kontaktua
2018.06.15

EderrIK eta galantIK (lehen idazketa)

Atzizkia, -ik edo –rik aldaerez erabilia, berau dautsan hitz oina kontsonantez edo bokalez amaitua dan, huts-ik edo zoro-rik, izen deklinabideko ablatibo zaharraren marka bera da formaren aldetik, baina gramatika funtzinoaren aldetik beste balio bat garatu dauena aspaldi zaharretik.

Soiltasunez esanda, adberbio funtzinoak edo kategoria lexikalak sortzen ditu gaur mintzagai dogun –ik atzizkiak.

Emonkorrena eta malguena aditz partizipioekin dauen erabilera da: emon-ik, ikusi-rik, gaitasuna daukana –ko atzizki genitiboa erantsirik funtzino adnominalak beteteko: agindu-riko berbea, esan-iko egiak. Adberbio funtzinoko egitura gramatikal konplexuak garatzen dira beronen bidez, perpaus menderatuak, balio semantiko anitzak eskeinirik, modua eta denporea, besteak beste.

Baina zuberotarrez berbarako, sintagma predikatiboak markatzeko be bai: Gizona joan-ik da. Beste hizkera batzuetan esango litzatekena: Gizona joan-a da, edota sartaldean beste honetara: Gizona joan-da edo etorri-ta dago. Gramatika eta funtzino erabilera zaharra dogu, edozelan be, zuberotar hizkeretakoa: bidea egin-ik da, gainerako hizkeretan galdua edo bakandua dana.

Baina adjektibo kategorietan, edo honen hurreko diran izen edo aditz partizipioakaz, garatu dauen balioa dogu oraingoan aztergunea: bizi > bizirik, ero > erorik, bete > beterik eredukoena.

Gramatika liburuetan –ik honi eratorkuntza atzizkien trataera emon ohi jako: adberbio kategoriako eratorriak sortzeko euskereak sortu dauen mekanismo bat dala, azken baten, -ki, -ro edo –ka diran modura. Eta beronen esangura esparrua moduarena izan ohi dala, modalidadea, zelakotasuna adierazotekoa.

Oinarrian halan da izan, baina beronen berezitasunak ditu, dana dala. Atzizki lexikala dala baino hobeto esanda legoke, lexikal-gramatikal bitarikoa dala; bestetara esanda, erdi-lexikal, erdi-gramatikala dala, baina ez osoro lexikala. Zertan oinarritzen dogu adierazpen hori?

a) Errepika egituretan darabilgunean, -ik bigarren osagaiari bakarrik eransten jako, eta ez lehenengoari, beste batzuk ohi diran modura. Geldiro-geldiro esaten dogun moduan, ez dogu esaten *bizirik-bizirik, ezpada bizi-bizirik. Atzizkia –ka danean, aukera biak dira zilegi: salto-saltoka edo saltoka-saltoka. Baina –ik atzizkiagazko errepika-egituretan lehenengo osagaia soilik darabilgu beti eta bigarrena bakarrik markatzen da atzizkiaz. Halan ohi da bete-beterik, huts-hutsik, isil-isilik, itsu-itsurik, oso-osorik, zabal-zabalik edota beste edozeinegaz.

b) Atzizki graduatzailea, -txu/-txo hartzen daben adjektiboei be arazo barik eransten jake –ik atzizkia: isiltxurik, kasurako: “Ixiltxurik lotsatuta etxeti joan bearrian, eztena aterata, burua jasota, begi gorriak edegita, usigi gura izan eban gizona, suge esker dongakoak” (Mogel, Ipuinak).

c) Gramatika unidade konplexuagoei atxikirik be erabilten da –ik adberbiala. “Burua makurrik joan da”, “Belarriak apalik urten dau” ereduen atzean perpaus adberbial bana dago: burua makur dauela, belarriak apal dituala. Mogelen pasarte hau be adierazgarri bikaina da: “asten da oinak arinik artutera aurrean ekusan gizona” (alegia).

d) Maileguzko adjektiboakaz, eta horren zaharrak ez diranakaz, erabili izanak salatzen dau atzizki honen bizitasun eta emoi ugari zaharra eta zelanbait berorren gramatikaltasun zaharra. Mogelek darabilen umilderik, berbarako: “ta biurtu biarrean umilderik beragana, joatea gero beste konfesore bategana, esateko gura dana”. Lazarragaren poesian ugari-ugariak dira mailegu-adjektiboakaz agiri diran atzizkidun kasuak: librerik: “Librerik eta ardura baga / oi ta dirade ebili”; “egon joazen tristerik”, “ezkon bazatez eongo zara / ardia legez mansarik”; “Bere laztana dakusenean, / ebili utra graberik”; “Mila ta bosteun / urte alkarri erantzi, / irurogeta / lau geiago ganeti / da jaio zala / Jaun zerukoa justorik”; “Suori barriz, / oi, beti soberbiorik” (48v).

