kontaktua
2018.12.14

-IK atzizkia Ezeztapenaren eremuko sintagmetan (lehen idazketa)

Atzizki partitiboaz, -ik atzizkiaz markaturik darabilguzan izen edo adjektibo sintagmak nor-IS baten forma bereziak dira. Baina ez dabe, ez kasu aparteko bat, ez funtzino aparteko bat ordezkatzen: beti be nor sintagma baten forma bereziak dira, baina funtzino berbera daukie perpausan.

Zehaztasun hau gogorazotea beti dator ondo, ze gure gramatika batzuetan, ospe eta izen handikoetan be, kasu aparteko lez tratatu izan da deklinabideko paradigmetan partitiboa. Egia da, morfologiaren aldetik diferentea eta berezia dala, baina perpaus barruan nor-IS baten sintaxi funtzino berbera beteten dau, eta ez beste funtzino bat.

Sintaxi alderditik ikusita, -ik atzizki partitiboak –a/-ak mugatzaileen edo bat-batzuk zenbatzaileen egiteko hur-hurrekoa beteten dau: izen edo adjektibo sintagma baten determinatzaile izatearena.

Egia da, semantikaren aldetik, -ik horrek ez dauela ezer mugatzen, ez determinatzen; justu kontrakoa, desmugatu edo indeterminatu, zehatzago esanda. LagunIK, etxeRIK, txikiRIK, txarrIK dinogunean, informazino bi emoten dira:

a)      Batetik, numeroaren bikoiztasuna aldentzen da: bat eta gehiago-ren arteko banakuntza galdu egiten da, bien partiketa, erdibitza ezabatu, neutralizatu: ez bat, ez asko. Gramatikan [+/- sing] markakoak ohi dira.

b)      Bestetik, ezaguntasuna guztiz aldentzen da: lagun, etxe, txiki eta txar diralako izakiak ezezagunak dira guztiz; mugagabeak, zehaztubakoak. Gramatikan [-det] tasuna daroela esan ohi da.

Partitibodun Izen Sintagmen funtzinoak

Izen sintagma batek, -ik atzizki partitibodunak, oinarrizko funtzino bi bete leikez esaldi-perpausan:

-Subjektuaren funtzinoa, perpaus horretako aditza nor erakoa, iragangaitza, danean. Halan: LagunIK ez da agertu batzargelara.

-Objektu zuzenaren funtzinoa, perpaus horretako aditza nor erakoa danean, iragankorra. Halan: LagunIK ez dogu ikusi batzargelan.

Ze aldaketa gertatu da esaldi horretan, baiezka egotetik ezezka egotera aldatu danean? Ze aldaketa gertatu da nor-IS (izen sintagma) horren barruan? Baiezka emonda, esaldiok honakoak izango ziran: Lagunak agertu dira batzargelara. Lagunak ikusi ditugu batzargelan.

Determinatzaileari jagokonez, -ak mugatzaile plurala erabiltetik -ik determinatzaile partitiboa erabiltera.

Aditz kopulatibodun esaldien salbuespena

Nor izen sintagma dagoan esaldiko aditza lokarri-aditza danean, kopulatibo deritxogun horreetarikoa danean, ez da gertatzen -a/-ak > -ik aldaketa; ez dago izen sintagma barruan eraldatzerik.

Baiezka formulatu daigun: Liburua aberasgarria da edonorentzat. Bardin deusku liburua ezaguna dan zein edozein liburu dan. Ezezka berridatzi nahi izan ezkero esaldia, ezin izango genduke -ik partitiborik txertatu hor. Gramatika arauz okerrekoak lirateke hurrengo aukera biok: *Liburu-RIK ez da aberasgarria. Liburua ez da *aberasgarri-RIK.

Laburrean esanda, zuzenak dira hurrengo esaldi eredu biok. Subjektu funtzinoan: Jenterik ez dabil gaur kalean dagoen hotzaz. Objektu funtzinoan: Amak ez dau gaur ogirik erosi, asti barik ibili dalako. Baina okerrekotzat joko genduke izan aditz kopulatibo edo lokarrizkoaz eregiriko hurrengo hau: Ez da *mesedegarririk egun osoan jan-edanean ibiltea. Ezta be, aditzizenaren gainean txertaturik agiri dan hurrengo hau be: Berba egin behar danean isilik *egoterik ez da komenigarri izaten.

