kontaktua
2017.09.22

EZETZ irabazi! Ondu BAIETZ!

Adierazpen bat egiatzat edo guzurtzat joteko, euskeraz ditugun hitzik zuzenenak laburrak, monosilaboak dira, beste hizkuntza batzuetako antzean, bai eta ez. Ez dirudi inguru-hizkuntzetako hitzekin zerikusi handiegirik dabenik, ez jatorriz ez ikutuz. Beste edozein hizkuntzatan baizen funtsezkoak eta preminazkoak ditugu hitzok euskeraz.

Sarritan bakarrik darabilzguz: “Bai, arrazoi dozu. Ez, ez dozu arrazoirik”. Baina era batera edo bestera aurrizki gisa itsatsi edo erantsi izatera etorri jakuz: “Badakigu arrazoi dozuna. Bada edo ezta”. Ez ukapen-hitzaren kasuan, aditzetik banandurik idazteko araua finkatu da euskeraz, nahiz eta ondo jakin, hiztunontzat hitz erantsia dana: ezta, eleuke, etzan, eneuke, etxako eta horreen antzera ahoskatzen ditugun hainbat adizkitan ohartu geinkenez.

Idatzi honetan, bai eta ez barik, baietz eta ezetz ditugu jardungai, hau da, oin-hitz bi horreen eratorriak, -etz atzizkia lagun dala. Euskal idatzi zaharrenetarik agiri dira baietz eta ezetz euskeraz. Pirinioz beheitian batez be, Iparraldeko tradizinoan bakanago.

Bai edo ez zeharka edo zeharbidez adierazoteko garatu dira euskeraz baietz eta ezetz, mende-perpaus osagarri baten funtzinoa beteten lez, erromantze-hizkuntzetako que konjunzinoaren ordeak hartzen dituala. Mende-perpaus betekizun horrek baldintza dau aditz nagusi baten mende egotea. Aditz hori gehienetan agirian egongo da: Baietz dino. Ezetz uste dau. Beste batzuetan eliditurik egon daiteke, baina esaldiaren azpian beti datza aditz nagusia. Sintaxiaren aldetik baietz, ezetz erantzun-hitzek aditz nagusi horren osagarri zuzenaren funtzinoa beteten dabe.

Mendekotasun hori baietz/ezetz hitzak bere soiltasunean beteten dau ia beti: Baietz esango neuke. Ezetz pensau lei. Elipsiaren indarra sekulakoa da hitzokin sorturiko perpausetan. Normalean mende-egitura horren barruan beste osagairik gitxitan baino ez da agertzen. Erabilgune ohikoenetariko bat, aupada, eztabaida edo desafio girokoa da. Probaketan, idi-buztarri batek berrogei untze egin baditu, esaterako, hurrengoak marka hori: Baietz ondu! Ezetz ondu!, hasten dira aldarrika apostulariak, dirua jokatzen dabenen buruak berotzeko (eta agian boltsikoak hotzitzeko). Izen sintagma edo adizlagunen bat be agertu daiteke esaldi horretan: Ezetz ondu hurrengoak! Baietz irabazi aurrekoari! Ezetz jan osorik! Baietz edan botilakada osoa! Elipsirik zorrotzena, aditzari dagokiona da: mende-egitura horretako aditza partizipio modura (edo aditzoin modura agian lehenago) azaleratuko da; edozelan be aditz joko barik. Agramatikalak lirateke bete-betean: *Baietz dakidala! *Ezetz ikusten dala. Inoiz horrelako okerbideak ikusten dira, erderatik euskerara itzulpen hitzez-hitzezkoa egin gurarik edo. Baina utikan horrelakoak!

Beste ezaugarri jakin bat be gordeten dabe hitz biok mezuaren aldetik. Esaldiaren fokua, galdegaia, eurok hitzok dira beti. Hori dala-ta, esaldi laburretan aditz nagusiaren aurretxuan agertuko dira, ordena neutroa darabilgunean behintzat. Halan Añibarrok bere Voces hiztegian, gaztelaniazko “negar” aditzaren euskal ordaina emoteko honetara dakar: “ezetz esan”, eta ez atzekoz aurrera. Aurre-posizino hori gordetan beti da errazago izan be, perpaus nagusiaren barruan mende-egitura hori laburra izan da; gehienetan baietz edo ezetz beste barik, edo luzeagoa izan ezkero be, aditz partizipioa edo izen sintagma egituraren bat, gehienez be. Horrexegaitik beharbada, gaurko hizkera mintzatuan ezeze, tradizinoko idatzietan be maiztasun handiz agiri da aditz aurreko leku horretan. Klasiko biren lekukotasunak: “Baietz bada, ondo egoala!” (J. Mateo Zabala). “Baina ez naz azartuten baietz esaten, ondo pensau bagarik” (Frai Bartolome).

Horrek ez dau kentzen, bai berbaz, bai tradizino idatzian, aditz nagusiaren ostean agertzea sarri hitz markatu biok. Hori jazoten danean, intentsidade berezia hartzen dabe hitzok. Berbaz normalak dira: Esan dau ezetz, ez datorrela. Dino ze baietz, etorriko dala. Mende-egitura barruko ordenan be aditz partizipioa lehenengo eta baietz/ezetz ostean sarri be sarri entzuten da. Lehen aitatu dogun aupada, joko edo eztabaida giroan nork ez ditu esan edo entzun honetarikoak: Ondu baietz! Irabazi ezetz!