Ugariagoak dira bigarren osagaitzat hutsik dabela erabilten diran egiturak: burutsik, oinutsik / ortozik, arkondara-hutsik, mauka-hutsik / manga-hutsik, bilusik/bilosik. Azpian datzan egiturak izen-adjektibo multzoak dira: buru huts, oin huts, arkondara huts, mauka huts, bilo huts. Honetarikoen lexikalizatze gradua askoz handiagoa da, dana dala.

Adjektibo askok portakizun gramatikal bitarikoa dabe adberbio funtzinoan: hitz soil mugagabea eta –ik atzizkiduna. Bitasun horren arrazoiak beti ez dira bardinak. Arrazoi diferenteak egon leitekez horren atzean.

Kontestu gramatikalen arabera bata edo bestea erabilten da hitz batzuekin: gordin eta gordinik. “Hau okeleau gordin dago hondino; ondo erre barik”. Baina “Arraina zein okelea, gurago dau gordinik jan, erreta baino”. Gazte eta gazterik: “Urteak gorabehera gazte dago hondino”. “Gazterik ezkondu zan. Gazterik hil zan. Gazterik joan zan Ameriketara”.

Beste hitz batzuen kasuan, zahar-barri edo zaharkitu-moderno diferentzia dagoala dirudi era bataren eta bestearen artean. Triste mailegua gaur egun horretara darabilgu gehienok adberbio gisa: “Triste dago. Triste bizi izan ziran ama barik. Triste dauka barrua, gizona hil jakonetik”. Baina gure koplategian ezagunak dira beste honeek be: “Tristerik nago tristerik, ez daukat adiskiderik, adiskide txarra baino, hoba dot bizi bakarrik”, edota: “Tristerik nago tristerik, ez daukat alegrantzirik, bostehun urteko agure bat / ohian daukat neuk gaixorik”.

Esangura banangoak ezkutatzen dira beste kasu batzuetan era bien artean, bizi eta bizirik kasurako. “Ardao apur bat edanda, bizi ikusi dot dantzan”, hau da, bizitasun handiz. “Arnasa estua dauka, baina hondino bizirik dago”, hau da, ez dago hilda.

Atzizkiak zeharo lexikalizatuak dira hitz jakin batzuk, eta adberbio gisa halan erabili ohi ditugu beti (edo ia beti). Zutik edo zutunik (zutinik) esaten dogu, baina nekez *zutun edo zut, atzizki barik. Hutsik dagoala etxea esaten dogu, baina ez huts dagoala. Baraurik joan behar izaten zan lehenago komulgetara, baina ez *barau.

Alper eta alperrik biak dira ezagunak, baina adberbio legez bigarrena nagusitu da: “Alperrik da zuri esatea, ez dozu kasurik egiten”. Baina errefrau ezaguna da: “Alper da Maria makilatu, berdin berez behar du”.

Gaur berbaz ez darabilguzan edo mehats darabilguzan -ik atzizkidun adberbio batzuei, edo hainbati, zahartasun sundea dariela esan geinke. Bermeon entzuna da: “Ze alabatxi! Hordirik zatoz oin be goizaldeko orduetan?”. Hordirik adberbio zaharkitua da, baina hordi hitza bera be bai. Gaur egun gazterik guztiz ezaguna dan moduan, zaharrik ez hainbeste; baina klasikoetan ohikoagoa zan: “Arkituten zan leoe bat zaarrik, gaixorik, erkindu ta adore bagarik” (Mogel). Beste adibide batzuk: gosez dagoana goserik dagoala, gortuta dagoana gorrik dagoala, norbaiti harrera hotza egitea esateko, hotz-hotzik hartua izan dala; soineko bat garbigailuan sartu ezkero, garbirik geratzen dala eta halako beste hainbat.