Atzizki partitiboa onartzeko baldintza nagusiak

Gramatika eta semantika alderdiko baldintza jakinak bete behar ditu izen sintagma batek eta bera daroan perpausak, bideragarri izan dadin partitiboaren eraldaketa. Hara zeintzuk, labur:

IS batek -ik partitibo-atzizkia onar dezan, gramatika eta semantika alderdiko zenbait baldintza bete behar ditu. Hala ez izatera, ez da bideragarri partitiboaren transformazioa. Gorago aitatu diranez gainera, hara zeintzuk:

- Izen eta adjektibo kategorietako hitzek onartzen dabe berez, eta nekezago osterantzeko kategorietakoek.

- Zenbatzaile kategoriako hitzei berez ez jake eransten partitibo-atzizkirik. Eta gertatzen diran kasuak, salbuespenezkoak dira, orohar.

Baietzetik ezetzera esaldia aldatzean, hara zelan gertatzen dan:

Nahikoa daki => Ez daki nahikoa

Hainbeste ikasi dau => Ez dau ikasi hainbeste.

Aski da egindakoa => Egindakoa ez da aski.

Lagun gitxi ditu => Ez ditu lagun gitxi.

Lan asko egin dau => Ez dau lan asko egin.

Zenbatzaileon artean salbuespenik agiriena asko dogu. Izan be, asko => askoRIK eraldaketa ohikoa da hiztunen artean. Hala esaten dira:

Ez daki asko-RIK (baina Ez daki asko be bai).

Asko-RIK ez da behar (baina Asko ez da behar be bai).

- nor-IS horrek, gorago aitatu dogun lez, balio zehaztugabea edo indefinitua euki behar dau. Semantikoki zehaztua edo ezagutua bada izen edo adjektibo sintagma hori, ez da bideragarri partitiboa txertatzea. Ondoko ezezkako esaldi bion artean:

Lagun-A ez da etorri

Lagun-IK ez da etorri

Lehenengoan laguna ezaguna da, lagun jakina da. Bigarrenean edozein lagun izan daiteke.

- IS-nor batek, transformazinoa jasan aurretik onartu leikezan determinatzaileak honeek dira: -a / -ak, bat / batzuk. Baina marka hutsa be (Ø marka) izan daiteke, hain zuzen aditz lokuzinoetan sarritan daukaguna.

Baina ostera, transformazinoa ezinezkoa da IS batek balio zehaztua edo ezaguna dauenean. Hau da: -a / -ak [+def], -ok hurbila, edota erakusleak: hau, honeek, hori, horreek.

- Aditz multzoak /Izen + egin/ erakoak diranean, gehien-gehienek partitiboa hartzen dabe ezezka edo galdezka dagozanean. Halakoak ohi dira: berba egin, barre egin, negar egin, huts egin, putz egin eta beste asko. Adibidez:

Ez eban berbarik egin batzar osoan.

Ez egizu negarrik egin.

Baina badira beste aditz lokuzio batzuk ostera, egitura lexikalizatuagoa dabenak, eta partitiboari lekurik egiten ez deutsienak. Halakotzat jo leitekez: hots egin, hitz egin, hitzartu, antzeman…. Euretariko batzuk, lexikalizatze gradu handikoak izanaz gainera, batera idazten dira.

Izen konposatu batzuk, /ez entzun, ez ikusi + egin/ erakoak, gai dira partitiboa hartzeko. Jose Antonio Uriarte idazlearen esaldi honetan, esaterako: “O Jaungoikoaren semearen ama! Ez egiezu arren nire erreguei ezentzunik egin” (Marija)

- Baina ezin dabe partitiboaren transformazinorik onartu behar izan (edun) erakoek, ezta  egitura predikatiboa daben aditz multzoek: hotz izan, gose izan erakoek.

Zor izan:

Dirua zor deutso. => Ez deutso dirurik zor.

Zorra izan (euki), bai ostera:

Zorra deutso eta horregaitik dago kezkaturik => Ez deutso zorrik eta ez dauka zertan kezkatu.

Akatsik ohikoenak

- Sarri jazoten da, aditz kopulatibodun perpaus barruan,  berariaz da (izan) aditzaz eregia danean perpaus hori, analogiaz okerreko bidea hartzea. Baiezka bada: Asko edatea ez da ona, ezezka ezin da bideratu: Asko edatea ez da *onik. Ez eta: *Asko edaterik ez da ona.

Ez da osasungarria goizaldetan kanpoan ibiltea esango dogu, baina ez: …goizaldean kanpoan *ibilterik.

Ondo esana dago: Osasunarentzat ona da bazkaritan ardao apur bat edatea, baina ez … ardao apur bat *edaterik.

