetan.

Beraz, esan daiteke ez dala hutsetik hasi, bazituan aurretiko fidagarriak, baita ordena barruan be.

Bizente Sarria lekuko ezin hobea da XVIII. mendean Etxebarri eta Bilbo inguruetan egiten zan euskerea ezagutzeko.

Ospakizun handietan, jai ospetsuetan misinoak egiten ziran herrietan, eta halakoetara sermolariak ekarten ziran. Horreetarikoak, josulagunak Espainiako erreinuetatik aldenduak izan ziran ezkero, frantziskotarrak ziran ekinzaleenak edo gogotsuenak.

Sarriaren sermoiok euskeraz dagoz, arrazoi bigaitik. Alde batetik sermolari zehatzak eta finak ziralako, gero esango zituen sermoiak idatziz ipinten ebezan. Eta bestetik, behin idatzita, pleguetan ipini eta gorde egiten ziran, ze gai edo motibo euken, eta gero beste batzuk be erabilten ebezan sarritan.

Bizente Sarriarenak, berak idatziak gehiago izango ziran, baina gorde diranak berak Ameriketara eroandakoak dira. Eta pentsau lei zeozegaitik eroango ebazala, berak estimadu eukiko ebazalako edo. Horri eskerrak, eta hango biblioteka edo administrazinoari eskerrak gorde dira sermoiok. Hak idatzitako sermoi batzuk, euskerazkoak zein gaztelaniazkoak, Berkeleyko Bancroft Liburutegian gorderik dagoz.

Xabier Altzibarrek emon eban lehenengoz sermolari honen barri, berari zor deutsagu euron ezagupidea. Gerora, Josu Bijueska lankidea Santa Barbarako unibersidadean irakasle egoala-ta, hari eskatu geuntsan kopia bat zuzenduteko.

Bizente Sarria (1767-1835). Sermoitegia izenburuagaz haren testuak batzen dituan liburua atondu eben Nagore Etxebarriak eta Ainara Apraizek. Labayru Ikastegiak Jarein bilduman argitaratu eban liburua 2009an.

Liburuan, testuak gaurko grafian aurkezten dira. Horregaz batera, bertan datorren CDan jatorrizko moduan dagoz. Berehala ikusten da testuok gaurko grafian irakurrita bape gatxak ez dirana aituteko.

Euskereari jagokonez, Etxebarriko euskereak gehiago joten dau Nerbioi ibarrerantz Arratia alderantz baino.

Esatekoak 0
Ikusita: 925
2012.05.17

Aditza eta joskera ezaugarrien arteko loturak

Euskeraz mende-perpaus gehienetan joskera ezaugarri batzuk agertzen dira aditz jokatuari lotuta. Esaterako:

Amak ikusi gaituaNEAN...

Inork ez dakiaNEZ…

Berak esan daueLAKO...

Egia daLA...

Gugaz dagozaN umeak...

Joskera ezaugarri horreek (-NEAN, -NEZ, -LAKO, -LA, -N...) aditzagaz lotzen diranean, lotura-hizkia behar izaten dabe sarritan. Euskera batuan lokarria -E hizkia da, baina bizkai euskeran -A da, salbuespen batzuk gorabehera.

-GO, -I eta -U amaieradun aditzak: -A

nago > nagoana | nagoala | nagoanean

daki > dakiana | dakiala | dakianean

gaitu > gaituana | gaituala | gaituanean

3. pertsona pluralean -e pluralgilea daukien aditzek oposizinoan -A lokarria behar dabe singularrean:

Berak dakiala dino.

Eurek dakiela dinoe.

Amak ekarri gaituan galdetu deusku.

Gurasoek ekarri gaituen galdetu deusku.

Hori dinoana burutik eginda dago.

Hori dinoenak burutik eginda dagoz.

-Z pluralgileaz eta nork 1. pertsonearen -T / -DA morfemaz amaiturikoak: -A

dakit > dakidana | dakidala | dakidanean

jat > jatana | jatala | jatanean

naz > nazana | nazala | nazanean

dakarz > dakarzana | dakarzala | dakarzanean

-A, -E, -U, -KE eta -KO amaieradun aditzak: lokarri barik

zara > zarana | zarala | zaranean

da > dana | dala | danean

dabe > dabena | dabela | dabenean

jake > jakena | jakela | jakenean

leiteke > leitekena | leitekela | leitekenean

jako > jakona | jakola | jakonean

daukagu > daukaguna | daukagula | daukagunean

deusku > deuskuna | deuskula | deuskunean

-KE ahalerako ezaugarria amaieran daben aditzei berez, eta tradizinoaren bidetik be, -A lokarria jagoke, baina hainbarik idazteko joera nagusitzen doa:

neinteke > neintekela / neintekeala

leuke > leukela / leukeala

leike > leikela / leikeala

-R, -L amaieradunak: -E

nator > natorrena | natorrela | natorrenean

dakar > dakarrena | dakarrela | dakarrenean

dabil > dabilena | dabilela | dabilenean

-AU amaieradunak: -E / -A

Berez -A lokarria bajagoke be, -aben / -abela egin izan da tradizino idatzian. Hagaitik bada -e / -a aukeran emongo dira oraingoz.

nau > nauena / nauana | nauela / nauala | nauenean / nauanean

hau > hauena / hauana | hauela / hauala | hauenean / hauanean

dau > dauena / dauana | dauela / dauala | dauenean / dauanean...