Adberbio batzuk, lehen –ik atzizkiaz erabilten ziranak, edo mugagabez edota beste atzizki batzukaz erabiltera etorri dira: gorrik barik gortuta, samurrik barik samur, duarik barik duan, argalik barik argal

Amaiera emoteko, poesia generoan era honetako adberbioek euki daben oihartzun zabala nabarmendu gura neuke, “ederrik eta galantik” formula ezagunaren bidez ezagunak diran ahapaldi biren bitartez: “‑Itsu gaisoa, nondikan zatoz, / nondikan zabiltza / bide galdu onetati? / ‑Kirrin kirrin kirrin kin. / Lengo batean nik ikusi det / zure emaztea ederrik eta galantik. / kirrin kirrin kirrin kin."” (Azkue CPV, Orio). “Gure ortuan sagarra loran, /  Donianeko eldurik, / aren azpian uso bi dantzan / ederrik eta galantik.” (Azkue CPV, Legutio).

Esatekoak 0
Ikusita: 8
2018.06.15

EderrIK eta galantIK (lehen idazketa)

Atzizkia, -ik edo –rik aldaerez erabilia, berau dautsan hitz oina kontsonantez edo bokalez amaitua dan, huts-ik edo zoro-rik, izen deklinabideko ablatibo zaharraren marka bera da formaren aldetik, baina gramatika funtzinoaren aldetik beste balio bat garatu dauena aspaldi zaharretik.

Soiltasunez esanda, adberbio funtzinoak edo kategoria lexikalak sortzen ditu gaur mintzagai dogun –ik atzizkiak.

Emonkorrena eta malguena aditz partizipioekin dauen erabilera da: emon-ik, ikusi-rik, gaitasuna daukana –ko atzizki genitiboa erantsirik funtzino adnominalak beteteko: agindu-riko berbea, esan-iko egiak. Adberbio funtzinoko egitura gramatikal konplexuak garatzen dira beronen bidez, perpaus menderatuak, balio semantiko anitzak eskeinirik, modua eta denporea, besteak beste.

Baina zuberotarrez berbarako, sintagma predikatiboak markatzeko be bai: Gizona joan-ik da. Beste hizkera batzuetan esango litzatekena: Gizona joan-a da, edota sartaldean beste honetara: Gizona joan-da edo etorri-ta dago. Gramatika eta funtzino erabilera zaharra dogu, edozelan be, zuberotar hizkeretakoa: bidea egin-ik da, gainerako hizkeretan galdua edo bakandua dana.

Baina adjektibo kategorietan, edo honen hurreko diran izen edo aditz partizipioakaz, garatu dauen balioa dogu oraingoan aztergunea: bizi > bizirik, ero > erorik, bete > beterik eredukoena.

Gramatika liburuetan –ik honi eratorkuntza atzizkien trataera emon ohi jako: adberbio kategoriako eratorriak sortzeko euskereak sortu dauen mekanismo bat dala, azken baten, -ki, -ro edo –ka diran modura. Eta beronen esangura esparrua moduarena izan ohi dala, modalidadea, zelakotasuna adierazotekoa.

Oinarrian halan da izan, baina beronen berezitasunak ditu, dana dala. Atzizki lexikala dala baino hobeto esanda legoke, lexikal-gramatikal bitarikoa dala; bestetara esanda, erdi-lexikal, erdi-gramatikala dala, baina ez osoro lexikala. Zertan oinarritzen dogu adierazpen hori?

a) Errepika egituretan darabilgunean, -ik bigarren osagaiari bakarrik eransten jako, eta ez lehenengoari, beste batzuk ohi diran modura. Geldiro-geldiro esaten dogun moduan, ez dogu esaten *bizirik-bizirik, ezpada bizi-bizirik. Atzizkia –ka danean, aukera biak dira zilegi: salto-saltoka edo saltoka-saltoka. Baina –ik atzizkiagazko errepika-egituretan lehenengo osagaia soilik darabilgu beti eta bigarrena bakarrik markatzen da atzizkiaz. Halan ohi da bete-beterik, huts-hutsik, isil-isilik, itsu-itsurik, oso-osorik, zabal-zabalik edota beste edozeinegaz.

b) Atzizki graduatzailea, -txu/-txo hartzen daben adjektiboei be arazo barik eransten jake –ik atzizkia: isiltxurik, kasurako: “Ixiltxurik lotsatuta etxeti joan bearrian, eztena aterata, burua jasota, begi gorriak edegita, usigi gura izan eban gizona, suge esker dongakoak” (Mogel, Ipuinak).

c) Gramatika unidade konplexuagoei atxikirik be erabilten da –ik adberbiala. “Burua makurrik joan da”, “Belarriak apalik urten dau” ereduen atzean perpaus adberbial bana dago: burua makur dauela, belarriak apal dituala. Mogelen pasarte hau be adierazgarri bikaina da: “asten da oinak arinik artutera aurrean ekusan gizona” (alegia).