Hizlari bati entzundako hurrengo hau, erabilera okerreko horren erakusgarri argia dogu: “Ezinezkoa da kalitate *onik *gauzatzerik”. Atzizki partitibo biak dagoz oker erabilita. Ezinezkoa da aditz multzoaren aditza, da, kopulatiboa dalako batez be, eta atzean dituan kalitate ona eta gauzatzea nor-IS biak horren eraginpean dagoz. Era zuzena ondokoa genduke: Ezinezkoa da kalitate ona gauzatzea edo bermatzea edo jagotea, hainbeste -ik edo –rik barik.

- Ezezkako perpausen azpian baieztapena izkutatzen da batzuetan, baiezkako perpausa. Horren adibide dogu ondoko esaldia: “*Argirik besterik ez zeukan paradisu hark”. Esaldi horretan -ik atzizkidun sintagma bi dira. Bigarrena, berezkoa: besterik ez zeukan. Lehenengoa, ostera, oker erabilia; azpian baiezkako perpaus bat datzalako: argia eukan, besterik ez eukan.

- Aspalditxu da, gure artean agiriko leku zarratuetan (taberna, kafetegi eta enparaduetan) erretea galerazo zala, eta iragarkiak ipinten hasi ziranean, danetarik ikusten zan hasieran. Halantxe, erreteko debekua iragarteko, leku batzuetan idazten eben: Ez dago erretzerik, aditzen emoteko han ezin zala erre. Baina egotegi barruan erre eitekela iragarteko, horren kontramezua, justu kontrako adierazpena egiteko, idatzirik ipini izan da: Hemen badago erretzerik. Bigarren hau, baieztapena, lehenengoaren, ezeztapenaren, kalko garbia da, baiezka emonda: ez dago > badago. Baina kalko okerra, desegokia gure ustez. Aukera hobeak badira. Bat: Hemen erre leiteke. Baina ez ahal dala, …erre ahal da. Beste bat: Hemen erreteko baimena dago, edo esanguraz antzekoa danen bat.

Galde-perpaus orokorretan eta batzuetan nor-zer tipoko galdera partzialetan -ik partitiboak daukan papera, eta mende-perpausetan, berariaz baldintzazko, erlatiboko eta denporazkoetan jokatzen dauena, hurrengo baterako itxiko ditugu, ez gehiegi luzatzeko. Honenbestean bada gaurkoa.

 

Iturriko

2018-12-14

 

Esatekoak 0
Ikusita: 39
2018.12.07

Ari izan, ibili, jardun… Iraupen-aspektua aditzetan (lehen idazketa)

Zeozer egiten, zeozertan ekitea adierazoteko, aditzaren iraute-aspektua aditzen emoteko, egitura bat baino gehiago ditugu euskeraz, sarritan eukalkitik euskalkira, hizkeratik hizkerara aldatzen diranak, edota esangura berezitasunen arabera, bizikide diranak.

Esku artean darabilgun egitekoaz itaun egiteko era diferenteak dagoz. Jarduera moduaren arabera, itaun egin geinke: Zertan zabilz? edo: Zertan zagoz? Hizkeren edo eskualdeen arabera: Zertan ari zara? Zertan diharduzu? Zeri dautsazu? Eta baita be: Zeri daragoiozu? edo Zertan daragoiozu? Eta, orain momentuko ekitea ez danean: Zeri ekin behar deutsazu? Zeri ekingo deutsagu?, edo: Zeri ekin deutsazu orain artean?

Ari izan

Bizkaieraz landa, ari izan aditza da orokorrena prozesuaren aspektu-alderdi hau adierazteko, dialekto eta hizkera ia guztietan. Momentuko, hitz egite uneko gertaera adierazoteko: ari dira: “Zertan edo zer egiten ari dira?”. Lehenagoko momentu bateko gertaera adierazoeko: ari izan dira:Ikasten ari izan da lehengo urte osoan.” Gertakizuneko aspektua, ariko dira markatzen da: “Kantatzen ariko dira berandura artean.” Aditz-izena aritze egituraz gauzatzen da: “Horretan aritzea komeni al da?”.

Partizipio burutuaren era nagusia ari izan bada be, bada analogiaz sorturiko bigarren era bat, aritu, tradizino laburrekoa idatzian, baina berbaz asko hedatu dana.

Aditz konplexu honen (ari izan) aspektu egitura, edo berez ikasi, edo ondo beregandu ez dauenarentzat, erraza izaten da erabilera okerretara jotea. Ikastetxe bateko ordezkari bati berbaz jasoriko esaldia da ondokoa: “Ikasleak atsedenaldian futbolean aritzen dira”. Sasiko aditza da *aritzen dira hori, edo iraganeko *aritzen ziren. Aukera bi dira onargarriak: momentuko futbol-jokoaz badihardugu, ari dira; eta sarritakoaz edo ohikoaz bagabilz: ari izaten dira.