Idatzizko tradizinoan be atze-erabilera hau ohikoa da. Mogelen alegietako hau, kasurako:

ta itandu eutseen bere umeai, idia beste ete zan? Eranzun eutseen ezetz, gitxiago bere”. Edo Frai Bartolomeren beste hau: “Ta andi gerotxuago itandu eutseen arima-erosleak guztiai, ea zaldia erosten dabenak, kabuak berak ez dituan. Erantzun eutseen ordiak, baietz.”.

Oraingoz bego hona arte gai honezazkoa. Hurrengoan daragoiogu astitsuago.

 

 

 

Iturriko

2017-09-22

Esatekoak 0
Ikusita: 4
2017.09.22

EZETZ irabazi! Ondu BAIETZ!

Adierazpen bat egiatzat edo guzurtzat joteko, euskeraz ditugun hitzik zuzenenak laburrak, monosilaboak dira, beste hizkuntza batzuetako antzean, bai eta ez. Ez dirudi inguru-hizkuntzetako hitzekin zerikusi handiegirik dabenik, ez jatorriz ez ikutuz. Beste edozein hizkuntzatan baizen funtsezkoak eta preminazkoak ditugu hitzok euskeraz.

Sarritan bakarrik darabilzguz: “Bai, arrazoi dozu. Ez, ez dozu arrazoirik”. Baina era batera edo bestera aurrizki gisa itsatsi edo erantsi izatera etorri jakuz: “Badakigu arrazoi dozuna. Bada edo ezta”. Ez ukapen-hitzaren kasuan, aditzetik banandurik idazteko araua finkatu da euskeraz, nahiz eta ondo jakin, hiztunontzat hitz erantsia dana: ezta, eleuke, etzan, eneuke, etxako eta horreen antzera ahoskatzen ditugun hainbat adizkitan ohartu geinkenez.

Idatzi honetan, bai eta ez barik, baietz eta ezetz ditugu jardungai, hau da, oin-hitz bi horreen eratorriak, -etz atzizkia lagun dala. Euskal idatzi zaharrenetarik agiri dira baietz eta ezetz euskeraz. Pirinioz beheitian batez be, Iparraldeko tradizinoan bakanago.

Bai edo ez zeharka edo zeharbidez adierazoteko garatu dira euskeraz baietz eta ezetz, mende-perpaus osagarri baten funtzinoa beteten lez, erromantze-hizkuntzetako que konjunzinoaren ordeak hartzen dituala. Mende-perpaus betekizun horrek baldintza dau aditz nagusi baten mende egotea. Aditz hori gehienetan agirian egongo da: Baietz dino. Ezetz uste dau. Beste batzuetan eliditurik egon daiteke, baina esaldiaren azpian beti datza aditz nagusia. Sintaxiaren aldetik baietz, ezetz erantzun-hitzek aditz nagusi horren osagarri zuzenaren funtzinoa beteten dabe.

Mendekotasun hori baietz/ezetz hitzak bere soiltasunean beteten dau ia beti: Baietz esango neuke. Ezetz pensau lei. Elipsiaren indarra sekulakoa da hitzokin sorturiko perpausetan. Normalean mende-egitura horren barruan beste osagairik gitxitan baino ez da agertzen. Erabilgune ohikoenetariko bat, aupada, eztabaida edo desafio girokoa da. Probaketan, idi-buztarri batek berrogei untze egin baditu, esaterako, hurrengoak marka hori: Baietz ondu! Ezetz ondu!, hasten dira aldarrika apostulariak, dirua jokatzen dabenen buruak berotzeko (eta agian boltsikoak hotzitzeko). Izen sintagma edo adizlagunen bat be agertu daiteke esaldi horretan: Ezetz ondu hurrengoak! Baietz irabazi aurrekoari! Ezetz jan osorik! Baietz edan botilakada osoa! Elipsirik zorrotzena, aditzari dagokiona da: mende-egitura horretako aditza partizipio modura (edo aditzoin modura agian lehenago) azaleratuko da; edozelan be aditz joko barik. Agramatikalak lirateke bete-betean: *Baietz dakidala! *Ezetz ikusten dala. Inoiz horrelako okerbideak ikusten dira, erderatik euskerara itzulpen hitzez-hitzezkoa egin gurarik edo. Baina utikan horrelakoak!

Beste ezaugarri jakin bat be gordeten dabe hitz biok mezuaren aldetik. Esaldiaren fokua, galdegaia, eurok hitzok dira beti. Hori dala-ta, esaldi laburretan aditz nagusiaren aurretxuan agertuko dira, ordena neutroa darabilgunean behintzat. Halan Añibarrok bere Voces hiztegian, gaztelaniazko “negar” aditzaren euskal ordaina emoteko honetara dakar: “ezetz esan”, eta ez atzekoz aurrera. Aurre-posizino hori gordetan beti da errazago izan be, perpaus nagusiaren barruan mende-egitura hori laburra izan da; gehienetan baietz edo ezetz beste barik, edo luzeagoa izan ezkero be, aditz partizipioa edo izen sintagma egituraren bat, gehienez be. Horrexegaitik beharbada, gaurko hizkera mintzatuan ezeze, tradizinoko idatzietan be maiztasun handiz agiri da aditz aurreko leku horretan. Klasiko biren lekukotasunak: “Baietz bada, ondo egoala!” (J. Mateo Zabala). “Baina ez naz azartuten baietz esaten, ondo pensau bagarik” (Frai Bartolome).

