kontaktua
2017.10.27

Bizkaiko literatura: Bedita Larrakoetxea

BENITO LARRAKOETXEA (Zeanuri 1894-Oñati 1990)

Benito Larrakoetxea, edo Bedita, berak sarritan darabilen moduan, Zeanurin jaioa dogu 1894an. Letrango ordenako fraile egin zan. Altsasu eta Oñatin ikasi abaderako, eta Meza Barria 1917an emon eban Gasteizen.

Hortik aurrera irakasle ibili zan batez be, 1936an gerra hasi zan arte. 1937an, Bilboko ume talde bat Britainia Handira eroan eben, eta hareekaz joan zan Aita Bedita. Han urtebete inguru emon eta gero, Uruguayra bialdu eben, eta barriro be aldatu behar eta Argentinara joan zan, 1972an Euskal Herrira bihurtu arte.

Aita Beditak asko idatzi dau euskeraz. 1926tik 1928ra bitartean Euskal Esnalea aldizkarian grekotik itzulitako testutxoak argitaratu ebazan.

1928an, Euskal Esnaleak berak egindako Itzaldiak izeneko argitalpenean Gorbeia’ko gaztagintzea izenburuko hitzaldia atara eban.

Baina Larrakoetxea’tar Beditaren lanik handiena Shakespeare idazle ingeles ospetsuaren antzerkiak euskeraz ipintea izan da. Euzko Gogoa aldizkarian argitaratu ebazan Macbeth (Macbeth), Lear Errege (King Lear) eta Ekatxa (The Tempest), 1957, 1958 eta 1959an.

Horrez ganera, Shakespeareren Komediak A eta B izeneko liburuetan haren 14 komediaren itzulpena atara ebazan, eta Odol Antzerkiak A eta B liburuetan beste 13 antzerki. Amaitzeko, Dramak izeneko liburua gogoratuko dogu, 10 antzerki dituena, 462 orritan. Azkenengo liburu guztiok Gasteizen argitaratuta dagoz 1974 eta 1977 bitartean.

Shakespeareren antzerki gehienak bertsoz eginda dagoz, errima ondo jagonda, hizkuntza erreza baina guztiz aberatsean eginda. Ez da behar makala, ez, Beditak hartu ebana! Kopurua ezeze, beharra zelangoa dan be ikusi behar da, eta duda barik, Shakespeare ez da euskeratuteko errezenetakoa, ez horixe!

Hona hemen Larrakoetxea’tar Beditak grekotik euskeratutako ipuintxo bat, Euskal Esnalea aldizkarian 1927an argitaratua.

LUGINA, MUTIKOA TA ESKILASOAK

Gaztañak batuta Azaroa edo Azilla heldu zan bere leiakaz, eta lugin bat bere soloan galazia ereinda zutunik egoan hazia jagoten, eskilaso nabar-karrakada-gogaikarridun-talde gogorra ta bela-mika solo-hazi-aztertzaileak solora etorten jakozan-da.

Luginak habaila makurdun mutikoa eukan laguntzat. Eskilasoak, baina, “ekak habailori” entzuten ohituta egozan-da, zaharrak mutikoari habaila eskatzen eutsanean harriak jaurtin baino lehen iges egiten eben.

Luginak, baina, beste bide ala antze bat asmau eban, eta mutikoari deituta esan eutsan: “Hi, txotxo, txori jakintsuen adiskide izan behar joguk; beraz, hareek datorkezanean nik ogia eskatuko dauskat, hik baina ez eidak emon ogia, habaila baino”. Etorri ziran atzera be eskilasoak eta galazia aztertu eta jaten eragoioen. Luginak orduan, itunbenaren arauz, ogia eskatzen dau eta eskilasoak ez dabe igesten; mutikoak barriz habaila damotso harriz beterik. Zaharrak jaurtiten dauz burrundadaka habailako harriak eta bata buruaren erdi-erdian joten dau, bestea iztarrean, eta haragokoa sorburuan; enparauak alde-egin eben solotik.

Durdureak urten eutsen bidera eta zer jazoten jaken itandu eutsen eta eskilaso batek esan eutsan: “Igesi gizon-enda gaiztoagandik, alkarri gauza bat esanda beste bat egin daroe-ta”.

