kontaktua
2016.11.24

BERE eta BERAREN

Gaurko euskeran bere, beraren eta haren edutezko-erakusleen artean diran mugak lausotu egin dira denporearen joanean, eta hiztun edo idazleok nongoak garan edo nondikoak, edota euskaldunzaharrak edo barri-ikasiak garan kontu eginda, lehenengora, bigarrenera edo hirugarrena joten dogu, eta sarritan argi jakin barik zer dala-ta zeinen aldera obentzen garan. Gaztelania-erromantzean hain ugaria eta askotakoa dan su posesiboagazko gurutzaketan dago gure nahasbidearen azpi-arrazoietariko bat.

Sartaldeko euskaldunon artean nahasbiderik handiena bere eta beraren erakusle bihurkarien artean gertatzen dana da. Idatziz marka banangoak eta bereiziak dirala jakin arren, gaur ahoz nekez bereizten ditugu, alkar-neutralizatutzat jo daitekez, eta laburturik oguzten ditugu berbaz. Era landuan beraren dana, berbaz, leku batzuetan beran, beste batzuetan beren, edo eta bere esaten da. Mugatzaileaz berana edo berena esaten danaren atzean berarena dago. Eta berea esaten danaren atzean, bere posesibo bihurkaria.

Gaurko hiztunon erabileran haren eta beraren ondo samar bereizten dira. Haren erakusle soila da, edute-genitiboan emona, eta berau fisikoki seinalatzen dan zerbait edo ezaguna dan zerbait gogorazoten danean ohi darabilgu. “Ikusten dozu harako gizon praka laburduna? Ba haren etxean sarritan bazkalduta nago”.

Beraren, bera izenordainaren edute-genitiboa dogu, eta bata eta bestea ingurune beretsuetan darabilguz. Izenordain honek “birraitamena” adierazoten dau; berba-ekarrian lehendik ezaguna dan edo lehenago aitatua dan norbait edo zerbait barriro gogorarazoten danean edo izentau nahi dogunean, bera horregaz adierazoten dogu nor edo zer hori.

Euskerearen sartaldean –eta erdialdean, orohar‑ bera izenordain edota determinatzaileak askoz bizitasun handiagoa dauka, ekialderantz eta iparralderantz baino. Ekialdean hura eta bera izenordainen arteko oreka, erakusle soilaren aldera obendu da. Sartaldean, ostera, ha horren eremua esanguraz mugatuagoa da –seinalatze edo gogoratze neutroa‑ eta bera birraitamenezkoarena hedatsuagoa. Bera izenordainak, neu lehenengo gradukoak legez, ez dau bakarrik “birgogoratu” edo “birraitatu” egiten; galdegai edo fokuaren indarra be beregantzen dau; ez beti, baina jeneralean intentsidade-indarra dauka bera horrek. “Berak ez dau ezer esan” entzuten dogunean, kontestuan ezaguna dan norbaitez ari gara. “Berari bota deutsie errua. Bera da erruduna” dinogunean, bera horretan ipinten dogu fokua; galdegai bihurtzen dogu, kontestuan ezagun izanez gainera.

Beraren genitiboa, bada, ez da besterik bera izenordaina noren kasu genitiboan emonda baino. “Berarena da errua”. “Beraren kontuak dira horreek; berak jakingo ditu ondoen”. “Berarentzat erosi dogu, ez zuretzat”. Baina beraren hori bere posesiboagaz lehian bizi izan da mendez mende, eta funtsean, bere erabili ezin dan eremuetarako, edo nekez erabili daitekeenetarako garatu da euskeran beraren; horrretan lekukotu da.

Batetik, aposizio funtzinoetarako. Beraren horrek inon izan badau erabilera ziurra, izen sintagma genitibo baten aposizioan izan da: haren beraren, gizonaren beraren ereduko egituretan. Halan erabili eroien lapurtar klasikoek. Axular dogu eredu bikaina: “Errege hunek, lege haur hunein zinez begiratzen zuen denboran, gerthatu zeikan errege hunen beraren semeari, legearen haustera”. Edo Frai Bartolome: “Egia da, munduaren beraren asierati euki ditue ausilariak Jaungoikoaren aginduak, ta daukez gaur bere, ta eukiko ditue munduaren azkeneragino”.

Bestetik, izenordain gisa, nahiz eta hemen, genitiboan erabilirik, beraren eta bere harea mugikorretan nahasirik ibili sarri. Izenordain eredu argia J. Mateo Zabalaren hau: “esan zuk ari eginiko mesedeak, beraren zuganako esker deungea”.