Horrek ez dau kentzen, bai berbaz, bai tradizino idatzian, aditz nagusiaren ostean agertzea sarri hitz markatu biok. Hori jazoten danean, intentsidade berezia hartzen dabe hitzok. Berbaz normalak dira: Esan dau ezetz, ez datorrela. Dino ze baietz, etorriko dala. Mende-egitura barruko ordenan be aditz partizipioa lehenengo eta baietz/ezetz ostean sarri be sarri entzuten da. Lehen aitatu dogun aupada, joko edo eztabaida giroan nork ez ditu esan edo entzun honetarikoak: Ondu baietz! Irabazi ezetz!

Idatzizko tradizinoan be atze-erabilera hau ohikoa da. Mogelen alegietako hau, kasurako:

ta itandu eutseen bere umeai, idia beste ete zan? Eranzun eutseen ezetz, gitxiago bere”. Edo Frai Bartolomeren beste hau: “Ta andi gerotxuago itandu eutseen arima-erosleak guztiai, ea zaldia erosten dabenak, kabuak berak ez dituan. Erantzun eutseen ordiak, baietz.”.

Oraingoz bego hona arte gai honezazkoa. Hurrengoan daragoiogu astitsuago.

 

 

 

Iturriko

2017-09-22

Esatekoak 0
Ikusita: 2
2017.09.15

DAUTSALA, DARIOLA eta NAKION aditz izoztuen bizirik irautea

Aditz batzuk euren aditz-jokoa guztiz galtzera, edo joko murriztua izatera edo adizki zaharkitu batzuen bidez euren errastua ixtera ailegatu dira hizkuntzaren ibilian. Aditz batzuen adizki zaharkitu batzuen gainean argibide batzuk emotera gatoz oraingoan.

Aditz zahar batzuen joko trinkoa modu normal batez heldu da gaurdaino, batez be oraineko jokoan, gitxiago iraganekoan, eta hainbat urriago alegiazkoan. Baina beste aditz batzuen jokoari jagokozan adizkiak –berez aditz-jokoaren paradigma osorik edo ia osorik beteteko gaitasuna dabenak–, mintzairan, hiztunen berbeta bizian hitz izoztu izatera etorri dira, fosilizatu bihurtzera, hitz lexikal aldakaitz bilakatzera. Ez beharbada euskerearen hizkera guzti-guztietan, baina bai euskera-eremu zabaletan. Adizki fosilizatuok aditzaren joko diranik be ez da sarri hiztuna konturatzen; era lexikalak dira hiztunarentzako soilik, lexiko-errepertorioko hitz autonomoak. Hala eta guzti be, hiztegietan ez ohi dabe gehienetan sarrerarik, arau mailan autortzen ez jakelako lexikalizazino gradu hori.

Adizki gitxi batzuetara mugatuko dogu oraingo jarduna: dautsala, dariola eta nakion.

Eutsi aditzaren jokoa –ez aditz laguntzaile legez emon deutsut edo eroan deustazu moduko aditz perifrasietan sartalde euskeran darabilguna–, ezpada bere esangura propioaz aditz autonomo edo beregain gisa dogunekoa– era murriztuan baino ez da entzuten, hondino bizi edo erdi-bizi dan lekuetan be: dautsala. Ermitea txorretxeari dautsala dago. Txarritokia etxeko hormeari dautsala dago izan leitekez gaur egun hondino entzun leitekezan erabileren adibide. Dautsala egon lokuzino bihurtu da, bat eginda, erantsita edo inkauta dagoala esateko.

Baina badauka beste adizki bat be, finkaturik iraun zain dauena: “Autso!” esaten da hitanoz hainbat lekutan, zuka “Eutsi!” esaten danerako, gipuzkera eremuan “Tori!”. Zer dan kontua, gero! Autso eta Tori, biak dira sortzez hi edo to tratamentukoak. Biak inperatiboak, aginte erako formak.

Autso edo autsa adizki zaharren azpian “agarrar, sujetar” esangurea dago, honako errefrau zaharrean argi agiri dana: “Autso Txordon artz orri, ta nik iñes daida” (RS 422).

Eutsi aditz trinkoaren joko zaharra intransitiboa zan: nor/zer-nori/zeri erakoa. Eta autso aginteera-adizki horren egitura hori da, hain zuzen: hi hari autso. Mogelen denporan be ez egoan guztiz hilda adizki trinko honen argumentu-egitura zaharra: “Korkamistea ta oni dautsazanak”.

Mogelek bere alegietariko baten beste pasarte hau darabil: “Autsa ogi zati bat!”, “hartu, eutsi, tori” esangureaz. Bigarren honetan nori-nork egiturako bihurtu da aditzaren erregimena: hik autsa ogi zati bat.

Txakurra norbaiten kontra xaxatzeko be, txakur horri otxa! edo otsa! esatea be hondino entzuten da hainbat lekutan: Otxa hori ez da besterik, autsa aginteerako adizki zahar berbera baino, harean desitxuratuta.