Esatekoak 0
Ikusita: 59
2017.10.20

-ZU atzizkia izen eta beste kategoria batzuetan

Euskeraz zu bigarren pertsonako izenordaina da, hitz beregain gisa: antxina 2. perts. aniztuna, plurala, gaztelania zaharrean vos zanaren kidea, eta gerora bakun bihurtua, singular balioa hartua kortesiazko tratamentuan, eta gerora (eta gaur egun) bigarren pertsona neutroa.

Baina -zu atzizki gisa erabili izan danekoa dogu berbagai oraingoan. Edozelan be -zu hizkiak aniztun izaera gorde izan dau orohar, gauza baterako zein besterako erabili, hitz-kategoria diferenteei erantsirik doala be. Izen kategoriako hitzak euskeraz pluralez emoteko -ak mugatzailea dogu atzizki orokor gisa (mendi-ak, gizon-ak), eta -ek aldaera berezia pronominal kategoriako hitzakaz (hone-ek, zu-ek, batzu-ek).

Gaurko hizkera erabileretatik abiatuta oratuko deutsagu arloari.

Bat zenbatzailea dogu atzizki honen bidelagun zaharrenetarikoa gramatika mailan: bat unitate-zenbakiak, -zu atzizkia hartuta, batzu plurala garatu eban, unidade plural kopuru laburrekoa adierazoteko, inguruko erromantzeetan lat. unus batetik unos, uns eta abar garatu ziran antzera.

Batzu era soila dogu gure idazle klasikoen erarik zaharrena, XVI. mendekoa, lapurtar klasikoetan (Etxepare, Leizarraga) zein sartaldekoetan (Lazarraga) agiri dana. Arabar poeta honen idatzietan batzu, batzugaz eta batzuen erak agiri dira; batzu deklinatze-hizki mugagabeakaz erabilirik: batzuen horretako –en gen. atzizkia be bizkaiera zaharrean mugagabekoa zan (beste hizkeretako –ren berbera), -gaz soziatiboa zan legetxe; horregatik batzugaz. Baina hurrengo mendetik aurrera batzuk, batzuek ereduak aurkituko ditugu ia orotan, funtsean plural-marka bikotxa dabenak: -zu + -ek, edo –zu + -(e)k.

Gaur egun be oraindino bizirik dago batzu-batzuk egitura konposatua, entzun-erabiliagoak diran baten batzuk edo bat edo batzuk izenordainen lekuan. Bizkaiera ekialdean eta gipuzkera sartaldean oraindino entzuten da batzu-batzuk, eta literatur idatzian gitxi agiri bada be, Mogel markinarrak aspaldi on egin eban beronen usua: “Urten daigun etxeti, ta gura badozu esango deutsudaz batzuk batzuk” (Peru Abarka). Eta Mateo Zabala lango bizkaiera sartaldeko idazleek be bai: “aditu bear dozuez ogeta lau orduak, gaberdi baterik eta beste gaberdira, guztiak dakien legez, eta ez eguna barreatuten ta zabalduten dabenetik gaua ilundu[ten daben] artekoa, batzuk batzuk egin daroen legez” (I 85)”.

Bat > batzu, batzuk eboluzinoa euskerearen ia eremu osoan garatu dan moduan, ez ostera nor, zer, zein izenordainena. Horreetarik garatuak dira nortzuk, zertzuk eta zeintzuk izenordainak, baina erdi-sartalde hizkeretara mugatzen da izenordain eratorrion erabilera, baina euskal idatzi zaharrenetarik dagoz ondo dokumentaturik, berariaz zeintzuk, eta hau arrazoi jakin bategaitik batez be: erlatiboko perpausak eregiteko, gaztelaniaz “los cuales” pluralaren ordain izateko erabili izan diralako sarri. Larrazagaren adibide pare batek darakus dinoguna argiro: “erregutu eusten legioela lagun musika bat emaitera joaten, zeintzuk esan eutsaen baietz”.

Nortzuk plurala be goiztar agiri da idatzietan. Kapanaga mañariarrak XVII. mendean ugari be ugari darabil, kasurako: “‑ Norzuk dira borondatezko pobreak? ‑ Onrarik eta aberastasunik, ez ezer aetarik gura eztabeenak.” (83).

