kontaktua
2018.09.07
11:09

ERDI, zenbatzaile zehaztuen kategoriako danean (behin-behineko idazketa)

Erdi berbea, gaztelaniazko “medio, mitad, semi-” eta kidekoen antzera, gramatika kategoria diferenteetan erabilia da: hitz malgua eta askotakoa da, anitza.

Izena da batzuetan, neurri-izena, kantitate-izena: Auto txiki honek beste handi horren erdia balio dau.

Adjektibo kategoriaz agertu ohi da beste batzuetan: Plazan egoan jente erdia edadekoa zan.

Graduatzaile kategoriaz emonkorra eta bizitasun handikoa da, beste hitz kategoria batzuen aurrean ipinita. Graduatzaile lexikala gehiago, gramatikala baino, baina edozein kasutan, era libre eta malguan erantsi ohi jakena beste hitzoi. Behin izango dira izenak: erdi gizona, erdi umea…, behin izango dira adjektiboak: erdi zoroa, erdi leloa…, eta askoz sarriago adberbioak edo aditz partizipioak: erdi txarto, erdi galduta.

Postposizino kategoria autortzen deutsagu beste batzuetan, gaztelaniazko “en medio de” balioaz: etxe biren erdian, bidearen erditik, gau erdian.

Eta akabukoz, zenbatzaile kategoria, eta horren barruan zenbatzaile zehaztuen azpikategoria. Izan be, bat, bi, hamar, hogei, ehun… zenbatzaile zehaztuak ‑-numeralak ohi deritxe honeetarikoei‑‑ diran moduan, azpikategoria horretan sartzekoak dira, erabileretariko batzuetan, bete, lauren, bana eta beste batzuekin jazoten dan antzera.

 

Zenbatzaile dogunean erdi.

Zenbatzaile garbi izateraino garatu da erdi, izen-adjektibo kategorietatik, bete aditz-adjektiboa egin dan antzera. Bidearen erdia izen sintagma, hau da, distantziaren erdia izendatzeko adieran, bide erdi izatera etorri da formula batzuetan. Halan desafio edo aupada gisa, pertsona bik, batak besteari zuzentzen deutsezanean, burruka egiteko edo: ‑Etorri hona! –Ez, etorri zeu hona ea! –Bide erdi! Lehiakide bat bestea dagoan lekuraino joan beharrean, bata eta bestea erdi puntuan alkartzea, erdiguneraino etortea. Hanka erdi! be erabilten da, aupada formula modura.

Esapide finkoa da gatxerdi be, itxura baten hitz konposatua, baina berez gatx erdi, hau da, gatx osoaren erdia. Mogelenean daukagu testigantzarik zaharrenetarikoa: “berorrek amau gaikezala gu, bere gorputza janaritzat emoteraiño, igarokorra ta gatxerdi litzate”. Gaur egun gipuzkera eremuan asko entzuna dan esapidea.

Izan be erdi, neurria, zenbatekoa, finkatzeko erabilten dan berbea da: unitatearen erdia, hain zuzen. Eta berez, neurria, zenbatekoa aplikatzen dan eremu diferente guztietarako baliagarri da: espazioa eta distantzia, bolumena, pisua, denporea e.a.

Egitura bi dira, zenbatzaile gisa, gehien azaldu ohi diranak: a) Izen + erdi, eta b) Izen + ta erdi. Botilea hartzen badogu edariaren neurritzat: botila erdi edo botila eta erdi… edan genduan.

Denporearen eremura etorrita, ordutegiaren inguruko esapideetan ikusten da garbien erdi zenbatzailearen papera: Ordu erdi darabilgu, ordu bete edo ordu lauren darabilguzan egitura eta sintaxi berberaz. Baina denpora eremutik urten barik, bardintsu erabilten dira edo erabili leitekez. Denpora tarte luzeagoetan: urte erdi, hile erdi, eta bide beretik mende erdi edo mende eta erdi, eta usadio gitxiagoko beste batzuk: egun erdi, goiz erdi, gau erdi… Eta laburragoan: minutu erdi, segundu erdi eta bardin minutu eta erdi edo segundu eta erdi, zehatz kronometratzen hasi ezkero.