Erion edo jarin aditzaren jokoaz sortua da dariola adizki adberbiala, eta berori da dirauen bakanetarikoa, sarriroen isurkari edo erdi isurkari izaerako izenakaz (negarra, malkoa, odola, bitsa, izerdia, txiza, mukia, kaka), gasezko edo usaimenezko izaerakoakaz (kea, hatsa, uzkerra, kiratsa, usaina) edota osterantzekoakaz. Gaitzespen esangurako izenakaz sarriago, baiespen zentzunekoakaz baino (poza, irribarrea).

Denporan atzerago joan ahala, beste adizki batzuk be loratzen dira, batez be herri literaturako generoan. Dario adizki soila, 3. perts. sing., Kandelarioetako errezitadu ezagunean: Kandelario, lario, hatxari ura dario… Balada azpigeneroan be, harako “Orbelak airez aire” dalakoan, erion iraganekoa gorde da ondoko koplan: “Ha ez zan ulia, / ezpazan urria, / ulondo bakotxeko / erion perlia” (Orozkoko bertsino bat). Zeanuriko bertsino baten erion hori erinoz desitxuraturik kantetan eban lekukoak; adizki zuzenaren esangurea lausoturik egoan seinale.

Literatura idatzian beranduagora arte iraun dabe, oraineko ez eze, iraganeko adizkiok, baina 3gn pertsonakoak ia beti. J. Mateo Zabalaren hau lekuko: “ta begi bietatik zara-zara eriozan negar anpullu [malko] gozoak”.

Dariola hau, balio figuratiboan erabilitako hainbat izenegaz bihurtu da emonkor, dana dalakoa dariola egotea, persona batek larregiz edo ugariegi isurtzen dauen edo daukan zerbait adierazoteko. Adierazkortasun apartekoa irabazi dau dariola honek balio figuratiboz erabilitako izenekin batera. Eta ez bakarrik literatura idatzian; ahozko berbetan gehiago aurreratu dala esango neuke. Izen materialak dira batzuetan: dirua, urrea, baina inmaterialak sarriago: sua, haserrea, berbea, lotsea, guzurra.

Zerinakio da aditz jatorriko beste hitz bitxietariko bat. Zerinakio egon, “zer egin jakin barik, zeri edo zein zeregini heldu edo oratu jakin barik” adierazoteko erabilten dan hitz adberbiala da. Hitz konposatu horren oinarrian zeri nakion mende-perpausa dago, zeri ekin edo zeri ekin deiodan (ez dakidala) adierakoa, baina nakion lehen pertsonako adizki trinkoaz eregia. Azkuek Gernikan entzundakotzat dakar bere hiztegian: “Ementxe naukazu, zeri nakio” (V-ger), geroago itzulita eskeini ebana (Euskera 1934 (II): “aquí me tiene usted sin saber qué hacer, litm. a qué me dedico”. Gernikaldean neuk ez dot entzun, baina Bermeoko erabileraren lekukotasun bardinbagea eskeini deusku Begoña Bilbao biltzaileak: “zeri nakion hasi ta gero dana akaba”, “zeri nakion zeri nakion, jan eta jan eta biberak akaba”, “hemen zagozan arte, zeri nakion jertsea egingo deustazu”, “aiuntamentuan be halan egoten dira, zeri nakion” (Bermeoko euskara. Lexikoa eta esamoldeak, 2002). Eta bizkaierarik sartalderengoan be J. Manu Etxebarriak lekukotasun bikainak eskeini deuskuz Zeberio aldetik: “Zeri nakio dagozala, norantza hartu ez dakiela, katu bat ikusi euden pago baten adapoan miau baten” (Gorbeiako Ipuinak 1), “Mariano zaharra be etorri jakun tartera han etxean zeinakio egon barik arrasti guztian” (Gorbeiako Ipuinak 2). Nakion adizkia –n menderagailu barik finkatu da lexikalizatu danean. Adizki honetan ohargarria da, bestalde, lehen pertsonaren gainean izoztu dala; hiztunak bere buruaz balihardu lez gorde dala hitz lexikala.

Ekin aditzaren adizkiak aginteera eremuan gorde dira batipat. Nakion horretan be agindu-mezu hori dago norbere buruari buruz: hasi naiten, ekin deiodan.

Azkuek Tolosan jasorikotzat eskeintzen deusku beste adizki bat, 3. pertsonakoa: Dakiola, gaztelaniaz honetara itzulita: "Dakiola, que siga trabajando".

Denporan atzera eginda, Mogelek behin darabilen gakiozan adizkia be gogoan hartzekoa da; hau be, aginteerakoa eta 1. pertonakoa, baina pluralez emonda: nakion singularraren plurala: “Gakiozan aurrera!” darabil idazle markinarrak, “segidu daigun aurrera” gaur esango gendukena adierazoteko.

Hakio aginteera adizki soila dogu azkenik: hi pertsonari zuzenduriko agindua. Denporan XVI. mendera atzeratuta, birritan gitxienez bai agiri da errefrau zaharretan, beti be agindu balioaz: “Ar ezak maiatzean auntz baltzaren eznerean, / ta akio beti betsegien eznerean.” (RS 411), “Adin onari akio. / Emprende lo razonable” (Garibai).