Eta hirugarrenik, izen bati laguntzen doanean, batzuetan “mismo” esanguraz, beste batzuetan “propio” esanguraz. J.Mateo Zabalaren adibide bik on egingo deusku dinoguna: “Jangoikoak berak mundu onetarako bere dirauskula eze, alango juralariaren etxeari etorriko jakala jausi ta galdu bearra eta Jaun beraren birao gogorrak auts egingo dituzala etxe orren arri ta zurginokoak”.

Bere, ostera, beste etorki batekoa dogu. Eta aurrekoagandik kategoria berezia: izenlagun posesiboa dogu, eta “bihurkaria”; neure, zeure eta geure diran legetxe. Euron erabilgunerik zaharrena, euskeran –edonongo euskeran‑ aditzagazko akordioa beteten dauenekoa da. Nork ez dau ezaguna harako herri-, dantza-kopla hau: “Artolak dauko, Artolak dauko, Artolak dauko ustia, / beria dabela, beria dabela / mundu guztiko jentia”. Kopla horretan dogun egitura hau da: “Artolak berea dau mundu guztiko jentea”. Eta aditzagazko akordiorik ez balego, berarena tokatuko litzateke lege garbian: “Artolarena berarena da mundu guztiko jentea”.

Betiko hiztunek, adin batetik gorakoek endemas, toketan dan ingurune batzuetan bere eta berea ondo erabilten dakiez. “Alaba-bakarrak surtako hautsa be berea” errefrau-esaerea entzunda daukat behin baino sarriago Mungia aldean. Aditzaz horniduko bagendu: ...“surtako hautsa be berea dau” esango genduke, dudarik be barik.

Bigarren pertsoneaz eregiko bagendu be bardin. Itauna honetara egingo genduke: “Zeurea dozu hor bigarren ilaran dagoan autoori?”. Eta lehenengo pertsonan be antzera: “Ez daukagu geure seme-alabarik, baina inorenak jagoteko be ez gagoz”.

Jabier Kalzakortak, Markinan esaten dala-ta, esaera ezagun baten aldaera osotuagoa gogorarazo deust: “Hor konpon, Maria Anton. Txakurrak buztana berea jon”. “Berea dau” letxe, baina andrentzako hitanoz adierazota: jon.

Baina neurea, geurea edo zeurea, aditzagaz akordiorik ez dagoanean be aise erabilten ditugu, batez be sartaldean: neurea da..., geureak irabazi dau... zeure esana egingo da. Eta zein da kasu horri hirugarren pertsonan jagokon izenordaina? Berea ala berarena? Hor dago untzea.

Bere eta beraren kontuan urak aspaldi nahasturik eta arreturik datoz uharkan behera, eta guztiz ez bada erdi bardindurik darabilguz euskaldunik askok, aditzagazko akordiorik dagoanentz be ez dakigula, jaramonik be hartzen ez deutsagula, eta hain gitxi ardura be deuskula.

Baina idatzirako beharko dogu, nonbaiten be, arauren bat, bere eta beraren arteko bizikidetza bermatuko dauena! Horretara gatoz.

Bere zaharra eta orokorra dogu euskera osoan; alderik alde. Baina beronen erabilera ez da leku guztietan bardin emoten.

Bere euskera zaharrean bakuna zein aniztuna izan zeitekean, numeroz neutroa: berea izatea, batena izatea edota gehiagorena izan zeitekean. Denporan aurrerago, pluralerako eurena (edo erena) garatu zan sartaldean eta berena erdialdean; oraintsuan modaratu dan beraien dalakoaren enborreko forma. Iparraldean luzaroagoan eta hobeto gorde da bere balio pluralduna, hegoaldeko hizkeretan baino.

Axularren ondoko pasarte horretako bere biak be pluralari jagokoz. Baina esamolde finkoetan txertaturik dagoz: bere buruz eta bere baitan. “Zure laudorioen aiphamenean? Berak dira bere buruz asko gora mintzo: berak dira bere baithan asko klar eta ozen” (Axular).

Baina haren hondarrak hemen be badira. Esaera finko batzuetan balio zahar horrek dirau hondino, singular zein plurala biak hartzen dituan bere horrek. “Bere lekuan itxi oinetakoak” esaten dogu errazago, “euren lekuan” baino. “Berez ez dira egiten beharrak, putz eginda” esaten dogun moduan, nekez darabilgu eurenez ingurune horretan. “Bere horretan itxi egizuz arazook, aurrerago konponduko dira eta” dinogunaren lekuan, nekez darabilgu “euren horretan”. “Bere kabuz hartu dabe erabagiori” esatea zilegi da, “euren kabuz” hainbat behintzat. “Beretik urtenda” bi edo gehiagori buruz be predikau geinke, “eurenetik urtenda” nekezago entzuten dan bitartean. “Berebiziko poza hartu dabe” esango genduke, eta ez euren biziko. Berba baten, bere posesiboa zenbatekoari buruz, bat-anitz izate puntuan, neutroa izan zan aldiko errastuak gaur be bizi-bizi ditugu, esamodu finko eginetan behintzat.