Analogia bidez sortu dan aritu partizipioa erabilita, zuzen sortzen dan aditz perifrasia da: aritu dira. Baina zer esateko? Orain momentuan ari dirala? Ala lehenago ari izan dirala? Bigarren honen aspektua markatzen dala gehienik esan daiteke, entzuten dan kontestuen arabera.

Gertakizuneko aspekturako egitura zaharra eta nagusia, ariko dira izanagaitik, gero eta gehiago entzun edo irakurten da: ari izango dira. Bigarren hau zuzentzat jotekoa da berez, gurako / nahiko / beharko dau edota biziko da egitura nagusi orokorren ordez, gura izango, nahi izango, behar izango edo bizi izango zuzenak lirateken moduan. Baina izango horregaz eregitako aditz perifrasiok ez dira nagusiak, ez lehenestekoak; saihesteko erabilerak dira. Lehenengoak dira gomendatzekoak. Kasu honetan, ariko dira.

Ibili

Lehenengo eta behin gogorazo behar da, sartaldeko euskerearen, eta neurri baten erdialdekoaren, markak dirala -ten ibili, -ten egon tipokoak. Ekintza edo prozesu bat jardunean edo iraunean egotea adierazoteko beste egitura bi, -ten ibili eta -ten egon dira. Lehenengoa, dinamikoa, eta bigarrena, estatikoa. Berbazko esaldi ohiko bi ipinteko: Umeak olgetan dabilz eta Jatetxean afaltzen dagoz. Ibili eta egon aditzak trukatuko bagenduz, beharbada ez leukie ondo joko: *olgetan egon zein *afaltzen ibili. Zein dan horren arrazoia? Olgeta edo jolaste jarduerari ibili lango aditz aktibo bat joakolako berez, eta jate, afaltze jarduerak egonean egiten ditugulako, ez ibilian.

 

Ibili aditzaz mobimentua, zirkina, eragina adierazoten daben prozesuak markatzen dira. Zeozer egiten edo zeozertan ekinean dabilen bati egiten jakon itauna izan ohi da: Zertan zabilz? Eta erantzuna, izen batez erantzuten bada: beharrean, lanean izan daiteke; edota izen konposatu bidez: artajorran.

Baina gehienetan aditz-izen inesiboaz emoten jako erantzuna, -ten atzizkidunaz.

/Izen + aditzizen/ egitura konposatuaz erantzunda: mahats-batzen, piper-kordatzen, gaixo-zaintzen, hazi-ereiten, barri-zabalantzen… nabil.

Aditz-izen mende-perpausaz emoten bada erantzuna, izan daiteke.

Gure tradizinoan ugari eta sendo lekukotua dan egiturea. Mogelen testigantza bi ezarriko ditugu erakusgarritzat: “Gu gabilz kate eta katigutasun lotsagarri bat urratuten, arnasa baketsu ta nasaitua bilatuten”. “Joan zan baso atan ardiak zainduten ebillen mutil bategana”.

Egon eta euki

Aditz-izen inesiboari atzean dago, egoan, egoten da, egoten zan moduko aditza erantsi ezkero, prozesuaren egonkortasuna, irautea adierazoten da gehiago; prozesu estatikoa. Gaztelaniaz “estar + gerundio” egiturei jagoke -ten egon euskerazkoa, aurreko -ten ibili gaztelaniazko “andar + gerundio” egitureari jagokon antzera.

Egitura bitzuk kalkotzat jotea, eta batzuen ustean baztertzea, ekarri ohi dau batzuetan honek, baina, bildurrok eta susmo txarrok baztertuta, naturaltzat eta aiututzat epaitu beharrekoak dira gure ustez; konplexu barik erabiltekoak. Tradizino idatziak sendoro bermatuak diralako bata eta bestea.

Entzuten, ikusten legezko aditzak egon aditzagaz darabilguz sarri. Halan: “Esaizu esan beharrekoa, entzuten nago eta”. Klasiko moderno baten gutun bateko berbak: “Uste dot ze entzuten nagoala berorren agotik” (Balentin Berrio-otxoa).

Jan, edan legezko aditzak be egon aditzagaz darabilguz ia beti. Mogelen alegi baten, otsoak bildotsari dinotsazan erasozko berbak: “Zetako loitu deustazu ura edaten nengoan artean?”.

Euki aditzak hartzen deutso ordea egon aditzari, prozesuaren subjektu aktiboa jokoan sartu gura dogunean. “Odola irakiten daukat” esan geinke, “Nire odola irakiten dago” esan ordez. Mogelen esaldi bategaz on eginda: “Nire biotza erreten daukat”.