Pluraletan:

nabe > nabela...

habe > habela...

dabe > dabela...

Esatekoak 0
Ikusita: 1463
2012.05.10

Pedro Antonio Añibarro (Areatza 1748 - Arantzazu 1830)

Pedro Antonio Añibarro Bizkaiko literaturako idazlerik handienetako bat dogu, klasikotzat hartzen danetakoa.

Añibarro 1748an jaio zan Areatzan, Antonio Añibarro (Zeanurikoa) eta M. Antonia Ugalde (bilbotarra) aita eta ama ebazala.

1764an frantziskotarrak Bilbon euken konbentura joan zan ikasten, eta gero Arantzazura. 1772an abadetu zan.

Irakasle ibili eta gero, 1790ean Zarauzko konbentura joan zan. Hori oso garrantzitsua izan zan beretzat. Han beste lagun bi izan zituen, bere moduan euskalzale eta euskal idazleak: Juan Mateo Zabala eta Jose Cruz Echeverria.

Zarauzko konbentuan misiolariak prestatuten ziran herririk herri predikatzen joateko. Entzute ona hartu eben, eta Larramendik berak esan eban Zarauzko sermolariak zirala euskeraz ondoen egiten ebenak. Horreetarikoa dogu Añibarro.

Zarautzera joan eta lau urtera, 1794an, Frantziaren kontrako gerra hasi zan. Zarautzen hiru fraile baino ez ziran geratu konbentua jagoteko, bata Añibarro. Hirurak preso eroan ebezan Frantzira, baina zorionez, nahiko arin egin zan bakea eta barriro bueltau ziran. Ikastetxearen ganeko liburuan, Añibarrok idatzita itxi eban iraultzaileek kalteak egin ebezala, irudiak erre eta beste sakrilegio batzuk. 1808tik 1814ra bitartean Independentziako gerra bizi izan eban.

Añibarro 1830ean hil zan, eta Aita Zabalak hil ostekoa idatzi eutsan. Han esaten eban Añibarro behargin itzela zala, eta bitarte guztiak emoten ebazala idazten. Arima zuzendari be izan zan. Eta Misinoetan emoten ebazan aldikadetan, herritarren euskera ikasteko aprobetxatzen eban, iturri bizitik edateko.

Hainbat lan idatzi eban, baina bi baino ez ziran argitaratu bera bizi zala. Oraindino be badagoz batzuk inoiz argitaratu barik. Batez be erlijinoari eta euskerari buruz idatzi eban, bai euskeraz bai erderaz. Hona hemen haren idazlanak.

Cristau dotriña... Nafarroaco euscaran. Asteteren dotrinaren itzulpena nafar euskerara.

Escu-liburua, ta berean eguneango cristiñau-cereguiñac, Tolosa, 1802. Bera bizi zala hiru bider argitaratu zan. Herrietan emondako misinoen osagarria da, eta euskera aldetik bizkaierazko klasikoetariko bat.

Gueroco guero, Axular ospetsuaren Gero klasiko lapurtarra bizkaierara itzulita.

Catálogo de los pueblos vascongados de Vizcaya, Guipúzcoa y Navarra. Lan interesgarria da 1820an euskera noraino helduten zan ikusteko.

Gramática Bascongada para el uso y alivio de Párrocos y predicadores Bizcaynos, Guipuzcoanos y Navarros. Hiru euskalkiak aztertzen ditu, baina gehien gehien bizkaiera.

Misionari Euscalduna, Cristiñau dotriña ta Sermoiak Bizcai-errietan iracasten. Añibarron Misinoetan egindako sermoiak.

Jesu Christoren Lau Evangelioac batera alcarturic, Bilbao, 1991. Pili Ciarrusta zeanuritarrak prestatutako adizinoa. Lau ebangelio alkartuak edo konkordatuak bizkaierara itzulita. Behar interesgarria da, mugatik honantza egindako lehenengo itzulpena izan ei zalako.

Lora-Sorta Espirituala ta Propositu Santuac vicitza barri bat eguiteco, Tolosa, 1803.

Curutze Santearen, Aita Gure ta Ave Marien ganeco Eracusaldiac, Durango, 1879.