d) Maileguzko adjektiboakaz, eta horren zaharrak ez diranakaz, erabili izanak salatzen dau atzizki honen bizitasun eta emoi ugari zaharra eta zelanbait berorren gramatikaltasun zaharra. Mogelek darabilen umilderik, berbarako: “ta biurtu biarrean umilderik beragana, joatea gero beste konfesore bategana, esateko gura dana”. Lazarragaren poesian ugari-ugariak dira mailegu-adjektiboakaz agiri diran atzizkidun kasuak: librerik: “Librerik eta ardura baga / oi ta dirade ebili”; “egon joazen tristerik”, “ezkon bazatez eongo zara / ardia legez mansarik”; “Bere laztana dakusenean, / ebili utra graberik”; “Mila ta bosteun / urte alkarri erantzi, / irurogeta / lau geiago ganeti / da jaio zala / Jaun zerukoa justorik”; “Suori barriz, / oi, beti soberbiorik” (48v).

Ugariagoak dira bigarren osagaitzat hutsik dabela erabilten diran egiturak: burutsik, oinutsik / ortozik, arkondara-hutsik, mauka-hutsik / manga-hutsik, bilusik/bilosik. Azpian datzan egiturak izen-adjektibo multzoak dira: buru huts, oin huts, arkondara huts, mauka huts, bilo huts. Honetarikoen lexikalizatze gradua askoz handiagoa da, dana dala.

Adjektibo askok portakizun gramatikal bitarikoa dabe adberbio funtzinoan: hitz soil mugagabea eta –ik atzizkiduna. Bitasun horren arrazoiak beti ez dira bardinak. Arrazoi diferenteak egon leitekez horren atzean.

Kontestu gramatikalen arabera bata edo bestea erabilten da hitz batzuekin: gordin eta gordinik. “Hau okeleau gordin dago hondino; ondo erre barik”. Baina “Arraina zein okelea, gurago dau gordinik jan, erreta baino”. Gazte eta gazterik: “Urteak gorabehera gazte dago hondino”. “Gazterik ezkondu zan. Gazterik hil zan. Gazterik joan zan Ameriketara”.

Beste hitz batzuen kasuan, zahar-barri edo zaharkitu-moderno diferentzia dagoala dirudi era bataren eta bestearen artean. Triste mailegua gaur egun horretara darabilgu gehienok adberbio gisa: “Triste dago. Triste bizi izan ziran ama barik. Triste dauka barrua, gizona hil jakonetik”. Baina gure koplategian ezagunak dira beste honeek be: “Tristerik nago tristerik, ez daukat adiskiderik, adiskide txarra baino, hoba dot bizi bakarrik”, edota: “Tristerik nago tristerik, ez daukat alegrantzirik, bostehun urteko agure bat / ohian daukat neuk gaixorik”.

Esangura banangoak ezkutatzen dira beste kasu batzuetan era bien artean, bizi eta bizirik kasurako. “Ardao apur bat edanda, bizi ikusi dot dantzan”, hau da, bizitasun handiz. “Arnasa estua dauka, baina hondino bizirik dago”, hau da, ez dago hilda.

Atzizkiak zeharo lexikalizatuak dira hitz jakin batzuk, eta adberbio gisa halan erabili ohi ditugu beti (edo ia beti). Zutik edo zutunik (zutinik) esaten dogu, baina nekez *zutun edo zut, atzizki barik. Hutsik dagoala etxea esaten dogu, baina ez huts dagoala. Baraurik joan behar izaten zan lehenago komulgetara, baina ez *barau.

Alper eta alperrik biak dira ezagunak, baina adberbio legez bigarrena nagusitu da: “Alperrik da zuri esatea, ez dozu kasurik egiten”. Baina errefrau ezaguna da: “Alper da Maria makilatu, berdin berez behar du”.

Gaur berbaz ez darabilguzan edo mehats darabilguzan -ik atzizkidun adberbio batzuei, edo hainbati, zahartasun sundea dariela esan geinke. Bermeon entzuna da: “Ze alabatxi! Hordirik zatoz oin be goizaldeko orduetan?”. Hordirik adberbio zaharkitua da, baina hordi hitza bera be bai. Gaur egun gazterik guztiz ezaguna dan moduan, zaharrik ez hainbeste; baina klasikoetan ohikoagoa zan: “Arkituten zan leoe bat zaarrik, gaixorik, erkindu ta adore bagarik” (Mogel). Beste adibide batzuk: gosez dagoana goserik dagoala, gortuta dagoana gorrik dagoala, norbaiti harrera hotza egitea esateko, hotz-hotzik hartua izan dala; soineko bat garbigailuan sartu ezkero, garbirik geratzen dala eta halako beste hainbat.

