kontaktua
2013.09.27

Estilo-oharrak XII: BARIK adbersatiboa eta BAINO konparatiboa ez dira bat

Gauza jakina da barik atze-hitzak gramatika mailan zeregin diferenteak beteten dituala euskeran, eta euskeraren barruan sartalde euskeran. Gauza jakina da baita, barik hori baga zaharretik datorrela, -(r)ik partitiboa gehituta: bagarik > baarik > barik.

Zelan itaunari erantzuten deutsen adberbio egiturak eregiten dira beronegaz, bakotasun edo gabetasun esangurakoak, eta gaur egun ia beti agiri da, mugagabeko izen bati, izenondo bati eta aditz partizipio bati darraiola: indar barik, handi barik, ikusi barik. Baina izen mugatuei eta izenordainai darraiela be bardin erabil daiteke eta erabilten da: Ni barik nora zoaz? Bakarrik etorri da, inor barik. Giltzak barik urten dot etxetik autoaren bila.

Baina sartalde euskeran esangura eremu barri bat beregandu dau denporeaz, tradizino zahar eta klasikoan ezaguna ez zana, baina berbazko erregistroan eta literatura modernoan, indar handia irabazi dauena. Esangura hori da, barik erabiltea ordez edo haren lekuan balioaz, gazt. ‘en lugar de, en vez de’.

Bigarren balio hau daukanean, gramatika kategoria diferente gehiagogaz erabilten da. Izen mugatuaz: Itxurea barik, formalidadea behar da. Izenondo mugatuaz: Txikiak barik, handiak dira gure sagarrak. Aditz partizipioaz: Esan barik, bete egin behar da esanikoa. Aditzizen mugatu edo deklinatuaz: Geldi egotea barik, ibiltea komeni jako. Jaten eta edaten barik, lan egiten emon behar leuke denpora gehiago. Adberbio eta aditzizenakaz: Ondo barik, ahal dan moduan bizi gara. Barriketan barik, beharrean ikusi gura leuke.

Ahokorapilo joko modura erabilten dan esaera bat bada, Lea eta Artibai ibarretan behintzat entzuten dana: Jan barik jun barik, jaik jan edo Dxan barik dxun barik, dxaizu dxan.

Kontua da ze, euskara batuan barik erabilteari erreparuak ipinten deutsezan batzuk baino konparatiboa erabilten hasi dirala bigarren esangurako barik honen lekuan, eta nik behintzat, ez ahoz –bape patxadazkoa daben transmisinoko euskeradunen ahotik behintzat‑ ez idatziz –tradizinoko testuetan ez behintzat, eta gaurkoetan be nekez, bape dan idazle baten lumatik behintzat‑ entzun edo ikusi ez dodana.

Komunikabideen bidez batez be, eta beharbada gramatika-libururen baten eraginez, orio orbana lez zabaltzen hasi da zorioneko baino hori. Adibide bi emongo ditut oraintsukoak: “Bilbo hiria, azala baino mamia” (irrati slogana, 2013-08-28). Dingilizka dakust esaldi hori, atzetik gehiago konparagarria falta baleu lez. Antzekoa da hurrengo hau be: “Internetek kalte baino mesede egingo deutso zinemagintzari” (Galder Gaztelu-urrutiari alkarrizketa. Bizkaie 2013-06-24).

Gure aholkua garbia da: barik erabiltea, bizkaieraz zer esanik ez, baina batuan be ardura barik. Euskalkien ekarria zertan baliatuko dogu euskara batuan, holakoetan ez bada?

 

Iturriko

2013-08-29

Esatekoak 0
Ikusita: 1231
2013.09.13

Estilo-oharrak XI: ETA GERO, EZKERO postposizinoak ia beti aditzagaz

Gero denpora-adberbioa atze-hitz postposizino legez darabilgunean, aditzagaz batera erabilten da batez be, eta gitxi-gitxitan baino ez izen baten edo izen sintagma baten atzean.

Aditz jokatuagaz agiri danean, -n ezkero erabiliko da bizkaieraz, euskera batuan -nez gero. Batzuetan, denporazko gerokotasuna adierazoten dauela: Papao hori agertu dan ezkero ez dogu bakerik izan. Bizkaiera-gipuzkeraren eremuetan denporazko balio hau izan da bakarra luzaroetan. Baina oraintsuagoko euskeran, errazoia edo zergaitia adierazotera be heldu da, gaztelaniazko “puesto que, ya que” aurre-marken ordainez: Astia daukagun ezkero, deskantsu labur bat hartu daigun.

Aditza jokatu barik dagoanean, partizipioagaz lotzeko eta juntagailua erabilten dogu gaur euskerearen eremurik gehienean, denpora mailako gerokotasuna adierazo gura dogunean behintzat: Zu aldendu eta gero sortu dira hemengo nahaste guztiak. Beste aditz batzukaz bardintsu: joan eta gero, ibili eta gero, etorri eta gero.

Idazteko araua eta juntagailua partizipioaren ondoren banan idaztea da. Baina ahozko tradizinoan eta juntagailua atzizki bihurturik erabilten dogu hiztun askok, batez be bizkaiera-gipuzkera eremuetan: joanda gero, ibilita gero, etorrita gero. Halantxe eukan Uztapide bertsolariaren liburu batek izenburua: Sasoia joanda gero.

Euskerearen ekialdean aditz partizipioari -z/-ez instrumentala dautsala, gero atzetik dala, erabili izan da tradizino osoan, eta erdi-sartaldean ezkero edo azkero postposizino legez dala. Bizkaiera arautuan: joan ezkero, etorri ezkero, apurtu ezkero eredua gordeko da, eta euskera batuan: etorriz gero, joanez gero, apurtuz gero.

Okerbide nabarmen bat hasi da aspaldion zabaltzen, berariaz hedabideetan, ahoz baino gehiago idatziz: eta gero izen sintagma baten atzean erabiltekoa, gaztelaniaren kalko sintaktiko garbia. Gaztelaniaz: después de dos años esaten bada, euskeraz: urte bi eta gero ordainez erabiltea. Hona eredu batzuk: Azken egunetako erasoak eta gero, ez dute nahi gauzak ertzera eramaterik (Euskadi Irratia. 2013-04-20). Berrogeita hamar urte eta gero Eibarren (Deia, 2013-05-18). Bi urte eta gero, Gorenaren zain (Berria, 2013-07-02).

Desbide hori hartu beharrean, aukera zuzenak beste honeetarikoak lirateke:

a)      -en ondoren, -en ondoan, beti be -en gen. atzizkia lokarri dala: erasoen ondoren, berrogeita hamar urteren ondoren.

b)      -en ostean postp., hau be -en gen. atzizkia lokarri dala: erasoen ostean, .... urteren ostean.

c)      Ezkero, bat. -z gero. Halan: Hamar urte ezkero. Urte bi ezkero. Ordubatak ezkero. Domekea ezkero.

 

Iturriko

2013-07-04

Esatekoak 0
Ikusita: 1073