Misioco canta santuac (Donostia, 1803).

Voces Bascongadas Diferenciales de Bizcaya, Guipúzcoa y Navarra, Bilbao, 1963.

Nequea Arinduric.

Beste idazlan batzuk be egin zituan, eta eurotariko batzuk galduta dagoz.

Añibarroren estiloa ez da dizdiratsua ez oratorioa. Argia da, arteza, harira jotekoa, eta irakurleak aituko dituan esakera eta berbak erabilten dauz batez be. Euskal Herri osoko euskera motak ondo ezagututen dauz, baina idazlanik handienak bizkaieraz, bere euskalkian idatzi ebazan.

Berak baekian euskal literaturaren lehenengo idazleen taldekoa zala, eta ardura apartekoa hartu eban hizkuntza behar dan moduan erabilten. Eredu ona da orain be, geure euskera ondo ikasi gura dauanarentzat.

Hona hemen haren idatzietatik ataratako pasarte batzuk erakusgarri.

 

MARIPOSA; b. chimilota, michelota; g. micherrica; n. chirulirua, achaninia, Jaincoen ollorra, olloa; g. inguma, chirita; b. chiribia, bichilotea, chimilotea, michilotea.

PAPA: (en bascuence) llaman los niños al pan; y a la carne: chichia; a la manzana: chaca; a la castaña: ñaña; al dolor: pupu; toto al perro.

CHARLATAN: b. barritsua, vervalapicoa; g. berritsua, itzontzia; c. charlataria; b. berba-eriosa.

 

Jesu Christoren Jaiotza.

San Lucasec cap. 2 v.1-7

 

Eta egun aetan jazo zan, urtetea Cesar Augustoren decreto bat, mundu guztia paperetan escribitu cedilla.

Señalamentu lenengo au Cirino Siriaco Gobernariác eguin eban:

Eta guztíac joiazan bacocha bere Urian escribiduaz izatera.

Josec bere igon eban Nazaret Galileaco Uritic Belen Daviden Urira Judean: cerren zan Daviden eche ta familiacoa.

Escrividua izateco bere Esposa Maria seindun egoanaz.

Eta an egoala jazo zan, Mariac seiña eguiteco egúnac eldutea.

Eta eguin eban bere Seme Lenjaioa, ta batu eban seiñ-oialetan ta eratzo eban asca baten: ez egoalaco eurentzat lecuric ostatuan.

 

LAU-GARREN EGUNA

Eriotzaraco prestaerá.

 

Cer litzateque on, nic eguitea, eriotza on bat euquiteco?

I. Ordu atán gura neuqueana, eguin izan baneu.

II. Ordu atan eguin ecingó dodana.

III. Ordu atan gura, ta gurez eguin bearco dodana, salvauco banas: neuré becatuen damuaria oso bat: viotz min, dá garbai vici bat: aurrerantzean becatura biurtu-eceiteco gogo sendo bat.

Esatekoak 0
Ikusita: 994
2012.05.04

Maiatzeko Kurutzea

Maiatzeko Santa Kurtze, hilaren hiruan, jai garrantzitsua izan da artzain eta baserritarren egutegian. Jai erlijiosoa baino gehiago zan, Maiatzeko Santa Kurtzetik (hilaren 3an, Kurtze Santua aurkitzea) irailekora (hilaren 14an, Kurtze Santuaren gorapena) bitartean udako garaia zan bete-betean. Kurtze santuaren jai bion arteko tarte hori zan seinaladua ardiak basora itzultzeko bedar berdea jaten, mendiko ur garbietara.

Maiatzaren 3an, Santa Kurtze egunean, abadeak landetara joaten izan dira herriko tontor edo muinoetan egurrezko Kurtzeak jartzeko eta lur landuak bedeinkatzen. Eta ez abadeak bakarrik, hareen antzera herritarrak eurak ibilten izan dira maiatzaren 3an landetan lora-sortak edo etxean egindako Kurtzetxuak Santa Kurtze egunean bedeinkatuta jartzen, ereindako haziak edo sartutako landarak zaintzeko.

Beste leku batzuetan, elorri zuria bedeinkatu eta etxean jartzen zan, tximistetatik babesteko.

Bizkaiko herri batzuetan (Mungialdea, Busturia) jasota dago maiatzaren bederatzian harraren eguna egiten zala. Egun horretan ez zan artorik erein behar, ez beste ezer, harra sartuko jakola eta. Beste lan batzuk egin eitekezan, baina erein ez. Artoari egun horretan gatza botaten eutsien, gatzak artoa bedeinkatu eta ez eutsalako harrari zabaltzen itxiko.

Bizkaian ospe handia dauka egun horretan Bizkargi mendian egiten dan jaiak. Inguruko herri guztietatik hainbat jente hurreratzen da bertara.

Esatekoak 0
Ikusita: 951