Adberbio batzuk, lehen –ik atzizkiaz erabilten ziranak, edo mugagabez edota beste atzizki batzukaz erabiltera etorri dira: gorrik barik gortuta, samurrik barik samur, duarik barik duan, argalik barik argal

Amaiera emoteko, poesia generoan era honetako adberbioek euki daben oihartzun zabala nabarmendu gura neuke, “ederrik eta galantik” formula ezagunaren bidez ezagunak diran ahapaldi biren bitartez: “‑Itsu gaisoa, nondikan zatoz, / nondikan zabiltza / bide galdu onetati? / ‑Kirrin kirrin kirrin kin. / Lengo batean nik ikusi det / zure emaztea ederrik eta galantik. / kirrin kirrin kirrin kin."” (Azkue CPV, Orio). “Gure ortuan sagarra loran, /  Donianeko eldurik, / aren azpian uso bi dantzan / ederrik eta galantik.” (Azkue CPV, Legutio).

Esatekoak 0
Ikusita: 24
2018.06.08

EGIN aditzagazko aditz multzoak ezezka: -IK partitiboa bai ala ez? “Ez burlaRIKAN egin marineruari”

Hitz egin eta berba egin aditz multzoak esangura beretsuaz erabili izan dira hizkuntzaren eremu desbardinetan, gipuzkeraz edo bizkaieraz bata eta bestea, handi-handika behintzat.

Baina aditz multzook ezezka emonik datozanean, eta oinarrizko esangura hori gordeten dabenean, lehenengoak ez dau hartzen -ik partitiborik, baina bigarrenak bai normalean: Ez du hitz egin eta ez dau berbarik egin esangura berarentzat erabilten ditugu oro har. Lehenengo aditz multzoak, hitz egin dalakoak, ezaguna dau atzizki partitibodun erabilera be: Ez du hitzik ere egin. Baina esangura markatuagoaz: berba bat be ez dau atera ahotik, gazt. ‘no ha dicho ni una palabra’ adiereaz.

Zertan datza egin aditz iragankorraz garaturiko aditz multzoen artean, ezezka darabilguzanean, batzuetan izena (edo adjektiboa) mugagabe ixtea (hau da, -ik partitiborik ez hartzea) eta beste batzuetan gramatika-atzizki hori txertatzearen diferentzia? Zein da erizpidea?

Gure ustean, aditz multzo bakotxaren lexikalizatze mailan: zenbat eta batuagoa, trinkoagoa edo lexikalizatuagoa izan aditz multzoa, artean ez da ezer sartzen; ezezka be mugagabe gelditzen da izena (edo adjektiboa). Baina aditz multzo konposatu hori nasaiagoa, askatuagoa, libreagoa dan kasuan, -ik sartzea izango da joera nagusia.

Hots egin aditza, euskerearen erdialdean batez be, hitz guztiz lexikalizatua da; ahoskatu be hotsegin (hotsein) erara egin ohi da. Berez dator, bada, partitiborik ez sartzea halako konposatu trinkoetan. Hots egin gabe sartu da barrura. Baina huts egin hautatzen badogu, ezezka esango genduke: Hutsik egin barik etorten da beti eskolara. Edo: ez dau inoiz hutsik egiten. Eta baiezka, ostera: Oraingoan be huts egin dau. Baina zelan epaituko genduke, norbaitek esango baleu: Huts egin barik etorri behar dozu? Zuzentzat joko genduke hau be gramatika aldetik, joera nagusia bestea izan arren. Izan be, muga zorrotzik ez ohi dago aditz multzorik gehienen artean, partitiboaren erabilera kontuan.

Partitiborik bako lehen eredu horretakoen artean sartu leitekez ziur antzean aditz multzo batzuk. Izen monosilaboa dabe batzuk: hatz egin, mun egin, bisilaboa beste batzuk: alde egin, birao egin, ospa egin, kasurako.

Baina hartzen baditugu dei egin edo deadar egin multzoak berbarako, berez lez dator ezezka darabilguzanean izenari -ik eranstea. Ez dau deirik egin barrura sartzeko. Ez genduan ikusten eta ez eban deadarrik egiten, guk jakiteko non egoan. Gorago aitatu dogun hitz egin aditz multzo trinkotzat jo dogun moduan, berba egin nasaiagotzat joko genduke: berba egin dau # ez dau berbarik egin aurkakotuko gendukez erabilera naturalean. Barre eta burla izenakaz eregitako multzoetan be -ik horren joerea da nagusi: Ez barrerik egin, mesedez edo ez jako inori burlarik egin behar. Markesaren alabaren bertsoetako ahapaldiaren oihartzun eginez: Ez burlarikan egin marineruari.

