kontaktua
2016.02.25

Jente UGARI ala jentea UGARI?

“Ekintza ugari [gure elkartean] datozen astetan”. Zezeil honetan bertan mezutegian jaso dodan albistea. Esaldi horretako hiru berbari luzatu deutset begiradea: ekintza ugari, datozen eta astetan. Eta neure barrurako egin dot: neuk idatzi behar izan baneu, beste era honetara egin neukean: Ekintza ugariak hurrengo asteotan Euskararen Etxean. Ez gaitezan epai zorrotzak emoten hasi, dana dala.

Berbaz ez baina, idatziz orioaren antzera zabaltzen hasi dira ekintza ugari, jende ugari, auto ugari erako egiturak. Gramatika begiz azalduta, izen mugagabe baten jarraian ugari, izen sintagma bakarra osotzen, izen multzoaren determinatzaile zenbatzaile lez erabilirik. Nonnahi irakurten dira honetarikoak; irakurri, dinot; idatzi egiten diralako. Berbaz entzun, nekezago, beti-betiko hiztunen ahotik behintzat; euskera etxean edo jente euskaldunaren artean berez ikasi dauen hiztuna bada behintzat.

Ugari hitzak sintaxi diferenteak onartzen ditu: bi bere-bereak, tradizino zaharretik datozenak; eta hirugarren bat, analogiaz edo erantsi jakona: jente ugari, ekintza ugari eredua, hatan be.

Etorki zaharrekoak, adjektiboarena eta adberbioarena dira; moda barrikoa, determinatzaile kategoriakoa.

Adberbioa danean, zenbatekoa edo kantitatea adierazoteko, ugari bere soilean erabilten da, franku hitzaren esangura eta sintaxi beretsuaz. Bedarra ugari edo dirua franku egitura paraleloak dira; gaztelaniaz, “en abundancia”. Izen mugatu baten atzean erabilten dogu sarri: Bazkaritan jana eta edana ugari emon euskuen. Baina apartetxuago be egon daiteke: Maiatzean ugari egoten da bedarra gure landetan.

Adjektiboarena da bigarren kategoria. Fruta-arbola bategaitik esan ginai –madari, sagar edo okaran dala‑ ugaria dala esaten dogu. Edo ortuari bategaitik –piper landara mota bat, kasurako‑, asko emoten badau, ugaria dala. Edo ume bategaitik be, beti berbetan eta geldi egon ezin dan bategaitik, ugaria dala esan geinke.

Zerbaiten kopuru, neurri edo aniztasuna adierazoteko, esaterako baso baten arbola asko dagoala, hiztunok honetara esan ohi dogu: arbolea ugari dago baso honetan. Nekezago, ostera: arbola ugari edo halangorik.

Gure klasikoek halantxe esan eta idatzi eroien. Mogelen adibideak dira ondokoak. Kantitate-adberbioaren sintaxiaz: “ezarri arren simaurra ugari”, “emoten deusku gauzea ugari”, “jatekoa ugari eta larregi”, “dirua ez badozu ugari”.

Gainerako egiturak ez ditugu madarikatuko, baina bai behinik behin berbaz eta idatziz trongalekotzat ditugunak gomendatu.

Iturriko

2016-02-24

Esatekoak 0
Ikusita: 729
2016.02.18

Ehunetik gora da?

Denpora asko ez da, irratiz entzun neutsala esatari bati euskeraz esaten honako esaldi hau:

“Berbagunek eratutako batzarrean milatik gorak parte hartu dute”.

Berehala zurtu jatazan adimen-belarriok eta neure buruari esan: milatik gora lagunek edo euskaltzalek esan baleu, ondo aparauko eban, baina baina horretara ez, behintzat.

Zein da kontua? Zenbatzaile bati –hogei, ehun edo mila dala‑, kopuru horrez gaineko kopuru edo zenbatekoa dala adierazo gura dogunean, zenbaki horri gora, edo hobeto esanda –tik gora atze-egitura gehituta, ezin deutsagu deklinabide-atzizkirik erantsi, ez nork (zenbatek), ez nori (zenbati), ez noren (zenbaten), ez osterantzekorik: hogeitik gora, ehunetik gora edo milatik gora esan geinke, baina beti be nor kasuan (zenbat). Ezinezkoak dira: hogeitik gorak, ehunetik gorari edo milatik goraren tipoko egiturak. Deklinabide-kasu horreetan onartu ahal izateko aukera bakarra, sintagma horri izen edo izenondo bat gehitzea da: hogeitik gora lagunek, ehunetik gora gazteri edo milatik gora kalteturen protesta.

Euskeraren ekialdean ezaguna da gaur be beste atze-hitz bat hori bera esateko: ehunez goiti, milaz goiti, baina egitura hori ere nor kasuan baino ez, beti be.

Beste zein aukera daukagu, deklinatu orduan arazo hori ez izateko? Balio bera edo hurrekoa dauen beste baliabideren batera joatea: eta gehiago, baino gehiago edo horretarikoren batera.

Horrelan erabili geinkez: Hogei mutil baino gehiagogaz egin da aprobea. Edo: Ehun lagun eta gehiagorentzat atondu ei dabe bazkaria, seguru.

Bide batez zenbatzaile konplexu honeekaz sortu ohi dan beste arazotxu bat: aditzagazko akordioa. Donostiako Tabakaleraren berrinauguratzea dala-ta, eraikuntza hori tabakogintzan ebileneko aldirik onenetako behargin-kopurua dala-ta kronikagileak idatzi edo esan ebana: “1935erako Donostiako Egiako Tabakaleran mila langiletik gora zegoen”. Nire belarrientzat hori be gordintxuegia: mila langiletik gora egozan edo zeuden esango leuke euskaldun batek nahinon. Teoriaz adizki singularra logikoagoa ete litzateken? Baleiteke, baina hizkuntza biziak ez dira matematika teorikoen dantzan bizi, hiztunen ezpanetan baino.

 

Iturriko

2013-03-26

Esatekoak 0
Ikusita: 786