Ibili eta egon, bata zein beste

Badira prozesu batzuk, ibili edo egon aditzagaz, bata zein besteagaz buztartzen diranak, edo leitekezanak, eta ezbaia sortzen da batzuetan, zein hobeto ekantzen dan esangura jakin baterako.   Ikasten dabil edo Ikasten dago, biak dira erabiliak eta entzunak.

Normalean, esanguraz arean diferenteak izan ohi dira, aditz bera ibili edo egon aditzagaz buztartuta: Ikasten nago, dinoanean batek, momentu horretan ikasten ari dala esan gura dau. Ikasten dabil dinoanean, beharbada luzaroagoko jarduera bat aditzen emoten dihardu; halan: Ingeniaritza ikasten dabil unibertsidadean.

Edan aditzagaz, esan geinke: Urlia ardaoa edaten dago, edanean, edate egoera baten dagoanagaitik. Baina bestetik: Orain be edaten dabil, esan geinke, gelditu barik edaten diharduala adierazoteko; edate dinamikoa, gehiegizkoa beharbada. Eta sarritako edo luzaroko edatea bada be, esan geinke: Beti dabil edaten. Egunero dabil edaten. Gelditu barik dabil edaten.

Jardun aditzak be prozesuaren iraute ikuspuntua adierazoten dau, aditz-izen inesiboaren ondoren agiri danean. Aditz egitura ohikoenak izan ohi dira: dihardu, ziharduan, jardun dau, jardun eban tipokoak. Bizkaieraren ekialdean dau aditz honek, bai tradizinoz, bai gaur egun, erabilerarik handiena.

Itauna: Zertan dihardu? Erantzuna askotarikoa izan daiteke: berbetan, jaten, lanean, pintatzen…

Mogel idazlearen lekukotasun bi. Bata, aditz perifrastikoaz: “Badira baserritar, bizar egiten jarduten dabenak”. Bestea, aditz trinkoaz: “Arrotasun andi bategaz baziarduen jasoten torre au”.

Jardun aditz honen esangurea, kontestu askotan, “berba egin, berbaz ekin” adierakoa bada be, berez eta jatorriz askoz zabalagoa da, “edozertan, edozein ekintzatan” jardun leike pertsona batek.

Jarraitu eta segidu aditzak be prozesuaren iraute aspektua markatzeko asko erabiliak dira; lehenengoa idatziz gehiago, bigarrena berbaz. Mogelek, bere alegietako baten, arranoaren eta azeriaren alegian, honelan idatzi eban: “Azeri gaixo, ta besteti gaistoak, ikusirik ezin euskiola ezer arranotzarrari, jarraitu eutsan illeteaz ta palaguaz eskatuten bere umeak”. a

Jarraitu aditzaren eremu semantiko zaharra, “norbaiten edo zerbaiten atzetik joatea” dan arren, gaztelaniazko “seguir” aditzaren balioa erantsi jako, aldi modernoan gehituz joan dala. Horregaitik beharbada, segidu mailegua biziro erabilia da berbetan, idatzirako baztertuxe egon arren gaur egun. Ekintzaren iraupeneko adibide arruntak dirateke: Segidu irakurten. Segidu jenteari poz apur bat emoten.

Ekin aditzak beste ingurune askotan estaltzen dau aditz prozesuaren iraute aspektua. “‑‑Zertan ekiten deutso? ‑‑Perretxiko-batzen ekiten deutso zapatu-domeketan”.

Eutsi aditzaren joko trinkoak be beteten dau berbeta batzuetan iraupen-aspektu hau. Lekeitio aldean-eta, hondino entzuten da hiztunen onen ahotik honetariko esaldiak: Horretan dautse. Zertan dautse? Bide beretik ondo esanda dagoz: Idazten dautse. Irakurten dautso.

Eragon aditzaren jokoa aitatuko dogu gaurkoz azken. Gaur egun Nerbioi aldeko herrietan eta Zeberio aldean entzuten dana, baina lehen Arratia aldean be entzuten zana. Eragon aditzaren jokoan, 3. pertsonako adizkiak dira ezagunenak: daragoio orainean, eragoion iraganean: jaten daragoio, idazten eragoion, zertan daragoio?

Aditzaren aspektu iraunkorraren gai honek hari askoz luzeagoa dauka berez. Gure helburua, ezagunak ditugun marka batzuk aitatzea izan da, iturriaren emoia agortzeko asmo barik.

 

Iturriko

2018-12-07

Esatekoak 0
Ikusita: 40