Baina sartalde euskerako idatzi zaharretan behin edo behin baino ez da agiri bere aniztasun kontestuan. Kapanagaren hau, bat: “Esaten dau Sazerdoteak pobluagana biortuta, ulerretan emaiteko, erraz joan deitezala bere bearrera” (Dotr.). Ez da kasualidade hutsa, euren edutezko plurala gure testu zaharrenetarik agiri izatea, numero banaketa argia eginik: euren pluralerako garatu ahala, bere singularrerako mugaturik geratu zan.

Bere, perpausan agiri dan nor edo zer dalakoa barriz aitatzean erabili izan da tradizinoz, aditzagaz akordioa jagoten daben nor, nork edo nori kasuko izen baten birraitamena dagoanean; erabilera bihurkaria, bestela esanda. Baina sartaldeko hizkeretan –eta sartaldeko ez diranetan be‑ bihurkaritasuna gordeten ez daben inguruneetan be bardin agiri da, testurik zaharrenetarik.

Bere eta beraren gaur egun orekan mantentzeko modu egokia izan daiteke, bere hori aditzagazko akordioa dagoan esaldietarako ixtea, eta holakorik ez dagoanean beraren genitibo erregulardunari leku emotea, eta hurbiltasuna jagon beharreko kasuetan, beronen eta berorren hurbilei.

Hari luzea darion matazea bilbatzen dauen ezkero gai honek, hurrengo jardun baterako itxiko dogu gainerakoa.

 

Iturriko

2016-11-23

 

Esatekoak 0
Ikusita: 513
2016.11.17

BiziMODU, bazkari MODUKO bat, gaixo MODU

Modu hitz ugaria eta askotarakoa da euskeraz, berorren erdal jatorria gorabehera. Pirinio peko lurraldean askoz gehiago, Iparraldean baino. Eta Hegoalde horretan be, sartaldeko hizkeretan ugaritu da gehien, batez be hizkera bizian, hiztunen erabileran.

Aspalditik datozan erabilerak dira: Zer moduz? Inolako moduz. Ze modutan eta horretarikoak. Aspaldikoak dira, baita, postposizino erara darabilguneko egiturak be: Lehengo moduan, modura edo modukoa. Lagun moduan, modura edo modukoa. Eta bardin: Gure moduan, modura eta modukoa. Aditzagaz be aspalditik darabilgu: Dakizun moduan. Esateko moduan eta eredu horretako hamaikatxu.

Izen bakun modura be txito erabilia izan da. Sarritan, era edo tankera zentzuaz, gaztelaniazko “manera” lez: Horreek ez dira moduak, jenteari berba egiteko. Bai beste esangura batzukaz be. Ahalbidea, ahal izatea adierazoteko: Ahal baneu baina… nik ez daukat modurik, inori ezertan laguntzeko. Ondasunak, bitartekoak edo baliabideak adierazoteko be eurrezean erabilten da. Azkuek jasoriko harako esaldia dogu lekuko parebakoa: “Modua daukanak jan daiala oiloa; modurik ez daukanak, artoa”.

Baina gaurko gure berbakizuna, hitz konposatuetan dauen erabilereaz da. Goiko izenburuan agiri diran eta beste hitz alkartu askotan agiri danekoa.

Egunero entzuten dogu berbaz modu izena, beste izen askoren atzean eta haregaz bat eginda, hiztunak era librean halantxe ipinita. Nork ez ditu esan edo entzun honetarikoak: Hau da bizimoduaren tristea, guk daukaguna! Ze jentemodu da aspaldion ingurura biziten etorri jakuna? Bizimodu eta jentemodu, holantxe batera idazten ditugu, hiztunontzat be hitz alkartu egin-eginak dirala, guztiz lexikalizatuak.

Baina izen-berbarik gehienei era librean eransten deutsegu batzuetan modu hori atzean. Ez da bardin esatea: Andrea hartu dau edo Andra modua hartu dauena! Edo andra bati entzutea: Gizon modua da hori ba? Gizonaren taiurik be ez dauka eta?. Edo: Pertsona modua da hori ba? Piztia dala esan lei, pertsonea baino gehiago.