Eta amaitzeko, Mogelek bere Nomenklatura-n, hitz-zerrendan berezitzat dakarren berba bat gogorarazo. Honetara dakar: “Sarrakijua sartu: Meterle el judío en el cuerpo”. Sarrakioa, sekulako bildurra adierazoteko, ez da besterik, sar hakio aditzaren nominalizazinoa baino: bildurra, izua, ikarea sar hakio. Kasu honetan hakio ez da adizki trinkoa; aditz laguntzaile gisa erabilirik dago, baina aditz bera funtsean. Ez beki sarrakiorik gorputzean sartu behintzat eta ez gaitezan laudardar jarri.

 

Iturriko

2017-09-15

Esatekoak 0
Ikusita: 103
2017.09.08

BAINO juntagailu aurkari gisa

Euskeraz, arau mailan behintzat, baina eta baino garbi bereizten ditugu, juntagailu  kategoriakoak eta adbersatibo edo aurkaritza sailekoak diranean, gaztelaniaz “pero” eta “sino” egiten diran legetxe –edota alemanez aber eta sondern banangoak diran legetxe–. Beste hizkuntza batzuetan, ostera, juntagailu marka beraren azpian bilduak dira aurkaritza mota biak, aurkaritza mugatua edo murriztua adierazoten dabenak (baina) eta guztizkoa edo absolutua adierazoten dabenak (baino, baizik).

Baino markak juntagailu aurkari gisa dauen betekizuna dogu hemen aztergai. Izan be, jakina da baino markak beste eginkizun garrantzitsuago batzuk dituala euskal gramatikan, sintaxi zein semantika mailan.

Eginkizun nagusia, konparazino marka gisa, -ago … baino egituraren barruan: Belea ez da dan baino baltzago egingo, esaera ezagunean daukaguna, adibidez.

Bigarren eginkizun indartsu bat, ezezkako perpausetan ohi daukana da, batzuetan besterik markaz lagundurik, beste batzuetan bere soilean erabilirik. Bata: Dirua baino besterik ez eukan. Bestea: Baserriko arrautzak gura badozuz, bila etortea baino ez daukazu.

Baina euskeraren sartaldean baino marka, baizik juntagailuak aspaldi zaharretik hartua eukan aurkaritza balioa adierazoteko sartu zan hor XVIII. mende beranduan, eta testu idatzietan apurka-apurka burua agertzen hasi zan, eta denporearen puruz indarra hartzen eta eremua irabazten joan da.

Baizik marka, baizikan eta baizik eta aldaerakaz, ekialdekoa da funtsean, ekialdekoa eta erdialdekoa, gipuzkera eremuan be ondo sustraitua baitago, nafar eta Iparraldeko eremuez ostean. Baina sartaldean bakan edo guztiz mehats erabilia da (eta izan da) baizik, edozein baliogaz dala be.

Sartaldeko gure klasikoen artean, aurkaritza absolutua markatzeko agiri dan marka nagusia, eta beharbada ugariena, ezpada dala esan daiteke, gaztelaniazko sino markaren ordain gisa; funtsean gaztelaniazkoaren kalko garbia. Mogelen alegietako esaldi hau lekuko: “Au ez da bizi izatea, ezpada beti eriotzearen atzamarretan ibiltea”. Edo idazle berorren doktrina luzeko beste hau: “Ez dira artuemon oneek zuzenak eta garbiak, ezpada nekezale askoren ondagarriak”.

Bada bigarren marka bat, gramatiketan gitxitan baino aitatzen ez dana, baina gure tradizinoan –eta gaur egungo berbetan be baietz esango neuke– garbi eta ugari lekukotua dana. Egitura banakaria edo distributiboa daukala esango dogu. Honakoa: /ez + aditza, eta bai + aditza/. Mogelen Peru Abarka-tik jasoko esaldiok egitura honen agergarri adiutuak dirala-ta nago. Bata: “Ez dabil zu legez basatzarik basatza oinetako meiakaz, eta bai zaldi, berak beste urte dituanean”. Bestea: “Ez egizu ekarri saldarik, eta bai katilu bat, ardaoa gero edateko”.

Eta azkenez, bada hirugarren marka bat, baizen (baxen) eginkizun hori aspaldi zaharretik bete izan dauena. Viva Jesus izenburuaz ezaguna dogun bizkaierazko dotrina zaharreko pasarte bi dakardaz hona. Bata: “–Iru Jangoiko dire? –Ez Jaune, Jangoiko bat baxen”. Bestea: “baie eztago guztietan da bakotxean, Jangoiko bat eta Jesu Kristo gure Jaun bat baxen”. Baina baizen markaren balio zahar hori gure ahozko herri tradizinoan be gorde da harenbaten. Dantza-kopla ezagun baten agiria dakart: “Santa Eufemiako zelaidxen / laprast einda jausi nintzen, / ez neuen hazurrik hausi, / gorputza mailatu baxen”.

Baino, juntagailu aurkari absolutu gisa banaka baino ez da agiri XIX. mende hasiera horretan idatzirik. Mogeldar osaba-lobak eta Pedro Astarloa dira erabiltzaile zaharren artean ezagunenak. Mogel zaharrak bizkaieraz zein gipuzkeraz, bietara darabil. “Ez naz ni neskea, neskatila utsa baino” idazten dau behin. “Zenbat alditan predikatu zuen Jesu Kristok, etzala bera etorri legea urratzera, gordetzera baino” idatzi eban gipuzkeraz El catequista vascongado liburuan.