Eta zertzuk be handik laster. Eta galdetzaile honen apartekotasuna, beste bien aldean da, izenordain izanaz gainera, determinatzaile legez be agiri dala, gaur egun sartalde hizkera askotan entzuten dan antzera. Hara Mogelen Peru Abarka-ko esaldi hau mediku-barberuak dirala-ta dinoana: “Kortejante batzuk dituzu; igaroten jake denporea, zertzuk moda direan kontetan” (4).

Euskeraren ekialdean -zu atzizkiak badau adjektibo kategoriako hitzen sorkuntzan be garapen bat, gure hizkeretan (erdi eta sartaldekoetan batez be) -tsu atzizkiaz adierazoten dogun balio berbera dauena. Elezu (barritsu), odolzu (odoltsu), zorrizu (zorritsu), mukizu (mokoti) izan daitekez adibide ezagun batzuk. D. Inzak Nafarroan barrena batu zituan atsotitz-errefrauen artean bada bat, -zu honen erabilera argi agiri dauena: “Azaro loizu, urtea garizu”. Euskerearen ekialdeko hizkerek -zu zaharrari eutsi deutse, erdi-sartaldekook -tsu barriagoaren ordez. Latineko -osus edo erromantzeetako -oso horren analogia-ikutua euki leian aldaera, -tsu hori.

Atzizki honen (-zu) bazter-erabilera bat, gramatikatik harago, onomastikan (toponimian) gorde izan dana da. Batzuetan hots frikariaz: Arantzazu, Arbizu, Arruazu, Ereñozu, Urkizu (Urkuzu), eta beste batzuetan afrikariaz: Arratzu, Elgetzu, Larrabetzu.

Leku-izen zaharretan -a mugatzailea be agiri da, gehienetan gero galdu izan bada be, erabileraren puruz: Albizua, Sarasua (Saratsu), Otazua, Zorrozua eta beste hainbat.

Bego oraingoz honenbestean, behin-behineko idazketa moduan.

Iturriko

2017-10-19

Esatekoak 0
Ikusita: 35
2017.10.20

-ZU atzizkia izen eta beste kategoria batzuetan

Euskeraz zu bigarren pertsonako izenordaina da, hitz beregain gisa: antxina 2. perts. aniztuna, plurala, gaztelania zaharrean vos zanaren kidea, eta gerora bakun bihurtua, singular balioa hartua kortesiazko tratamentuan, eta gerora (eta gaur egun) bigarren pertsona neutroa.

Baina -zu atzizki gisa erabili izan danekoa dogu berbagai oraingoan. Edozelan be -zu hizkiak aniztun izaera gorde izan dau orohar, gauza baterako zein besterako erabili, hitz-kategoria diferenteei erantsirik doala be. Izen kategoriako hitzak euskeraz pluralez emoteko -ak mugatzailea dogu atzizki orokor gisa (mendi-ak, gizon-ak), eta -ek aldaera berezia pronominal kategoriako hitzakaz (hone-ek, zu-ek, batzu-ek).

Gaurko hizkera erabileretatik abiatuta oratuko deutsagu arloari.

Bat zenbatzailea dogu atzizki honen bidelagun zaharrenetarikoa gramatika mailan: bat unitate-zenbakiak, -zu atzizkia hartuta, batzu plurala garatu eban, unidade plural kopuru laburrekoa adierazoteko, inguruko erromantzeetan lat. unus batetik unos, uns eta abar garatu ziran antzera.

Batzu era soila dogu gure idazle klasikoen erarik zaharrena, XVI. mendekoa, lapurtar klasikoetan (Etxepare, Leizarraga) zein sartaldekoetan (Lazarraga) agiri dana. Arabar poeta honen idatzietan batzu, batzugaz eta batzuen erak agiri dira; batzu deklinatze-hizki mugagabeakaz erabilirik: batzuen horretako –en gen. atzizkia be bizkaiera zaharrean mugagabekoa zan (beste hizkeretako –ren berbera), -gaz soziatiboa zan legetxe; horregatik batzugaz. Baina hurrengo mendetik aurrera batzuk, batzuek ereduak aurkituko ditugu ia orotan, funtsean plural-marka bikotxa dabenak: -zu + -ek, edo –zu + -(e)k.