Goiko erabilerotan eta berbaz sortzen ditugun beste askotan, izen-berba bati modu erantsi ezkero, halako sunda negatiboa, gitxiesgarria emoten deutsagu. “Hau da okela modua! Ez dago hau jango dauenik amaren semerik!”. Haragiaren kalidadeari mesede gitxi eta kalterik asko egiten deutso modu horrek. Eguraldi txarra dakarrenean be, batek baino gehiagok daki esaten: “Denpora modua ipini dauena! Honegaz nora urten nei ba?”.

Badira izen batzuk, euren esangurearen eztasuna edo gitxitasuna adierazoteko, modu hitzagaz alkartzen ditugunak. Ezezkako perpausetan, jakina. “Asti modurik euki ez arren, ezin ezetzik esan; derrior bete behar eskatutakoa”. Esan gura da: astirik apenas euki arren. “Gerraosteko urteetan liburu modurik ez egoan euskeraz irakurri ahal izateko”. Ia ez egoala euskerazko libururik adierazo gura da. “Orduko sasoian diru modurik be ez geunkan, baina gazteak ginan eta osasuna ona!”. Diru modurik edo diru apurrik, bat dira esaldi horretan.

Baina denporan atzerago jota, izen bat modu hitzagaz alkartzeak adierazo gura ebana zerbait neutroa zan: mota, tipo, era, genero edo klasea adierazotea beste barik. Pedro Astarloa durangoarra dogu hitz honegaz egitura alkartuetan gehien antzean baliatzen danetarikoa. Hara beronen erabilera batzuk:

“Batuten dituz al daizan martitzak, eta irakatsirik onei, ze gerra modu egin bear jaken frantzesai, abietan da eurai ekiten, antxina gure gurasoak erromatarrai legez.”

“Ezagututeko zer dan emen galazoten jakuna, jakin bear dogu bear modu bi dagozala”.

“Ezin esan leikez birao modu guztiak, eta alan bakarrik azaldu edo esplikaduko dodaz ezaunenak, jakin daizuben nos dirian pekatu mortal, eta nos benial.”

Mogelen Peru Abarka-ko Maixu Juanek itauntzen deutsanean Peruri: “Ze eguraldi modu dago?”, ea zelango denporea dagoan itaundu gura dau beste barik, eguraldi txarraren susmo barik. Eta idazle beronek, Peruren ahoz, Maixu Juan adiskideari erakutsi nahi deutso euskaldun modu diferenteak dagozala: “Ona emen iru euskaldun modu, prantzesa, kiputza ta bizkaitarra, alkar ederto aituten dabeenak”.

Moduko izenlagunaz be egiten dogu batzuetan izenagazko alkarketa. Izenak adierazoten dauenaren antzeko, itxurako zerbait dala aitzen emoteko darabilgu moduko hau. Gosari moduko bat bada, ez da benetako gosaria, haren ordezko eta gitxiago dan zerbait baino. Betso moduko bat egiten dauenak, beharbada ez daki bertsotan, baina antza emoten ahalegintzen da. Ipuin moduko bat kontauko dauela dinoanak aitzen emon gura dauena da, ipuin izatera be ez dala heltzen.

Mogel idazleak, Noeren denporetako ujolte nagusiaren istorioa kontatzen deuskunean, gizaki gitxi batzuk eta abere modu batzuk salbatu izan zirala, honetara edesten deusku: “zortzi gizon ta andra, lau aetati, eta beste lau oneetatik gorde zituala kutxa ontzi moduko baten, nun bere gorde zirian animalia batzuk, gero barriro geitu zitezan”. Ontzi moduko horregaz aitzen emoten jaku, ez zala benetako ontzia; antza emoten eutsan zerbait baino.

Modu, adberbio kategorien sortzaile be izan daiteke, adjektibo baten ondoren, Bizkaiko inguru batzuetan behinik behin. Gaixo modu, gaixo antzean edo erdi gaixorik esateko, edo geldi modu, geldi antzean, erdi geldirik esateko. “Orduan egunean gaixo modu ibili zan umea”, entzun neutsan oraintsu ama gazte bati. Aspaldiko kontalari batek, bere gazte denporako ibilteak dirala-ta, honetara kontau eban behin: “Lau gizon ginan han geldi modu, eta Urkiolara joan ginan ida-ebaten”.

