kontaktua
2015.09.24

Jan ahala. Emon ahala

Oraindino oraintsu irakurri neutsan ikasle bati honako esaldi hau: “Txikitan euskaraz mintzo baginen ere, urteak aurrera zihoazen heinean, gaztelerak menderatu gintuen”. Esango neuke, euskera landuan egin dala ezagunago eguneroko berbetan baino, idatziz ahoz baino gehiago, esate-modu hori.

Berehala etorri jatan burura: urteak aurrera joan ahala idatzi baleu, laburrean borobilago esango eukean, hiztun euskaldunen erregistrotik hurrago, edozein euskaldunek euskerea darion-darionean burutik ahora ekarri baleu lez.

Horregaz batera etorri jatan akordura, Ondarroako berbaikunea bizitzeko eta balioztatzeko bertako erakunde eta alkarteek atondu daben plan bat, honako sloganagaz bateatu dabena: Ahuakemonala. Igaro dan bagilean aurkeztu zan lehiaketa antzerako plan hau uri horretan. Ahuakemonala: holan dana batera irakurrita, edonork pentsau lei, beste inon ezaguna ez dan berba bitxiren bat dogula hor, baina idatziko arauetara ekarri ezkero, edonork hartuko leuskio antza: ahoak emon ahala. Ahoz darabilgun berbeta freskoa bere jarioan, bere berezitasun eta guzti batzea hartu dabe asmotan ondarroatarrek horren bidez. Arrakasta ona jadetsiko ahal dabe! Opa deutsegu behintzat. Baina ahozko berbetako bitxi ederrok, batu eta ostean idatzizko ubidera ekarteko ahaleginik egiten ez bada, ereindako guzti horren uztea labur geratuko da, jasoaren erdirik be ez da literaturaren baratzara irauliko.

Aditz partizipio bati, esanguraz dinamikoa dan bati, jan, esan, egin, eroan, emon… legezko bati ahala atzean ipini ezkero, postposizino bat balitz lez, iraupenezko prozesu bat eregiten dogu, beste ekintza edo prozesu baten paralelo doana. Halan: Aitak dirua emon ahala gastetan eban semeak esaldian, dirua emotea eta dirua gastetea bata bestearen parean doazen gertaerak, prozesuak, dirala adierazoten gagoz. Gaztelaniaz “según, a medida que, conforme” preposizino edo aurre egiturekin adierazoten danaren kidekoa.

Egia da, hori esateko euskeraz beste baliokide batzuk be badirala. Ibili ahala egituraren ordainak izan leitekez: dabilen neurrian, dabilen ereduan edota goian ipini dogun heinean. Baina (sartu, urten, emon…) ahala egiturak badau alde on bat: laburrean eta adierazkortasun apartekoz prozesuak markatzea.

Gaztelaniaren “según” (+ aditza) egituraren pareko bat be ezaguna eta erabilia da euskeran, lehen eta gaur: Zelan hazten zoazan, gehiago ikasten saiatu behar da. Edo zelan… halan egitura banatzaileaz: Zelan sartu, halan urten; zelan etorri, halan joan; zelan emon, halan hartu. J. Mateo Zabala idazlearen esaldi bategaz on egin daikegu zelan… halan… egitura hori, sarritxotan guztiz baliagarria gertatzen dana ekintza progresibo biren arteko denpora erlazinoa espresatzeko, gaur desmodara egon arren eta garbizale batzuk susmagarritzat jota baztertu gura izan arren: “Eta zelan urteetan aurrera doazan, halan dotrinea bere hobato jakin behar dabe”.

Kopuru handiagaz lotuta ohi dago ahala hori ingurune askotan. Jatordu baten jatekoa edo edatekoa franku egon bada, jan-ahala eta edan-ahala egon dala esaten da; hau da, zenbat gura. Pedro Astarloaren berbaz: “Askok eta askok, jan ahala jan arren, ase-ase egiten ez badira, edo gehiago jan ahal leiela geratuten badira, uste dabe baru egiten dabeela” (UD2). Eta J.Mateo Zabalaren berbaz: “Askok eta askok uste dabe eze, edan ahala edarren, burua nahastauta euren buruen jaube ez direala parau arren, ez dala katua hartutea”.

Ahala atze-hitzagaz batera ahalean be zabal dabil, zertan erako galdetzaileen ordainez: Pedalei emon ahalean joan da aurbeheran tximistea lez.

Idatzizko tradizinoan horren ugaria ez bada be, berbaz normal-normala da eta toketan danerako eralten bada, laburbide erosoa eta onura handikoa estiloaren aldetik idatziz zein ahoz. Erabili ahala ikasten da artez erabilten.

