kontaktua
2013.03.27

Umeen jokoak VI: Jokoak eta arauak

Sei-zazpi urte betetzean, umea urten egiten da amaren eta sendiaren etenbako babespetik, eta bere edadeko beste neska-mutilekin alkartzen hasten da.

Aukera daukien guztietan, haurrek haurretara egiten dabe, taldeak sortzen dabez, eta talde horreetan, nagusiak baztertuta geratzen dira. Esan dogun lez, sei-zazpi urtetik aurrera sortzen dira lagun-talde honeek, eta benetako mikro-gizarte modukoak izaten dira, bere arazo, arau eta korapiloekin.

Taldeok gehienetan egitura hierarkikoa izaten dabe, lagunak mailetan bereizten dira, eta mutikorik sendoena edo trebeena dala erakusten dauena lider edo buru bihurtzen da, edota neskarik abilena izaten ohi da talde-buru. Eta gainerako guztiak onartzen dabe burutza hori. Sendoak ez diranak, txikienak edota taldean sarturik ez dagozanak bigarren mailakoak izaten dira.

Taldean sartzeko baldintza batzuk bete behar dira, sekretuak ondo gordeten jakin beharra dago. Horrez ganera batzar-lekuak izendatzen dira, eta taldeon asmorik pozgarriena txabola bat egin edo egokitzea izaten da, eta hau izaten da kideen biltoki, kontu eta isilpekoak esateko lekua eta eguraldi txarra dagoenetan aterpe be bai.

Eta haurren arauak eta jarrerak ez dira badaezpadakoak; finkoak izaten dira eta belaunaldiz belaunaldi batzuetatik besteetara igaro izan dira.

Umeen giza-taldea be, nagusiena lez, talde arautua da. Euren jokoetan eta ekintzetan tradizioak, arauak eta erritoak jarraitzen dira. Haurren giza-taldeotan arauak ikasi eta irakatsi egiten dira. Jokoetan dagozan arauak, olgetan hasi aurretik egiten diran hautapenak edo baztertzeak, erabili behar diran kantuak edo leloak, etab. ikasi egiten dira. Baina batzuetan aldaketa txiki batzuk be egin daitekez, jokoaren ardatza aldatu barik. Horregaitik auzorik auzora, herritik herrira, edo eskualdetik eskualdera be desbardintasunak izaten dira joko baten barruan.

Jokoaren bidez, umea derrigorrez arau batzuk jarraitzen behartuta dago, taldearen eta talde-buruaren borondatea bete behar dau.

Haurrek beste haurrengandik ikasiriko jokootan gauzarik garrantzitsuena ekintza bera da. Jostailu bako jokoak izaten dira gehien bat, eta holakorik egotekotan oinarrizkoak eta sinple-sinpleak izaten dira: makila bat, soka bat, harri puska batzuk, sakak edo tabak eta holakoak. Beraz, olgeta indarra, arintasuna, abilezia, etab. erakusteko abagunea izaten da. Jokoa norgehiagoka hutsa da.

Esatekoak 0
Ikusita: 813
2013.03.21

Umeen jokoak V: Sexu-desbardintasuna jokoetan

Gizonezkoek eta emakumezkoek guztiz betekizun eta jarrera desbardinak eukiezan gizarte tradizionalean, desbardintasun horreek neska eta mutikoen jolasetan euretan be nabari-nabariak izan dira.

Gizarte tradizionalean, indarra eskatzen eben jokoak mutikoenak bakarrik ziran, baita zelan edo halako indarkeria edo bortizkeria behar dabenak. Mutikoen jokoetan indarra eta mobimentua izaten dira nagusi, adibidez: lasterketa-lehiaketak, jauziak, jaurtiketak, burruken itxurak egitea, animalia txikiak harrapatzea, eta abar.

Horren parean neskek olgeta geldiak egiten ebezan batik bat eta eskuekin edo oinekin gauzak erabilteko trebetasuna erakusten dabenak edo imitaziozko eta antzezpeneko jokoak; panpinetara eta sukaldetara esaterako. Abileziazko jokoak be; sakak edo tortoloxak, eskuz hariekin egindakoak, diaboloak eta antzeko jostailuekin; jauzi erritmikoak, sokan, etab. Neskak izan dira batez be jokoak kantuen laguntasunarekin egin izan dabezanak.