Modu hitza, erdal usainagaitik baztertu izan dabe XX. mendeko idazle askok. Usain txarra hartu, nonbait, berba honi. Sistematikoki baztertua izan da ontzat eta handitzat dagozan idazle batzuen aldetik. Baina ordua da urok uherkara bihurtu daitezan. Jatorria nondikgurakoa izanda be, zergaitik modu hitzari bere lekua bihurtu idatziz eta eredu jasoan, baldin euskal hiztunek guren daben berbea bada?

Hala biz.

 

Iturriko

2016-11-17

Esatekoak 0
Ikusita: 450
2016.11.11

HALAKO ANDRA eta HAIN LEKUTAN

Aurreko saioan urlia, sandia eta berendia erabili genduzan berbagai. Hareen senide hurrekoak dira oraingoan jardungai izango ditugun halako eta hain be. Bata eta bestea gramatika eginkizun diferenteetan erabiliak dira, baina hemen jorratuko ditugun kategoriak, edo izenordain –halakoren kasuan‑ edo izen-determinatzaile lez –bien kasuan‑ agiri diranekoa dogu. Halako garanduko dogu lehenengo, eta hain gerorengo.

Halako kategoria diferenteetan agiri dan hitza da, berariaz izenlagun lez: Halako bizimodurik ez dogu hemen ezagutuko. Halako pertsonak gura gendukez, zintzoak eta finak. Graduatzaile zereginetan be ezaguna dogu, adjektiboei laguntzen: Halako politik ez dot egundo ikusi! Alde batera lagako ditugu kategoriok oraingoz.

Izenordain kategoriaz darabilgunekoari helduko deutsagu lehenik. Beste izenordain zehaztugabe batzuen antzera ‑nor, edozein, norbait, baten bat‑, era mugagabean, soilik, deklinatzen daneko kasuaz ari gara: Halako etorri da. Halakok esan dau hori. Halakori entzun deutsagu. Halakorentzat da opari hau. Halakogaz ezkondu ei da.

Erabilera hau zaharra dogu berez, baina urri samarra erabileraz. Eta ekialdekoa, batez be. Urlia izenkiaren bikia dogu, eta denporearen puruz urlia eredukoei lekua hartzera eta ia berau baztertzera heldu dana, bai halako eta bai honen aldamenak: honelako eta, mehatsago, horrelako. Axularren pasarte honek darakusku argiro beronen egitekoa izenordain gisa:

“Anhitzetan ere ekhartzen derauzkigute elhaberriak, erran-merranak, enzuten dugu zer dioten urliak eta sandiak, hunelakok eta halakok, eta gerok ere desiros gara jakitera”.

Eta Xurio idazle klasikoaren beste lekukotasun hau be ildo berekoa dogu:

“Zenbatetan ez duzu aditu hunelako hil da ezpata kolpe batez, halako itho da, bertze batek goratik eroririk hautsi du burua?”

Halako hirugarren gradukoa ha erakusleari -lako atzizki bikotxa erantsiaz garatu dan eran, beste gradu biak be taiu berean egin dira, eta halantxe izenordain gisa erabiliak dira behin baino sarriago: honelako eta horrelako, biak mugagabez. Horrelako da hiruretarik gitxien –edo nekez, egia esateko‑ zeregin horretan agiri dana. Eta argi esanda, halako da agirien eta ugarien darabilguna; neutroa dalako. Klasikoetan lez, idazle modernoetan be tinko erroturik ditugu halako eta enparatu. Garoa elabarriko pasarte hau lekuko: “bere lepotik barrez ibili ohi ziran. –Luisa, honelakok zuretzat eskumuinak eman dizkit. (…) Luisa, beste halakok zure galdera egin du”.

Bizkaieraren erdi eta sartaldean nekez entzuten da halako izenordain lez, baina Artibai aldetik ekialderantz, Gipuzkoan barrena, ugari be ugaria da. Orixeren dialogo honek on egiten deusku beronen bizitasuna: “Hots egin zuen presaka: ‑Nor da?, eta –Halako, hemengo nagusiaren adiskide haundia”.

Izenordain hurbiltzat holako be ondo lekukotua dogu. Toribio Etxebarria eibartarraren lekukotasun hau balia bekigu: “Halakok eta holakok zinoen zu guzurti bat zarala”.

Aurre-determinatzaile kategoriaz be sarri erabilia da halako, eta bide beretik honelako edo horrelako, beste batzuetan. Eta aurre-determinatzaile lez, ez bakarrik gizaki-izenei laguntzen, baita leku- edo denpora-izenei be. Horretara eregiak dira honako sintagmak: honelako baserritar, honelako tokitan edo honelako egunetan. Lehenengo kasurako D. Agirreren adibide hau jatorku eraz: “Inun entzun bazuan Antonek, honelako nekazari behi batena ezin ordaindurik zebilena, nahiz eta berari ezer galdetu ez, aurki hasiko zan” (Garoa).