Bide batez gogoratzekoa da badirala aditz multzo batzuk ezetzerako joerea dabenak, edo ia beti ezezka agiri diranak (noiz edo behin itaunka be bai). Horrreetarikoa dogu zirkin egin. Nekez entzuten da: nork edo hak zirkin egin dau. Eurrezean entzun zein irakurriko ditugu ostera: Zirkinik be ez dau egin eredukoak. Multzo honetan partitibo atzizkia hutsik barik sartzen dogu.

Aditz multzo eredu bion arteko muga lausoa ohi dala gorago esan dogu. Eta lausotasun edo malgutasun horren ezaugarri da aditz multzo bera bietara erabili ahal izatea ezezka, batean mugagabe, bestean partitiboaz. Baina batera edo bestera erabili, esangurea ez da bardin-bardina izaten. Konnotazino puntutxu bat bada -ik partitibodunetan: zehazgabetasun absolutuaren ikuspegi markatua; partitiborik eza neutroagoa da.

Azken ohar bat izan (edun) aditzaz eregitako aditz multzoen gainean. Partitiboa bai ala ez, eredu honetako aditzetan be behin baino sarriago jazoten da ezbai puntu hori. Zor izan aditza hartuko dogu adigarritzat.  Aditz honegazko aukera honeek ditugu baiezka: Berea ez dana hartzen dauenak, hartutakoa zor dau. Ezezka: hartutakoa ez dau zor. Aditz multzoari IS osagarri bat gehitu ezkero, horri bai bajagoko partitiboa: Ez deutso dirurik zor edo ez deutso ezer zor. Baina izen osagarri barririk gehitu ezean, zor izenak berak hartu leike partitibo atzizkia. Baiezka: Zorra deutso eta horregaitik dago kezkaturik. Eta ezezka: Ez deutso zorrik eta ez dauka zertan kezkatu.

Hurrengo apaxkada baten zehaztu, zertzelatu eta osotuko ditugu gramatika puntu honegazkoak zeheroago eta hobeto.

Iturriko

2018-06-08

Esatekoak 0
Ikusita: 39
2018.05.25

EGIN aditzagaz eregitako aditz multzoak “EGIN DANTZAN gugaz” eta “DANTZATU gurekin” zabuka (lehen idazketa)

Aditz kategoriak garatzeko euskereak dituan hitz-sorkuntza baliabideak, gramatika batzuetan agiri daben soiltasuna baino hainbat konplexuagoak dira. Bide eta zidor diferenteak ditu euskal lexikografiak aditz kategoriako unitateak sortzeko.

Kale kantoi baten irakurritako iragarki bateko deia da: Dantzatu gurekin. Dantza-ikastaro baten iragarkia, modu erakargarriz eta deigarriz onduta. Baina geure artean berehala sortzen da zalantza: dantzatu ala dantzan egin? Ala biak? Balio berberaz ala banangoaz? Tradizino idatzira bagoaz, berehala ohartzen gara dantzatu dala zaharrena eta hedatuena, eta da tipoko laguntzaileaz erabili izan dala. Tolosako 1619ko paskinetan datorren legetxe: “Andre ederrok orduan danzatu oi dira besterekin”.

Dantza izenetik eratorpen bidez sortua da dantzatu. Beronen erregimen nagusia da laguntzaileduna: dantzatzen da, baina albotik, sartaldean batez be, dantzatzen dau be garatu dalarik.

Baina hori baino jakingarriagoa da dantza egin aditz multzoa be aspaldi garatu zala, sartaldean berariaz. Barrutia eskribauak XVIII. mendean idatzi eban teatroan dinoan lez: “Neska zarrok danza egin da mutilok dirua pagadu”. Eta hurrengo pausua izan da, dantza izen mugagabearen ordez dantzan adizlaguna hautatzea aditz multzoa eregiteko. Frai Bartolomeren berbaz: “Inok bere ezin legiala Jaungoikoa serbidu ta deabruagaz dantzan egin”. Eta eboluzino guzti hori gitxi balitz hondino, dantza izena bera be jantza edo yantza bihurtu dala sartaldeko hainbat lekutan.

Aditzaren morfologia bi garatu dira hizkuntzaren ibilian, aurrez aur edo parez pare, bata -tu atzizkiagazko eratorkuntza, eta bestea egin aditz askotakoa izen mugagabearen lagun dala sortua; lehenengoa ekialde eta erdialdean orokortu dana eta bigarrena sartaldean nagusitu dana.