Hirurogeiko hamarkadan, lehenengo jaunartzearen ostean, zazpi bat urtegaz edo, berez-berez ezartzen zan sexuen banaketa haur-jokorik gehienetan. Lehenago, gaztetxoagoak direnean banaketa hori askoz be txikiagoa izaten da. Gero, ostera, neska batek mutikoentzako jokoetan parte hartzen ebanean mari-mutil esaten jakon euskeraz, eta mari-chico edo mari-macho erderaz. Eta alderantziz mutiko batek nesken jokoak egiten bazituen, maritxu esaten jakon edo mari-chica, marikita, erderaz.

Joko askotan desbardintasun honeek egon arren, horreetariko batzuetan beharrezkoa zan neska-mutilak batera jardutea, eta joko asko eta askotan batera ibilten ziran; ostonduten, adibidez. Sexuen arteko banaketa hori indarra galtzen joan da, eta kasu batzuetan gainera beharrak eraginda, herri edo auzo txikietan, zenbat eta neska-mutil gitxiago egon, orduan eta derrigorrezkoago batzuk eta besteak alkarregaz olgatea.

Gaur egun jokoetan sexu bereizketarik ez egiteko ahalegina egiten da. Egoera barri horretarako lagungarri izan dira eskola mistoko sistemak, nesken eta mutikoen arteko hartu-emon ohikoagoak eta bardintasuna lantzeko kontzientzia. Halanda be bada joera, orain be, edade batetik aurrera neskek nesketara eta mutilek mutiletara egiteko da.

Jokorako egiten diren edade desbardinetako taldeak, ume txikientzako babes-eremuak dira, nagusitxoen ardurapean izaten dira, eta bide batez amari ardura bat kentzen jako. Hau herrietan eta auzoetan askoz be gehiago gertatzen da, hirietan ostera adin-taldeka egiten diran banaketak zorrotzagoak izaten dira, gehienetan ume txikien ardura amarena izaten dalako.

Esatekoak 0
Ikusita: 895
2013.03.15

Umeen jokoak IV

Jokoak eginkizun garrantzitsua beteten dau. Eginkizun hau personen umearo luzeagaz lotuta dago. Gizakiak animalien aldean sano haurtzaro luzea dauka, animalia batzuk ia dana ikasita jaioten dira, eta jaio eta minutu batzuetara euren kabuz bizi izateko ahalmena daukie. Beste batzuk amearen laguntza behar dabe, baina beti bere denporaldi hori, gizakietan baino askoz bere laburragoa izaten da. Gizakiak urteetako ikasketa-prozesua behar dau, eta jokoaren laguntzaz lortuko dau kasu askotan garapen mental osoa.

Horrezaz aparte esan behar da, jokoa eduki kulturalez beteta dagoala, eta horregaitik sano garrantzitsua da, jokoaren bidez belaunaldiz belaunaldi kulturaren transmisinoa egiten dalako. Lehenengo jokoaren bidez egiten dan transmisino hau, gero eskolaren bidez egingo da.

Ikasketa-prozesu horretan atal bi banandu geinkez:

Nagusien mundurako deia: Umeak jakin badaki ez dala betirako umea izango, hazi egingo dala, eta sano arrunta da holako esaerak entzutea: "ni handi egiten nazenean...". Gainera txiki-txikitatik hasten dira "ni handia naz" esaten, hiru urteko umeak laster esango dau bera handia dala eta urte bikoa dala txikia. Ume-umetatik dago handia izateko guraria, eta helduak egiten dabezan gauzak egiteko gogoa.

Horregaitik laster hasiko da nagusien lanak imitatzen dabezan jokoak egiten, nagusien keinu eta itxurak egiten (amaren erropak eta takoidun zapatak imini, makilatu...), etxeko lanetan lagundu gura dabe (harrikoa egiten, oiloei jaten emoten...) eta nagusien ekintzen antzezpena egiten dabe ogibideetara jolastuz: "ugazabandraka, andraketan, dendariketan, medikutara... ", olgetako tresnak eskuz egiten hasten dira, jokoetarako eremuak mugatzen... Nagusien mundua haurren olgetetan islatzen da, haren ispilua balitz bezala.

Umeen giza-taldeak: pertsonen haurtzaroa sano luzea dan lez, umeek aldi horretan nagusiengandik urruntzen ahalegintzen dira, zeozelan autonomoak izan gura dabe, eta umeak umeakaz batzen dira aparteko mundu bat sortuz. Orain arte aipatu dogun esaerak sano ondo adierazten dau egoera hau; haurrak haurlan.