Autore klasiko batzuetan honako agiri da, honelako-ren lekuan; Frai Bartolomeren kasua ereduko: “Agindu deutsu onako personagaz ez egoteko?”, “ugazabaren aginduaren kontra egin ebana onako edo alako gauza”.

Baina halako eta honelako, batez be leku edo denpora esangurako izenakaz erabili izan dira gehiago, giza-izenakaz baino. Mogel markinarrak eremu banangoetan erabili ohi ebazan urlia eta halako. Lekukotasun bi eskeiniko ditugu. Bata: “urlia neskatila edo mutilegaz ez berbarik egiteko, (…), alako etxean ez oinik ifinteko”. Bestea: “baldin amar bat erreal baleukaz meza bat alako egunetan entzunda”. Oraintsuagora etorrita, D. Agirrerena dogu beste esaldi hau: “Handiak esaten ziran: gauerdian, honelako tokitan, bata besteari txistuka zabiltzala”.

Bigarrenik, hain marka aitatuko dogu. Hain honek ez dau izenordain kategoriako erabilerarik, baina aurre-determinatzailearena bai. Bai aurrerengo esan daigun, beronen kategoria nagusia eta erabiliena, graduatzaile konparatzailearena dala: Hain polita. Hain txarto. Hain maite dau. Hain da ona! Baina ibili-ibili gaztelaniazko “tal” hitzaren kideko balioa hartzera heldu da euskeraz, ingurune zabalago edo murriztuagoetan, hizkeren arabera. Kategoriaz, hain hori determinatzaile zehaztugabea dogu, izen mugagabearen aurretik kokaturik erabilia.

Sartaldeko euskeran garatu dau aurre-determinatzailearen egitekoa hain horrek, ez besteetan, erdi eta ekialdean. Eta sartalde hizkerotan be halako erabiliagoa da hain baino, gaur zein lehen, bizkaieraren ekialdean (Artibai eta Deba ibarretan) eta handik ekialderuntz.

Dana dala, Mogel idazleak, halako baino urriago egin arren, badarabil hain determinatzaile gisa, gitxitan egin arren, baina leku-denpora kasuetara mugaturik beti. Beraren lekukotasun banakak, lekua, denporea, neurria eta moduaren esparruko izenei jagokez:

“Urlia neskatila edo andra edo ain etxetakoak ondo jan eta ondo jantzirik bizi dira”; “ematea limosna edo eramatea argia ain lekutako imajina santu bati, iritxi dezan kastiguren bat gaizki egin edo nai dionari”.

“Urlia emakume sartu zan nere etxean ain egunetan, begiratu zion kontu andiarekin nere aurtxoari, zeina zegoan gizen, mamintsu ta txit ederra” (gipuzkeraz)

“Neurri txarra daroenak eta alan, ajustea egin ezkero ain preziotan onelango edo alango neurria botateko, egon bear da berbara”

Gerora eremu barriak irabazten joan da hain determinatzailea, eta kasu absolutibodun sintagmetan be erabiltera jo da. XIX. mendean J. Mateo Zabalak honetariko kontestuetan darabilz hain, horren eta honen: “egin dozu ain gauza edo orren gauza?” edo “jakin ezkero ain gauza edo orren gauza dala zuentzako gatxerako bidea” edo “onen gauza pagetako”. Bilbotar idazleagan idoroten dan, baina bestetan nekez irakurten dan hiru graduen erabilera hau ‑hain, honen, horren‑, adierazgarria eta esanguratsua da benetan.

Gaur egun bizkaieraren sartaldean (ezin esan nei leku guztietan, baina), giza-izenakaz be nasai erabilia da: Hain laguni entzun deutsat. Hain andragaz ezkontzen ei da. Hain neskatilak kontau ei deutso. Hain umegaz kontuz dabilela, drogosoa da eta.

Gatx egiten jaku hain determinatzailea gaur egun zein esparrutan erabili edo ez erabili munarriak ipinten hastea. Leku-denbora kasuetara mugatu beronen erabilera? Hobetsi, bai behintzat.

Nor, nork, nori eta gainerako kasu guztietarako be zilegitzat jo? Giza-izen zein bizibakoetarako? Galerazo ez, behintzat. Hiztunen erabilerak berak ipini ohi ditu hesiak. Geu hesiak ipinten hastea ia alperrekotzat daukat puntu honetan. Hiztunek berezean garatu eta zabaldu daben esparrua atzera estutzen hasteko ze aginpide daukagu gramatikariok ba? Berbaz darabilenak idatzi daiala ardura barik. Hau ez darabilenak eta bai besteren bat, zelangura! Berez doana zertan behartu.