 

Iturriko

2015-09-15

Esatekoak 0
Ikusita: 562
2015.09.14

Bildurkilik eta Hotzakilik

Bizkai sartaldean, Arratia aldean berariaz, sarri entzuten da bildurkilik berbea, bildurkilik egon, beste paraje batzuetan bildurretan, bildurtuta, bildurrez beterik edo bildurrez ikara… esaten danerako, Bildurrak hilik esamoduaren era josia. Inguru zabalagoan entzuten dira, ostera, egitura berekoak diran hotzakilik edo gosekila.

Hor atzean dogun gramatika-egitura zaharra da euskeran, euskerearen zahartasun ezaugarritzat be behin edo behin aitatzen dana: bildurrak hilik, hotzak hilik, goseak hila. Euskeraz ergatibo-sintagma batez adierazoten doguna, gaztelaniaz eta beste hizkuntzetan kausa zentzuzko adizlagun batez adierazoten da, de (edo por) preposizinoaren bidez: “muerto de (frío/miedo/hambre).

Hartu aditzaz eregiak dira egitura horregazko ugarienetarikoak, loak hartu guztien buru dala. Urlia loak hartu dau egitura zaharra dogu, urliak lo hartu dau arruntaren ondoan. Edozelan be, zuzenagoa gramatikaren aldetik, urlia loakartu da baino, sarritan entzuten dana berau. Hobesten dana dau laguntzaileagazkoa, da laguntzaileagazkoa barik. Izan be, gaurko hiztun askok, berariaz gazteek, aditz laguntzailez aldatzeko joera hartu dabe, eta esaten dabe: umea lokartu da, loak hartu dau esan beharrekoa.

Hartu aditz horregaz berorregaz sortuak dira beste hainbat. Giza gorputzaren egoera edo aldiakaz edota giza gogaldiakaz lotuak dira: larriak hartu dau (larritu da), ikareak hartu, nerbioak hartuta egon (senetik urtenda) edo dardareak hartu. Mogelen idatzietarik jasoak dira honakoak: “ikara gogor batek artuten nau”, “artu eban biotzeko ikara andi batek” (JAMog CO 97), “Ez zaituala ikara barri batek artuko […]?”, “direanak artu zituala gorputz guztiko dardara edo ikara andi batek”.

Ildo berean erabilten dira, amorruak hartu, arrabioak hartu edo erneguak hartu, gurariak edo gurari bizi batek hartu, minak edo min bortitz batek hartu, heriotzeak hartu, gatxak edo gatx txar batek hartu eta beste gehiago. Baina gizakiaren egoeraz ostean, izadiaz edo natura inguruaz lotuak be ezagunak dira. Halan, gauak hartu, Mogelek honetara darabilena: “artuten badau gabak baso bakar baten” (Konf. 31).

Erre aditzagaz darabilgun ezagunetariko bat, umea logureak erreta egon, esaterako. Baina ezagunak dira beste batzuk be: egarriak erre, Mogelek honan idazten dauena: “ta uraren ondoan, ni egarriak erreten?” (Ipuinak ).

Jo aditza sarri entzuten dogu jota egon esamodu barruan. Kanpo-eragileren baten joten zaituan, hainbat hitz-kate sortzen dira egitura honetakoak: gatxak edo gaisoak jo, atsekabeak jo eta beste: “Zelango atsakabeak joko ez eban bere biotz gaiztoa!” dirausku Mogelek.

Euki aditzaz be sortzen dira batzu-batzuk: bildurrak euki, adibidez: “Bildurrak dauka gaixoa edan baga” (Mogel).

Igaro aditzak ‘zeharkatu’ (atravesar) esangurea daukanean, ardaoak, hotzak, goseak... erako kateak erraz sortzen dira. Ardaoa mintzagai dala, “ez nau oraingino inok ikusi ardaoak igarota” darabil Mogelek bizkaieraz, eta “ez nion igarri edateko unean, anbeste igaroko ninduela ardoak”, gipuzkeraz.

Gizakiaren sufrigarri izaten da hotza, beste fenomeno batzuen antzera, naturatik edo gizakion barrenetik sortuak dirala: “Otzak igaro bear nau” edo “Otzak dar-dar narabil”, Mogelen hitzetan.

Euskal hizkuntzaren tradizinoan egitura hau guztiz emonkorra subertau da, gaur atzeraka doala dirudian arren. Eta hiztunok edo idazleok, euskal hizkuntzak emoten deuskuzan ahalbideei etekin eta onura barriak ateraten ikasi behar dogu, eta halan sortu daikeguz sustrai zaharretatik landara barriak, lehenago sortu izan diran antzera: goseak amaitu behar eban, lo batek iraun deust gau osoan edo iges dau loak nire begietatik.

XVI. mendean idatzitako errefrau zaharrak be horrelantxe gogorarazo euskun: Odolak su baga diraki. Odola da dirakiana edo irakiten dauena gure barruan, ez geu.

 

Iturriko

2015-09-14

Esatekoak 0
Ikusita: 693