Umeek umeen beharra daukie, eta eurekaz batera lortu eta garatu ahal izango dau munduari aurre egiteko eta bere kabuz moldatzeko behar izango dauen segurtasuna. Umeen giza-talde horren barruan dagokion lekua beteta hartuko dau derrigorrezkoak dituen komunikazino, elkartasun eta hierarkiari buruzko oinarrizko ezagutzak. Garapen hau askoz be nabarmenagoa izaten da umeekaz ohituta dagoan umeengan; persona helduekaz egoten diran umeak ostera gehienetan motelagoak izaten dira.

Esatekoak 0
Ikusita: 800
2013.03.07

Umeen jokoak III

●Sei urtetik aurrera, jokoa eskola kontuekaz tartekatzen da. Edade horretan pentsaera logikoa hasten da, ‘zentzuna’ esaten jakona. Irudimen-fantasiaren munduaren ordez, munduaren ikuspegi hurrekoagoa hartzen dau umeak, eta ideia desbardinak kidetzeko eta kategoriak formulatzeko gai da.

Umea gizarteratu egiten da, eta taldean olgetan hasten da, bere adineko neskato-mutikoekin alkartzen hasten da. Lagun-taldea sortzen da, eta horregaz batera joko arautuak. Gaur egun hau askoz be lehenago gertatzen da, umea haurreskolara, eta eskolara ume-umetan hasten dalako. Bestaldetik, beste garai baten kasu askotan umeak baserrietan baztertuago egoten ziran, baserri edo auzo bakartietan.

Edade honetatik aurrera helduek eta gurasoek ez dabe ume-jokoetan parte hartzen. Umea bakarrik defendatzen da, eta txikiegia bada, neba-arreba zaharragoren baten laguntza eskatzen dau, baina gitxitan joango da gurasoengana laguntza eske. Horretara neba-arreben arteko alkartasuna sortzen da.

●Azken hamarkadetan, gaztaroan jokoa kirolagaz batzen da, eta sarritan ondino eskola-kontuekaz lotuta dago. Etapa honetan aurreko denporetako jokoak ia guztiz baztertzen dira. Aintzina apurketa hau momentu zehatz baten gertatzen zan, mutilak fraka luzeak iminten ebezanean, eta neskak galtzerdiak jazten ebezanean.

●Edade batetik aurrera, jokoak garrantzia galtzen dau, eta beharrak hartzen dau haren lekua, heldutasunean lana da jarduera printzipala. Eta jokoa bigarren mailakoa egiten da, edo kasu batzuetan guztiz desagertzen da.

Dana dala jokoa ez da gauza bera haurrentzako eta sasoikoentzako. Helduek bizimodua antolatuta eta araututa daukie; zeregin jakinak, ordutegi zehatzak, ardurak eta obligazinoak, azken baten neurri baten edo bestean errutina baten sartuta dago... horregaitik euren olgetak lanaren araberakoak izaten dira, eta gehienetan lanean gastau ez dituen indarrak erabiliko ditu kiroletan, distrazinoetan edo jokoetan, eta bide batez lanaren nekeak arintzeko eta eteteko izango dira.

Beraz gizakiak bizitza osoan zehar olgetan dau, haurtzaroan hasi eta zahartzarora arte (adibidez kartetan, mahai-jokoak, boloak, jaietan egiten diran jokoak: kukaña, txokor-bilketa..., edo beluago herri-kirolak legez ezagutzen doguzanak (soka-tira, aizkolariak, harrijasotzaileak, idi-probak, segalariak, palankariak... honeek danak sarri diru-posturakaz lotuta), eta jokoa eta lana batzen dabezanak; (artazuriketak...), eta gainera seme-alabak edo lobak heltzen direnean arlo hori barriro berreskuratzen da. Horregaitik jokoari daukan garrantzia emon behar jako. Ekintza hau ez da estatikoa, dinamikoa da, eta edadeagaz batera aldatzen dan moduan, kultura desbardinetan be aldatu egiten da, eta denporeagaz be kanbiau egiten da. Gure gurasoen olgetako modua, eta gaur eguneko umeen olgeteak ez daukie zer ikusirik.

Esatekoak 0
Ikusita: 1110