Espazioaren eremuan, luze-zabala eta nondik norakoa, distantzia, dira aitatzekoak: metro erdi edo metro eta erdi, kilometro erdi edo kilometro eta erdi eta ildo horretako beste asko.

Bolumenaren eremukoak be ugariak dira, berariaz isurkari eta edariekin; bardin deutso ura, ardao edo esnea izan. Edari edo bestelako isurkari baten neurria emoteko ontzi edo zelan-halango edukin bat hartzen badogu , haren erdia edo haren neurria eta beste erdi bat adierazo nahi badira, hainbat esapide darabilguz geure egunerokotasunean: basu erdi, katilu erdi (edo katilu eta erdi), botila erdi (edo botila eta erdi).

Neurri estandarragoetara etorrita: litro erdi edo litro eta erdi, klasikoagoak diran azunbrea edo kuartilua aintzat hartuta: azunbre erdi edo azunbre eta erdi, kuartilu eta erdi. Kopla zahar baten hitzak gogoratuz: “Neure kapela makurra, / beti tabernara gura. / Halakoan baten itxikot / azunberdiren kontura”.

Berez, neurri zehatza eskatzen dan edozein eremu semantikotan egokitzen da erdi zenbatzailearen presentzia. Hizkuntzaren joan-etorrian eboluzino txiki bat gertatu da gramatikaren aldetik adjektibo kategoriatik zenbatzaile kategoriara. Txokolate tabletearen erdia jan dot esatetik, Txokolatea tableta erdi jan dot edota Tableta erdi txokolate jan dot esatera. Edo kategoria biak batera hartuta: “Txokolatea tableta erdi baino ez dot topau; beste tableta erdia baten batek jan dau, antza.”

Eboluzino edo garapen hau ez da atzo goizekoa, aspalditik datorrena baino. Gure klasikoen artean ondo lekukoturik agiri da, gitxitan bada be; eta idazle batzuetan beste batzuetan baino gehiago. Sarri ohi dogunez, Mogelen idatzietara joko dogu aipu bakan batzuen bila. Batzuetan erdi eta beste batzuetan ta erdi egiturak agiri ditu. Eremu semantiko diferenteen artean, denporea eta pisua dira nagusi. Denpora eremuan erdi zenbatzailea (batzuetan konposatu antza euki arren) ohikoa da egun, gau, ordu izenen atzean: “egun erdi artian igaro ezkero”, gaberdi ezkero joan edo edan baga”, “ordu erdi baino egingo ezpalu ere”, “ordu lauren da erdi igaro artian”. Pisu neurrien artean aipagarri da arroa, txarri-hilteetan eta beti entzun doguna: “Arrua erdi urdai”. Diru kontuan moneta-izen zaharrak darabilz: “bost errial ta bost lauko ta erdi”, “bost errial ta bost kuarto ta erdiraino”.

Eduki-izena agirian ohi da beste batzuetan; gitxienetan. Isurkarien eremuan: “Pitxar erdi ardao, amar lauko”, “Asmatu zuan erostea baso erdi aguardiente”.

J. Mateo Zabala bilbotarraren lekukotasunak urriak dira, eta guztiak denpora eremukoak, eta are gehiago, ordu eta erloiu izenakaz batera darabilzanak: neurri-izentzat erdi zenbatzailearen, edota lauren eta bete-ren aurretik. Gramatika egitura honen adierazgarri bardinbagea, honakoa: “kontu daigun berbarako, abarkaak josten iru ordu lauren, atea konponduten ordu erdi; esia zarratuten ordu bete; edo frakaak ifinketan erloju bete, gona batzuk eta panizelu bat garbituten erloju erdi; artoa garaunduten erloju erdi, eta alan puskaka puskaka aldi luzea bearrean emotea”.

 

Gaurkoz, bego honenbestegaz.

 

Iturriko

2018-09-07

Ikusita: 67
  • Esatekoak: 0
  •  

<< atzera