Mende horretan eta hurrengoan ugaritzen eta indartzen joan da baino juntagailu aurkari kategorian. Ez bakarrik idatzizkoan; berbaz edo ahozkoan esango neuke askoz gehiago.

Baino aurkaritza juntagailu lez sartzeak sintaxi mailako aldaketa sakonak be ekarri zituan beragaz. Ezpada eta baizik, juntagailu klasikoak, bigarren esaldiaren aurre posizinoan erabili izan dira gehiengo handiz. Eta horrez gainera, euron erabilerak ez eban eskatzen elipsia aplikatu beharrik; batez be aditzarena.

Baino bigarren esaldiaren atzenean kokaturik agiri da, erabilten hasten dan hasiera bertatik.  Eta bigarren esaldiko aditza, edo haren parte jokatua, guztiz eta ezinbestean ezabatzen da; ezin da agiriratu. Mogel zaharraren aitatu diran adibide biez ostean, beste zaharretariko batzuk aitatu geinkez. Juan Jose Mogelena, bata: “Jangoikoak emondako itxureak ez dau apainduria bearrik, dezenzia baino”. Pedro Astarloarena, bestea: “Ez dira seme bi, bat bakarrik baino”.

Gaur egun, sartaldeko hizkeretan nagusi da baino, eta ezpada, ezpada ze, ezpabe ez baztertuxeago, berbaz oraindino erakusten daben bizitasuna gorabehera.

Erdal kalko sunda hori joan da ezpada horren kaltetan. Baina idatzirako guztiz gomendagarria izan daiteke, baino erabiltea gordinegi dan kasuetarako. Bestetara esanda, baino eta ezpada biak dira alkarren lagungarri edo osagarri; baino egitura laburren juntadurarako. Eta ezpada, bigarren esaldia luzea edo korapilatsuagoa gertatzen danerako. Batek esan lei: Nik ez ditut gustuko esaldi luzeak, laburrak baino. Baina hiztun berorrek, idazteko orduan, ondoko esaldi hau sortu lei: Auto barria ez dot erosi egunero eta hurreko bideetatik ibilteko, ezpada bide luzeak egin edo oporretan joan behar dodanerako.

Berba baten esanda, baino, baizik, ezpada, baizen… bide guztiek garoez Erromara, eta alkarri enbarazu gitxi eginda, barriz.

Iturriko

2017-09-08

Esatekoak 0
Ikusita: 42
2017.07.13

“Jan BARIK jun barik, jaik jan” BARIK aurkaritzazko juntagailuaren gorabeheran

Laster izango dira lau urte, “Bizkaieraren Ataria” honetarako idatzi labur bat ondu nebala, “BARIK adbersatiboa eta BAINO konparatiboa ez dira bat” izenburuaz, 2013-08-29ko dataz webgune honetan argitara zana. Orduan labur esana zeheroago adierazo beharrekotzat joko dot  oraingoan.

Barik eta baino hitzak, gramatika marka legez, etorki guztiz diferentekoak dira berez, eta kategoria, funtzino, ingurune eta esangura diferenteekin erabiliak dira bata eta bestea, bai gramatikaz, bai esanguraz. Bien artean daben kidetasun nagusia, marka biok anitzak edo askotarakoak izatean datza; bestetan nekez daukie zerikusirik. Idatzi honetan, eta hurrengoren baten, aspalditxuko haretan labur azaldu genduana garatzera gatoz, barik juntagailu kategoriaz darabilguneko puntura mugarriturik geure autua.

Barik juntagailu kategoriara berandu baten ailegatu da, albatetik sartu da nolabait, baina logika osoz. Hasteko, barik, hitzaren era modernoa da, baga zaharragoaren eta bagarik erdibidekoaren era laburtu modernoa. Eta guztion jakina da, baga markearen kategoria funtsezkoa postposizinoarena dala, sarritan izen mugagabeaz (lagun barik, giltz barik) eta batzuetan izen mugatuaz (Nora zoaz gizona barik / alabak barik?), gitxiagotan izenordainez (zu barik, inor barik, ezer barik), noiz edo noiz adberbioz edo adizlagunez (etxera barik, urrun barik), eta sarritxutan aditz partizipioaz (jan barik, esan barik) lagundurik erabilia.

Barik postposizinoaz adierazoten diran balio askotakoak ez ditugu hemen garanduko. Ezeztasuna, ezetza datza balio guztien azpian, baina berezitasun bitxiak dira euretariko batzuetan. Balio berezion artean aitatzekoak dira batzuk, horraitino. Denpora eremuan lehentasuna, batez be ordu-izenakaz: Goizaldeko hirurak barik sartu zan etxean. Aginte balioaz darabilgu beste batzuetan, aditz partizipioaz: Kontuz! Jausi barik!. Eta bada atze-lokuzino bat, (eta) beste barik, menderakuntzan sarri darabilguna, gehienetan denpora eremuan bat-batekotasun balioaz. Frantzia-korteko baladea jatort burura, haren ahapaldietariko bat: “‑Ai horren puinalorren zorrotzen zorrotza! / Ikusiaz beste barik hilten deust bihotza.” (Milloin jasoriko bertsinoa).