Ur, ura izena hartzen badogu, urtu aditza garatu da eratorkuntza bidez, esangura eremua zabalduz: edurra urtzen danean, ur bihurtzen da, baina burdinea edo beruna urtzen diranean, burdina-saldea edo berun-saldea gertatzen da; solidoa zana likido bihurtzen da, isurkari; esangura esparru zabalagoz, beraz. Baina urtu aditzari albotik garatu jako, erabil-esparru askoz murriztuagoan bada be, ur egin aditz lokuzinoa, berariaz esapide baten barruan entzuten dana: odolak ur egin. Muxikako andra edadeko bati neuk entzuniko esaldia da: “Alabea hil jakonean, disgustuaren disgustuaz odolak be ur egin jakozan eta haxegaitik hil zan”.

Eta ur hitzagaz garatu dan beste aditz multzo bat be erara dator aitatzea, -a mugatzaileaz lagundurik garatua: ura egin, landarei, lorei ura egin, ‘ureztatu, garotu, erregau’ adierazoteko.

Izen edo adjektibo kategoriako hitz askogaz, mugagabetasunaz markatuak eurok, alkartzen da egin aditz konposatuak eregiteko. Aditzok esanguraz dinamikoak edo ebolutiboak ohi dira. Eta erregimenez, gehien-gehienak dau erako laguntzailedunak, iragankorrak. Baina gitxi batzuk, da erakoak, iragangaitzak.

Da tipoko laguntzailedunak gitxien-gitxienak dira, baina adierazgarriak eurok be. Eboluzino, aldaera, bihurrera ikuspuntua gorde ohi dabe. Horreetarikoa dogu handi egin, ‘hazi’: “Umea handi egin da”. Harri egin lokuzinoa be ezaguna dogu harritu aditzaren esangura berberaz: “Batzuk baino ezpada bere, / joan ziran entzutera. / Harri eginik geratu ziran, / ikusiaz beste baga.”. Lei egin be aitatu leiteke, leitu ‘izoztu’ espresetako: Ura lei eginda dago. Eta zahar egin aditz multzoaz baliatu geintekez zahartu aditzaren esangurea emoteko: “Aspaldion ikusi barik euki dot eta zahar eginda topau dot akaburengoan”.

Dau tipoko laguntzaileez eregiten diran aditz multzoak dira askozaz ugarienak. Badira aditz multzo batzuk, da tipokoetan lez, -tu atzizkiaz eratorritakoen paraleloan garatu diranak. Ahalegin egin multzoak badau aldamenean ahalegindu, ausnar egin multzoak ausnartu, dei egin multzoak deitu, hauts egin multzoak haustu, lagun egin multzoak lagundu edota leher egin multzoak lehertu. Eta matasa horri tenka ekin ezkero, beste hainbat akordura ekarri geinkez.

Baina badira beste batzuk, ostera, /Izen + egin/ multzo legez bakarrik dirauenak, eta nekez -tu atzizkidun eratorri modura. Badira multzoak -tu atzizkidun eratorririk ezagun ez dabenak: barre egin bai, baina *barretu ez. Hots egin ezaguna dan moduan, hostu ez (hots izenagaz lotuta behintzat). Eta honeen ondoan badira beste batzuk, -tu atzizkidun eratorria ezagutu bai, baina guztiz sekundarioa edo saihetsekoa dabenak. Halan negar egin multzoaren ordez, bideragarri da negartu, eta apurren bat erabilia be bai, baina nekez ahoratzen edo lumaratzen doguna.

Sarri be sarri jazoten dan fenomenoa da, -tu atzizkidun eratorria izanagaitik, esangura bereziren baterako izatea, ez aditz multzoaren esangura nagusi bera adierazoteko. Txixa egin esangura neutroko aditza da (‘orinar’), baina Bermeo aldean entzuten da inoiz txixatu be, barrez txixatu eta horrelako esapideetan.

Aditz askoren kasuan gertatu da morfologia bien arteko lehia, zeingehiagoka. Eta azken baten, morfologia bata edo bestea nagusitzen da hizkuntza-eremu jakin baten. Aldarrikatu aditza guztiz oraintsukoa da; gudu aurrean “pregonar, proclamar” kontzeptua euskeraz emoteko finkatua; oinarrian aldarri izena eta aldarrika adberbioa dituala. Adberbio eraren (-ka atzizkidunaren) gainean eregia dogu aldarrikatu; esangura-eremu berezi bati estaldura emoteko sortua. Baina tradizinoz ezagunak doguzan hitzak –gaur egun be Bermeo, Mundaka eta inguruetan sarri dantzuguzanak–, aldarria, aldarrika eta aldarri egin dira. Idatzizkoan geriza zabalegirik erakutsi ez arren, aspaldi zaharretik datozan berbak seguruenik. Baina aditz multzo horren esangurea gehiago izan da “agiraka egin, errieta egin”, aurreko beste esangurea baino.