Gaur egun be oraindino bizirik dago batzu-batzuk egitura konposatua, entzun-erabiliagoak diran baten batzuk edo bat edo batzuk izenordainen lekuan. Bizkaiera ekialdean eta gipuzkera sartaldean oraindino entzuten da batzu-batzuk, eta literatur idatzian gitxi agiri bada be, Mogel markinarrak aspaldi on egin eban beronen usua: “Urten daigun etxeti, ta gura badozu esango deutsudaz batzuk batzuk” (Peru Abarka). Eta Mateo Zabala lango bizkaiera sartaldeko idazleek be bai: “aditu bear dozuez ogeta lau orduak, gaberdi baterik eta beste gaberdira, guztiak dakien legez, eta ez eguna barreatuten ta zabalduten dabenetik gaua ilundu[ten daben] artekoa, batzuk batzuk egin daroen legez” (I 85)”.

Bat > batzu, batzuk eboluzinoa euskerearen ia eremu osoan garatu dan moduan, ez ostera nor, zer, zein izenordainena. Horreetarik garatuak dira nortzuk, zertzuk eta zeintzuk izenordainak, baina erdi-sartalde hizkeretara mugatzen da izenordain eratorrion erabilera, baina euskal idatzi zaharrenetarik dagoz ondo dokumentaturik, berariaz zeintzuk, eta hau arrazoi jakin bategaitik batez be: erlatiboko perpausak eregiteko, gaztelaniaz “los cuales” pluralaren ordain izateko erabili izan diralako sarri. Larrazagaren adibide pare batek darakus dinoguna argiro: “erregutu eusten legioela lagun musika bat emaitera joaten, zeintzuk esan eutsaen baietz”.

Nortzuk plurala be goiztar agiri da idatzietan. Kapanaga mañariarrak XVII. mendean ugari be ugari darabil, kasurako: “‑ Norzuk dira borondatezko pobreak? ‑ Onrarik eta aberastasunik, ez ezer aetarik gura eztabeenak.” (83).

Eta zertzuk be handik laster. Eta galdetzaile honen apartekotasuna, beste bien aldean da, izenordain izanaz gainera, determinatzaile legez be agiri dala, gaur egun sartalde hizkera askotan entzuten dan antzera. Hara Mogelen Peru Abarka-ko esaldi hau mediku-barberuak dirala-ta dinoana: “Kortejante batzuk dituzu; igaroten jake denporea, zertzuk moda direan kontetan” (4).

Euskeraren ekialdean -zu atzizkiak badau adjektibo kategoriako hitzen sorkuntzan be garapen bat, gure hizkeretan (erdi eta sartaldekoetan batez be) -tsu atzizkiaz adierazoten dogun balio berbera dauena. Elezu (barritsu), odolzu (odoltsu), zorrizu (zorritsu), mukizu (mokoti) izan daitekez adibide ezagun batzuk. D. Inzak Nafarroan barrena batu zituan atsotitz-errefrauen artean bada bat, -zu honen erabilera argi agiri dauena: “Azaro loizu, urtea garizu”. Euskerearen ekialdeko hizkerek -zu zaharrari eutsi deutse, erdi-sartaldekook -tsu barriagoaren ordez. Latineko -osus edo erromantzeetako -oso horren analogia-ikutua euki leian aldaera, -tsu hori.

Atzizki honen (-zu) bazter-erabilera bat, gramatikatik harago, onomastikan (toponimian) gorde izan dana da. Batzuetan hots frikariaz: Arantzazu, Arbizu, Arruazu, Ereñozu, Urkizu (Urkuzu), eta beste batzuetan afrikariaz: Arratzu, Elgetzu, Larrabetzu.

Leku-izen zaharretan -a mugatzailea be agiri da, gehienetan gero galdu izan bada be, erabileraren puruz: Albizua, Sarasua (Saratsu), Otazua, Zorrozua eta beste hainbat.

Bego oraingoz honenbestean, behin-behineko idazketa moduan.