Barik juntagailu aurkari kategoriaz erabiltea XIX. mendetik honakoa dala pentsau leiteke. Beste barrikuntza askoren antzera, berbeta mailan garatuko zan lehenengo, eta geldiro-geldiro idatzira irristatu, seguruenik denpora bat garrenera. XIX. mende horren lehen erdiko Arantzazuko sermoitegi baten ikusi dogu, bagarik era klasikoaz gainera, juntagailu aurkari hau erabilirik: “Baia kontu, neure entzula onak, aitu egizubez gauzak direan legez, okerretara bagarik”. Beharbada gerotxoagokoak dira Eusebio M.ª Azkueren olerkietan dakuskuzan erabilerak. Honek be bagarik (eta baga) darabil. Hiru erabilera: “Deiguzan bertso gozo ta leunak / geure arimako suagaz, / beti egoteko naibagaz barik, kantetan zitareagaz”. “Erdu gaur arratsian / bakarrik geurera, / beti egon bagarik / atzera, ez aurrera”. “Habanan neukan bizija / zan amak erakutsija: / Goxian gox jagi, / egon baga nagi.” (E.M.Azkue Euskarazko Vertsoak, Jarein).

Sartalde euskeran, “bizkaiera” deritxona egiten dan eremuan garatu da, eta ez dirudi ekialderantz asko hedatu danik. Izan be barik (bagarik) eremu horretan esaten da, eta handik sortalderantz bage eta gabe.

Ezeztapenaren zentzun esparruan gertatu da hedakuntza sintaktiko eta semantiko hori. Grimm anaien ipuin ezagunetariko bat, “Otsoa eta zazpi ahumeak” dalakoaren euskerazko bertsino bat “Legoaldi” zeanuriztarrarena (Ipolito Larrakoetxea) dogu. Honen adibideak eboluzino hori argiro erakusten dauelakoa daukagu. Holan dino: “Otsoak, horraitio, guztiak idoro ebazan eta, koipekeritan ibili barik, guztiak bata bestearen hurrengo iruntsi ebazan. Gazteena bakarrik, erloju-kutxan ostondu zana, ez eban idoro.” Ezezkako perpaus bat eta baiezkako hurrengoa kontrajartzen dira: koipekerietan ez zan ibili eta guztiak iruntsi ebazan. Lehenengo perpaus prozesuaren ezeztapena eta hurrengo perpaus prozesuaren baieztapena aurrez aur ipinteaz, ordezkapen bat adierazoten da: A ez baina B bai. Hau da, A-ren ordez B; ez A, baizik eta B. Translazio naturala dago, semantika mailan eta gramatika mailan. Partizipioari erantsiriko postposizinoa, perpausen arteko juntadura marka bilakatu da.

Garakuntza sintaktiko-semantiko honezaz ohartzen, ez lehenengoa beharbada, baina zehaztasunez eta argitasunez egiten bai segurutik, Bernardo Garro “Otxolua” izan genduan. 1932an argitara eban G. C. della Crocce-ren Bertolda eta Bertoldin euskal bertsinoa irakurri baino ez dago, zenbat biderrez eta zenbat testuinguru diferentetan darabilen barik juntagailua ohartzeko. Beratako adibide bigaz on egin daigun esandakoa: “Zorionak barik, zorigaiztoak nakar, harean be, ba!” (Bertolda, Labayru 1983, 148), “Hoba zeunke goru-makilea hartu eta goruetan ekin, inori alamenik emoten etorri barik” (ibid. 150). Eta Mañarikoren (Errose Bustintza) beste bi erantsiko deutsaguz: “Topina, holan dingilin-dongoloka barik, besoan sartuta polito-polito ekarri behar izaten dok... ” (Ipuinak, Labayru 2009, 215); “—Tirok, ba, tirok, mutil! Beti ganorabako izan barik, oraingoan zintzo jokatu dok heuk.” (Mañariko, Ipuinak 2009, 218).

Otxoluaren autura bihurturik, honek barik juntagailuaren inguruko gogoeta labur bat, hil aurretxuan bialdu eutsan Arantzazura Aita Villasanteri, 1957ko zezeilaren 1ean dataturiko gutun baten. Eta honek, ha hilbarri zala, haren gomutaz, Euskera aldizkarian argitaratzeko erabagi zuhurra hartu eban, 1961eko alean (358-360).

Gipuzkeraz, ezezka eta baiezka kontrajarten diran esaldi biren arteko juntadura, ez baina...(bai) eginda irakurri dauela dino Otxoluak, bai Orixeren Urte guziko meza-bezperak liburuan, bai beste leku askotan (Arantzazuko takoan bertan) idatziz. Eta aldi zaharretako idatzien euskarriez eginiko idatzi laburra darabil adibidetzat: “Papelezkoak ez baina, egurrezkoak dira, pergaminoz josiak”. Hara Otxoluak bere berbetatik eskaintzen dauen alternatiba: “Nik behintzat, eta nik legez beste askok Bizkaian, esakune hori honetara idatzi izango genduan: Papelezkoak barik egurrezkoak dira, pergaminoz josiak”.

Gramatika sena ondo barrutua ez eze, ondo ikasia eukan Otxoluak. Ondo ekian ur barik esan edo ura barik esan, barik horren egitekoa guztiz bestelakoa zana. Esaldi bardin antzekoa modu bitara eskeintzen deusku: “Ura barik ardaoa edan dau” eta “Ur barik edan dau ardaoa”. Eta horretatik ondorioa atera, gauza bi diferenteak esaten gagozala; barik biren aurrean gagozala.

