Zemendiaren 11an ospatzen da San Martin, eta herri egutegian txarria hilteko sasoiaren hasiera da, orduan hasi eta Gabon bueltara arte. San Martin egunaren ganean badago makina bat esaera; batzuk eguraldiagaz lotuta, besteak jatekoagaz. Hona batzuk:

Nekazarien munduan oin dala urte batzuk arte Euskal Herriko etxe eta familiarik gehienetan txarria hiltea usua izan da. Busturian esaera hau erabilten eben baten bat etxe onera ezkontzen dala esateko: txarria hilten daben lekura ezkondu da.

Txarria hilten danean auzoko, senitarteko eta urtean zehar zerbitzuren bat eskaintzen deutsenei (abadea, medikua, maisu-maistra...) odolosteak eta txarriaren beste gorputz atalak emoten jakez. Holan, batzuen eta besteen artean trukea egiten da. Hori oinarri hartuta, Bizkaian badago esaera bat: odolosteak ordeaz. Horrek esan gura dau, norberak zer egin (ona zein txarra), besteek be haxe egingo deuskuela.

Herri-kulturan asko agertzen da santu hau gure artean, San Martin txiki moduan askotan. Tradizinoak dinoanez, zuhurra be zuhurra zan, jentil eta basajaunei trikimailuen bitartez kendu eutsien euren jakituria, eta horreri esker ezagutu dauz gizakiak lurra landuteko hainbat gauza: gari-hazia, artoa noiz erein, zerrea zelan egin, errotarria zelan dabilen…

Esaten da deabruak ikazkin bateri lagundu eutsala eguneko beharra egiten eta saritzat arimea eskatu eutsala. Ezpabere, San Martinen kantua esatea opatu eutsan eta hori aukeratu eban ikazkinak. Halanda be, deabruak beti tentau egiten dau eta, hamahirugarrena? itauntzen deutso Martini. Eta harek “Ez dok hamahiru” esaldi ospetsua erantzun. Bitoria Artetxe zeanuriztarrari jasotakoa da hau.

–San Martin esaik bat

–Gure jauna bera dok bat

Berak salbauko gaiozak.

–San Martin esaik bi

–Erromako altara santuek bi

Gure jauna bera dok bat

Berak salbauko gaiozak.

–San Martin esaik hiru

–Hirurek hiru eternidadeak

Erromako altara santuek bi

Gure jauna bera dok bat

Berak salbauko gaiozak.

(...)

–San Martin esaik hamabi

–Hamabi apostoluak

Hamaika mila aingeruak

Hamar mandamentuak

Bederatzi ordenaduak

Zortzi, zortzi zeruak

Zazpi sakramentuak

Seirak, seirak izerrak

Bostak kristoren llagak

Laurak ebangelistak

Hirurak, hiru eternidadeak

Erromako altara santuak bi

Gure jauna bera dok bat

Berak salbauko gaiozak.

Deabruak orduan:

–San Martin, esaik hamahiru!

-Ez, ez dok hamahiru!