Iturriko

2017-10-19

Esatekoak 0
Ikusita: 21
2017.10.20

-ZU atzizkia izen eta beste kategoria batzuetan

Euskeraz zu bigarren pertsonako izenordaina da, hitz beregain gisa: antxina 2. perts. aniztuna, plurala, gaztelania zaharrean vos zanaren kidea, eta gerora bakun bihurtua, singular balioa hartua kortesiazko tratamentuan, eta gerora (eta gaur egun) bigarren pertsona neutroa.

Baina -zu atzizki gisa erabili izan danekoa dogu berbagai oraingoan. Edozelan be -zu hizkiak aniztun izaera gorde izan dau orohar, gauza baterako zein besterako erabili, hitz-kategoria diferenteei erantsirik doala be. Izen kategoriako hitzak euskeraz pluralez emoteko -ak mugatzailea dogu atzizki orokor gisa (mendi-ak, gizon-ak), eta -ek aldaera berezia pronominal kategoriako hitzakaz (hone-ek, zu-ek, batzu-ek).

Gaurko hizkera erabileretatik abiatuta oratuko deutsagu arloari.

Bat zenbatzailea dogu atzizki honen bidelagun zaharrenetarikoa gramatika mailan: bat unitate-zenbakiak, -zu atzizkia hartuta, batzu plurala garatu eban, unidade plural kopuru laburrekoa adierazoteko, inguruko erromantzeetan lat. unus batetik unos, uns eta abar garatu ziran antzera.

Batzu era soila dogu gure idazle klasikoen erarik zaharrena, XVI. mendekoa, lapurtar klasikoetan (Etxepare, Leizarraga) zein sartaldekoetan (Lazarraga) agiri dana. Arabar poeta honen idatzietan batzu, batzugaz eta batzuen erak agiri dira; batzu deklinatze-hizki mugagabeakaz erabilirik: batzuen horretako –en gen. atzizkia be bizkaiera zaharrean mugagabekoa zan (beste hizkeretako –ren berbera), -gaz soziatiboa zan legetxe; horregatik batzugaz. Baina hurrengo mendetik aurrera batzuk, batzuek ereduak aurkituko ditugu ia orotan, funtsean plural-marka bikotxa dabenak: -zu + -ek, edo –zu + -(e)k.

Gaur egun be oraindino bizirik dago batzu-batzuk egitura konposatua, entzun-erabiliagoak diran baten batzuk edo bat edo batzuk izenordainen lekuan. Bizkaiera ekialdean eta gipuzkera sartaldean oraindino entzuten da batzu-batzuk, eta literatur idatzian gitxi agiri bada be, Mogel markinarrak aspaldi on egin eban beronen usua: “Urten daigun etxeti, ta gura badozu esango deutsudaz batzuk batzuk” (Peru Abarka). Eta Mateo Zabala lango bizkaiera sartaldeko idazleek be bai: “aditu bear dozuez ogeta lau orduak, gaberdi baterik eta beste gaberdira, guztiak dakien legez, eta ez eguna barreatuten ta zabalduten dabenetik gaua ilundu[ten daben] artekoa, batzuk batzuk egin daroen legez” (I 85)”.

Bat > batzu, batzuk eboluzinoa euskerearen ia eremu osoan garatu dan moduan, ez ostera nor, zer, zein izenordainena. Horreetarik garatuak dira nortzuk, zertzuk eta zeintzuk izenordainak, baina erdi-sartalde hizkeretara mugatzen da izenordain eratorrion erabilera, baina euskal idatzi zaharrenetarik dagoz ondo dokumentaturik, berariaz zeintzuk, eta hau arrazoi jakin bategaitik batez be: erlatiboko perpausak eregiteko, gaztelaniaz “los cuales” pluralaren ordain izateko erabili izan diralako sarri. Larrazagaren adibide pare batek darakus dinoguna argiro: “erregutu eusten legioela lagun musika bat emaitera joaten, zeintzuk esan eutsaen baietz”.

Nortzuk plurala be goiztar agiri da idatzietan. Kapanaga mañariarrak XVII. mendean ugari be ugari darabil, kasurako: “‑ Norzuk dira borondatezko pobreak? ‑ Onrarik eta aberastasunik, ez ezer aetarik gura eztabeenak.” (83).