Lehenengo barik juntagailu aurkaria da, ura ez eta ardaoa bai kontrajartzen dituena esaldi banatan. Bigarren barik postposizino kategoriakoa da, izena mugagabez dala normalean (baina ez beti) darabilguna: ardao huts-hutsa edan, ardaoagaz nahastau barik.

Barik juntagailuak, jakina da, esaldi banatan aurkakotzen diran unitate gramatikalak bakarrik agirian ipintea dakar berekin; gainerako guztia eliditzen da barik juntagailudun perpausan; bietan errepikatzen dan informazino guztia.

Informazinoa perpaus bietan osorik emonda, ondoko esaldia sortu geinke: Zuri ez deutsut esan; alabeari esan deutsat. Juntadura bidez esaldi biok alkartzerakoan, ezezkako perpausari barik erantsiko deutsagu azkenean, baina hori eginaz batera automatikoki eliditzen da aditz egitura osoa perpaus horretatik. Ezabatze hori ezinbestekoa da, juntadura bideragarri, gramatikal izan dadin; hurrengo esaldian emona dago informazino hori (esan deutsat) eta barik daroan esaldian (lehenengoan) berez ulertzen da zein dan aditz osoa (esan deutsut). Gramatika-lege zorrotza dago hor, elipsia aplikatzeko.

Aurkakotzen diran unidade gramatikalak, izen sintagmak, adizlagunak, aditzondoak zein beste edozeintzuk dirala, erlazio marka eta guzti azalduko dira beti.

Zeintzuk izan ohi dira kontrajarpenez agiriratzen ditugun unidade gramatikalak:

- izenak: Beharginari barik ugazabari eskatu behar jakoz kontuak.

- izenordainak: Horrek barik zeuk daukazu erru guztia.

- adizlagunak: Autoaz barik oinez ibilten naz gustura. Piperretan barik, tomatetan joan da ortura.

- aditzondoak: Holan astiro barik arintxuago ibili zaitez.

- aditzizenak: Jesarrita geldi egotea barik, batetik bestera ibiltea gustetan jako horri.

- partizipioak: Ondo jan behar da goizetan; nagitu barik indartu egiten dau ondo janak gorputza.

- aditz flexiboak, baina joko-markak ezabaturik: Berak eskatzeari itxaron barik, eroan egin neutsan zuzen (ez neutsan itxaron => itxaron).

Barik honi bizkaiera kutsu handiegia dariolako edo, eredu baturako onartu nahi ez dalako edo, alternatiba modura, juntagailu aurkari modura, barik kendu eta ordez baino idazteko eta (okerrago dana) berbaz hizkera jaso modura erabilteko modea sortu da; hau da, baino horrek, konparatze-marka lez sintaxi mailan eta lexiko mailan (eta horreetatik haratago) lehendik zituan balioen gainera, barri bat eranstea, ez tradizino idatzian (zaharrean ez oraintsukoan), ez berbetan ezetariko sustrairik ez daukan balio bat. Izurri hau goraka datorrela dirudi, batez be hedabideetan. Idatzizko erabilerak alde batera itxita, irratiz entzuniko esaldi bat edo beste aitatuko ditut, oraintsukoak. Bata, eguraldiaren gainekoa: “Goi aldeetan edurra egingo dau, euria baino” (2017-I). Bestea, iragarki batekoa: “Lo egin baino atseden hartu gura badozu, halako dendan aurkituko dituzu koltxoirik onenak!” (2017-VI). Esaldiok entzunda, euskal sen apurra daukagunok berehala sentitzen dogu hor zerbaiten hutsunea: baino gehiago esan gurako zalakoa. Erren susmatzen ditugu esaldiok.

Baino juntagailu kategoriaz be ezaguna dogu, ezpada, baizik marken baliokide gisa, baina perpaus juntatuen orekea guztiz bestelakoa dala. Esan ginei, esaterako: “Ez goaz gaur, bihar baino”. Eta perpaus bikote honen juntagailuak, baino kenduta, ezpada edo baizik izango gendukez. Barik juntagailua erabili gura izan ezkero, beste era honetara berridatzi beharko genduke: “Gaur barik bihar goaz”.

Barik marka juntagailu aurkaritzat erabiltea gogoko ez dauenak, eta beste gramatika aukera bat erabili gurago dauenak, jo bei Orixeren bidera: ez baina erabiltera. Otxoluak hauturiko haren pasarte bigaz bergogoratuko dogu alternatiba hau. Bata: “Gaitzpean hezi ez baina, hezi gaitza on azpian”. Bestea: “hil ez baina, bizi egingo naiz”. Sintaxiaren aldetik, barik eta ez baina ez dira bardinak, antzik be; baina perpaus bien arteko ezeztapen-baieztapen banaketa berbera da, eta esanguraz kide-kideak dira.

Erabili beitez barik edota ez baina eredu jasoan, baina baino bere betiko lekuetarako gordeta. Leku-aldatze horrek ez deutso bape mesederik egiten euskereari. Eta bizkaieraren sortaldean entzun ohi dan berba jokoa dakargun atzera gogora: “Jan barik joan barik, jan eik jan!”.

 

Iturriko

2017-07-14

Esatekoak 0
Ikusita: 174