 

Iturriko

2016-11-11

Esatekoak 0
Ikusita: 444
2016.11.04

Urlia, Zandia eta Berendia

Euskeraz hitz ezagunak ditugu urlia, zandia eta berendia, behintzat aldi batetik gorako jentearen artean eta euskaldun eskolatu artean –ez dakit zenbaiteraino gaurko gazteen artean‑.

Gaztelaniaz, horreen kide eta ordainak, fulano, zutano eta mengano dira. Bide paraleloak ezagutu izan ditue erabileran, hizkuntza batean eta bestean. Hirukote horretarik gehienetan lehenengoa bakarrik erabilten da, urlia euskeraz, baina beste batzuetan, binaka: urlia eta zandia edo urlia eta berendia, edota baita zandia eta berendia. Eta hirunaka be bai, gitxiagotan baina: urlia, zandia eta berendia.

Urlia dogu agiriena eta ezagunena. Gramatikaz izen kategoria modura jokatzen dau: urli + -a, zandi-a, berendi-a, azken -a hori mugatzailea dala, ez hitzaren bokal erantsia. Izenaren gramatika dauka, baina izenordainaren egitekoa.

Sarriroen urlia bakarrean darabilgu, norbait izenik izentau barik aditzen emon gura dogunean, anonimatoan itxita. Hizlari edo idazleek sarritan urlia erabiltera jo dabe, jazoera susmagarri, kaltezko edo damugarriren bat artean egon danean, egilearen izena estaltzeko. Mogelen berbaz on egin daigun dinogun hori: “Eta alan ez deutsa ume batek obediu bear gurasoari, aginduten badeutsa jaiegun katigatuetan, bear egiteko errazoe baga, urliaren basotik egurrak”. Edo ta Frai Bartolomeren berbaz: “Urliagaz ezkonduten ez bazara, ez deutsut aziendea emongo; edo ez deutsut doterik emongo”. “Ugazaba batek bere esan leio otseinari edo errenteruari: Urliagaz ezkondu bear dozu; edo, Urliagaz ezkonduten ez bazara, etxetik aterako zaitut, edo, ez dozu ene etxean zereginik izango”.

Sandia ez da urlia baizen ezaguna, gaztelaniaz zutano ez dan modura. Eta erabili izan danik gehienetan, bakarrean barik, edo urlia lagun dauela edo berendia lagun dauela erabili izan da. Pertsona izentaubakoak gitxienez bi diranean alkartu ohi da urlia sandia bategaz.

Batzuetan eta juntagailuaz alkartua: “urlia eta sandia bizi dira deungaro, edo alkarri lagunduten deutse giberri edo beste gauzaren batzuk ostuteko; neuk ikusi, edo leku onetik jakin nituan” (Mogel). Beste batzuetan urlia sandiagaz, bata besteagaz osagarri egiten dirala: “Urlia ezkontzen da sandiarekin; senarra ahaide egiten da emaztearen ahizpa, lengusu, bestengusu eta erengusuakin” (Agirre Asteasuko).

Urlia, sandia eta berendia holantxe erreskadan erabilten dira sarri, pertsonak, izenez izentau barik, banan-banan aitatzeko. Kirikiñok bere ipuinetariko baten dakarren pasarteak argi egingo deusku honetarako: “Hor daukazu urlia, eta jor daukazu berendia eta hor daukozu sandia, eta hor daukozu....”. Laugarrenik ez dau aitatzen, egon be ez dagoalako euskeraz laugarrengorik edo bostgarrengorik; hiru pertsonaren segida kontenplatzen da bakarrik euskeraz, gaztelaniaz legetxe.

 

Urlia horri sartalderengo euskeran femeninoa erne jako alborik hara: urlizea darabile batzuk, urlezia beste batzuk, hizkera batzuetan behintzat; gainerako euskera lurraldeetan urlia horrek generoz neutroa dirauen bitartean; gizonezko zein andrazkoentzako.

Añibarrok, jentearen esamesa eta zurrumurruak astintze aldera, honelan dirausku: “Urliak hau dinoala, urlizeak bestea dinoala”. J. Mateo Zabala predikari-idazleak be sutsu dihardu neska-mutil gazteen haragi-garrak baretu beharrez sermoiginen, gordin salatuz honeek gehiegikeria ustekoak: “baia ez dituez itxi gura urlia edo urleziagazko berba-aldiak, amurruturik dagoz beragaz egoteko al daien guztian, berbaz dagozanean sentietan dabe euren biotzean infernuko su edo berotasun zorigogorreko bat, zeinek erretan dituzan azurretaragino, eta orregaitik bere ez daude alangoetatik urrun egin gura”.