Eta zertzuk be handik laster. Eta galdetzaile honen apartekotasuna, beste bien aldean da, izenordain izanaz gainera, determinatzaile legez be agiri dala, gaur egun sartalde hizkera askotan entzuten dan antzera. Hara Mogelen Peru Abarka-ko esaldi hau mediku-barberuak dirala-ta dinoana: “Kortejante batzuk dituzu; igaroten jake denporea, zertzuk moda direan kontetan” (4).

Euskeraren ekialdean -zu atzizkiak badau adjektibo kategoriako hitzen sorkuntzan be garapen bat, gure hizkeretan (erdi eta sartaldekoetan batez be) -tsu atzizkiaz adierazoten dogun balio berbera dauena. Elezu (barritsu), odolzu (odoltsu), zorrizu (zorritsu), mukizu (mokoti) izan daitekez adibide ezagun batzuk. D. Inzak Nafarroan barrena batu zituan atsotitz-errefrauen artean bada bat, -zu honen erabilera argi agiri dauena: “Azaro loizu, urtea garizu”. Euskerearen ekialdeko hizkerek -zu zaharrari eutsi deutse, erdi-sartaldekook -tsu barriagoaren ordez. Latineko -osus edo erromantzeetako -oso horren analogia-ikutua euki leian aldaera, -tsu hori.

Atzizki honen (-zu) bazter-erabilera bat, gramatikatik harago, onomastikan (toponimian) gorde izan dana da. Batzuetan hots frikariaz: Arantzazu, Arbizu, Arruazu, Ereñozu, Urkizu (Urkuzu), eta beste batzuetan afrikariaz: Arratzu, Elgetzu, Larrabetzu.

Leku-izen zaharretan -a mugatzailea be agiri da, gehienetan gero galdu izan bada be, erabileraren puruz: Albizua, Sarasua (Saratsu), Otazua, Zorrozua eta beste hainbat.

Bego oraingoz honenbestean, behin-behineko idazketa moduan.

Iturriko

2017-10-19

Esatekoak 0
Ikusita: 19
2017.10.20

-ZU atzizkia izen eta beste kategoria batzuetan

Euskeraz zu bigarren pertsonako izenordaina da, hitz beregain gisa: antxina 2. perts. aniztuna, plurala, gaztelania zaharrean vos zanaren kidea, eta gerora bakun bihurtua, singular balioa hartua kortesiazko tratamentuan, eta gerora (eta gaur egun) bigarren pertsona neutroa.

Baina -zu atzizki gisa erabili izan danekoa dogu berbagai oraingoan. Edozelan be -zu hizkiak aniztun izaera gorde izan dau orohar, gauza baterako zein besterako erabili, hitz-kategoria diferenteei erantsirik doala be. Izen kategoriako hitzak euskeraz pluralez emoteko -ak mugatzailea dogu atzizki orokor gisa (mendi-ak, gizon-ak), eta -ek aldaera berezia pronominal kategoriako hitzakaz (hone-ek, zu-ek, batzu-ek).

Gaurko hizkera erabileretatik abiatuta oratuko deutsagu arloari.

Bat zenbatzailea dogu atzizki honen bidelagun zaharrenetarikoa gramatika mailan: bat unitate-zenbakiak, -zu atzizkia hartuta, batzu plurala garatu eban, unidade plural kopuru laburrekoa adierazoteko, inguruko erromantzeetan lat. unus batetik unos, uns eta abar garatu ziran antzera.

Batzu era soila dogu gure idazle klasikoen erarik zaharrena, XVI. mendekoa, lapurtar klasikoetan (Etxepare, Leizarraga) zein sartaldekoetan (Lazarraga) agiri dana. Arabar poeta honen idatzietan batzu, batzugaz eta batzuen erak agiri dira; batzu deklinatze-hizki mugagabeakaz erabilirik: batzuen horretako –en gen. atzizkia be bizkaiera zaharrean mugagabekoa zan (beste hizkeretako –ren berbera), -gaz soziatiboa zan legetxe; horregatik batzugaz. Baina hurrengo mendetik aurrera batzuk, batzuek ereduak aurkituko ditugu ia orotan, funtsean plural-marka bikotxa dabenak: -zu + -ek, edo –zu + -(e)k.