Urlia horrek beste aldaera bat be ezaguna dau gure tradizinoan zein berbakeran: urlia eta urlijaina darabilz Artibaiko Etxebarriko semea genduan Frai Bartolomek: “Batari esaten deutsa alako enbusteruak edo enbustereak: Zugaiti urlijainak au zinoan. Besteari: Zure lepoti zelan olgau zan urlijaina! Beste bati esango deutsa: Zure senarra (edo emaztea) urlijainagaz egon zan atzo. Beste batzuetan esango dau: Ona daukazu urlijaina!”.

Urlia, izena edo, gura bada, izenordain izateaz gainera, beste izen baten aurre-lagun be izan daiteke, gramatikan aurre-determinatzaile deritxona. Eta halantxe jokatzen dau sarritan determinatzaile zehaztugabe gisa, edozein, hainbat, hain edo halako darabilguzan moduan.

Kontua da, holakoetan zalantzatan jarten garala urlia gizon ala urlia gizona esan behar ete dan. Eta gu hiztunok ez eze, gure idazleak be zalantza berean agiri dira zabuka behin eta barriro, batez be leku-denpora kasuetan: urlia egunetan eta urlia egunean, biak irakurri daitekez. Gure gomendioa da, urlia aurretik ipinten jakon izena mugagabez markatzea: urlia mutil, urlia neskatila, urlia auzo edo urlia lekutan.

Domingo Agirrek Garoa-n dakarren pasarte bat, dinogunaren argigarri: “Zeintzuri egingo diegu? Urlia auzori ez dakit, honelako ahaideri bai, halako adiskideri ez; ezer ez diogu zor”. Adierazgarria da gure idazle handiaren esaldi hau, zeinetan urlia, honelako eta halako bardin eta kide lez darabilzan, gaztelaniaz “tal” egitea lez, baina hirurak mugagabez. Baina atzerago jota, Mogel handiak be horrelantxe mugagabez erabilen: “Nik bai egin dodala osaketea urlia gizonegaz!”, ipini eban barberu baten ahoan.

 

Urlia, gizakien adierazle izatetik, leku eta bestelako eremu bizigabeetara be zabaldu da ibili-ibili. Leku-denpora esparruko izenakaz, euskera osoko eremurik gehienetan, beste marka alternatiboak erabilten dira: halako da ezagunena, eta hain be erabilia da Bizkai partean. Baina bizkaiera eremuko hainbat lekutan eta hizkeratan, halako lekutan edo hain lekutan baino gehiago, entzuten diranak dira: urlia tokitan, urlia etxetakoa eta honelangoak. Eta hau ez da atzo goizeko kontua, lehenagorik datorrena baino. Adibide batzukaz on egingo dogu baieztatu dogunau.

Denpora kontuan, urlia egunean esaten dala jaso eban Azkuek Txorierri, Arratia eta Orozkon; sartalde-bizkaieran. Baina Bizkai erdian be ezagunak dira horretarikoak. R. Ortuzar bermeotar idazleak Urdaibaiko berbetan be hatakotzat darabil: “Belentzik esan dauela zelan urlein lekutan Guardak berak esan dauen, eurek disgustua nahikoa daukiela alabeagaz”.

J. Mateo Zabala dogu puntu honetan be, beste askotan lez, eredurik bikainena. Halan dino: “itanduten deutsue: baegoan ala ez Juan urlia egunetan jazo zan errieltan?; zuk uste dozu ez egoala bertan, baia benetan bertan aurkitu zan”.

Leku-espazio kontuan be bardin-bardin erabili izan da: “Urlia lekuan jarri naz”, dinosku bilbotar idazle berberonek.

Geure gomendio gisa, aholku bat apaltasun osoz. Ez ete litzateke hobe urlia, sandia eta berendia gizakien barrutirako gorde, eta leku-denpora arloko kasuetarako halako eta hain bideratu? Hiztunen artean marka guztien esparruak aspaldi nahasita dagozala jakinik, hiztunen erabileran nahastura hori ezabatzea ez da erraza, baina idatziz… Gomendio gisa isurtzen dodan eretxia baino ez da, eretxiak eretxi.

Iturriko

2016-11-04

Esatekoak 0
Ikusita: 495