Gaur egun be oraindino bizirik dago batzu-batzuk egitura konposatua, entzun-erabiliagoak diran baten batzuk edo bat edo batzuk izenordainen lekuan. Bizkaiera ekialdean eta gipuzkera sartaldean oraindino entzuten da batzu-batzuk, eta literatur idatzian gitxi agiri bada be, Mogel markinarrak aspaldi on egin eban beronen usua: “Urten daigun etxeti, ta gura badozu esango deutsudaz batzuk batzuk” (Peru Abarka). Eta Mateo Zabala lango bizkaiera sartaldeko idazleek be bai: “aditu bear dozuez ogeta lau orduak, gaberdi baterik eta beste gaberdira, guztiak dakien legez, eta ez eguna barreatuten ta zabalduten dabenetik gaua ilundu[ten daben] artekoa, batzuk batzuk egin daroen legez” (I 85)”.

Bat > batzu, batzuk eboluzinoa euskerearen ia eremu osoan garatu dan moduan, ez ostera nor, zer, zein izenordainena. Horreetarik garatuak dira nortzuk, zertzuk eta zeintzuk izenordainak, baina erdi-sartalde hizkeretara mugatzen da izenordain eratorrion erabilera, baina euskal idatzi zaharrenetarik dagoz ondo dokumentaturik, berariaz zeintzuk, eta hau arrazoi jakin bategaitik batez be: erlatiboko perpausak eregiteko, gaztelaniaz “los cuales” pluralaren ordain izateko erabili izan diralako sarri. Larrazagaren adibide pare batek darakus dinoguna argiro: “erregutu eusten legioela lagun musika bat emaitera joaten, zeintzuk esan eutsaen baietz”.

Nortzuk plurala be goiztar agiri da idatzietan. Kapanaga mañariarrak XVII. mendean ugari be ugari darabil, kasurako: “‑ Norzuk dira borondatezko pobreak? ‑ Onrarik eta aberastasunik, ez ezer aetarik gura eztabeenak.” (83).

Eta zertzuk be handik laster. Eta galdetzaile honen apartekotasuna, beste bien aldean da, izenordain izanaz gainera, determinatzaile legez be agiri dala, gaur egun sartalde hizkera askotan entzuten dan antzera. Hara Mogelen Peru Abarka-ko esaldi hau mediku-barberuak dirala-ta dinoana: “Kortejante batzuk dituzu; igaroten jake denporea, zertzuk moda direan kontetan” (4).

Euskeraren ekialdean -zu atzizkiak badau adjektibo kategoriako hitzen sorkuntzan be garapen bat, gure hizkeretan (erdi eta sartaldekoetan batez be) -tsu atzizkiaz adierazoten dogun balio berbera dauena. Elezu (barritsu), odolzu (odoltsu), zorrizu (zorritsu), mukizu (mokoti) izan daitekez adibide ezagun batzuk. D. Inzak Nafarroan barrena batu zituan atsotitz-errefrauen artean bada bat, -zu honen erabilera argi agiri dauena: “Azaro loizu, urtea garizu”. Euskerearen ekialdeko hizkerek -zu zaharrari eutsi deutse, erdi-sartaldekook -tsu barriagoaren ordez. Latineko -osus edo erromantzeetako -oso horren analogia-ikutua euki leian aldaera, -tsu hori.

Atzizki honen (-zu) bazter-erabilera bat, gramatikatik harago, onomastikan (toponimian) gorde izan dana da. Batzuetan hots frikariaz: Arantzazu, Arbizu, Arruazu, Ereñozu, Urkizu (Urkuzu), eta beste batzuetan afrikariaz: Arratzu, Elgetzu, Larrabetzu.

Leku-izen zaharretan -a mugatzailea be agiri da, gehienetan gero galdu izan bada be, erabileraren puruz: Albizua, Sarasua (Saratsu), Otazua, Zorrozua eta beste hainbat.

Bego oraingoz honenbestean, behin-behineko idazketa moduan.

Iturriko

2017-10-19

Esatekoak 0
Ikusita: 85