Aditz multzoa eta eratorria biak bizikide diranean, batak eta besteak esangura banangoak jagotea da lege nagusia, gehienetan hurreko esangurak izan arren. Berba hitzaz bilbatua da berba egin, ‘hitz egin, mintzatu’, baina berbatu eratorriak bestelako esangurea gordeten dau, ‘hitza eman’. On egin aditz multzoak eta ondu eratorriak esangura esparru banangoak ditue orohar. Mesede egin geinkeo baten bati, baina norbait mesedetzea beste zerbait da: baten baten fabore edo alde egitea. Jan-edanak gatx egin leio pertsona bati, baina gauzak, egoera baten ondorioz, erraztu beharrean gaxtu egin leitekez.

Garakuntza luzea eskatzen dauen gaia dogu aditz multzoen hau, eta oraingoz bego horretan, hurrengo baten destolesten jarraitzeko itxaroan.

 

 

Iturriko

2018-05-25

Esatekoak 0
Ikusita: 99
2018.05.15

NEURDIN, BERDIN lokailuak “Alper da Maria makilatu, berdin berez behar du.”

Errefrau ezaguna dogu azpiburutzat ipini dogun hori: Alper da Maria makilatu, berdin berez behar du. Azkuek Euskalerriaren Yakintza-ko errefrau bilduman jasorik dakar 125. zenbakiaz, beronen antzeko beste bigaz batera: “Alper da Maria makilatu, ez bada berez bihurtu” eta “Arpel da Maria makilatua, ez bada berez bedinkatua”. Xabier M.ª Muniberen El borracho burlado antzeslanetik hitzez hitz jasoa.

Gipuzkera eremuan jasorikoa da berdin lokailuaz josiriko errefrau hori, eta beste bi aldaerok baldintza perpaus bat, ezezka emona, darabile horren ordez: ez bada. Sartalde euskeran ez da ezaguna berdin lokailu hori eta balio horregaz, Lazarragaren poesia salbuespen nagusi dala. Sartaldeko bardin aldaerea nekez agiri da balio horregaz dokumentaturik. Euskeraren erdialdekoa eta ekialdekoa dogu berariaz berdin hori lokailu gisa eta esangura horregaz, erdialdetik ekialderanzkoa. Gaztelaniaz emon leikeon ordaina: “como quiera que”, “ya que” edota “en cualquier caso” konjunkzio multzoen hurrekoa izan daiteke.

Azkuek jasoriko errefrauan, berdin horren kokagunea bigarren esaldiaren sarreran dogu. Posizino hau dogu berez nagusi eta ugariena, aurrerago ikusiko dogunez, baina ez beti halanda be. Errefrau hori berori askoz goizago batu eban Larramendik bere Diccionario Trilingüe ederrean: “Alper da Maria makillatu, ezta berdin zentzatu”. Aditzaren ostean, bigarren posizinoan agiri da aldaera honetan. Lokailuaren leku-malgutasunaren seinale garbia.

Lazarragaren idatzietan ditugu bardin lokailuaren adibiderik baliotsuenak. Menderakuntza egituran sarrera gisa agiri da bardin hori, denpora-kausa balioko perpausan, bardin (…) -n azkero: “Zorigatxean, oi, neuretako, / amorea dot ezautu, bardin gura naben azkero, / onein kureldo tratadu.” (11r), “Joan Lopez jauna Zuatzuko, / ene esan bat egizu: / bardin on ez deretxun[az] gero, / donzeilleorri itxazu” (26r); perpaus nagusian: “Berbarik asko esan ei duzu, / zeurorrek ala gurarik; | ene ausenzian eginik; / baia bardin irabaziko / ez dozu gona barririk” (Lazar 47r1)]

Edozelan be erabilera guztiz mugatua ezagutu dau berdin lokailuak gure tradizino idatzian, eta mintzairan be oraindino bizirik badirau be, ez osasun onez; atzeraka doa eta mehats entzun daiteke orohar.

Tradizino klasikora bagoaz, Pirinioz beheitian Larramendi dogu egitura honen lekukorik onenetarikoa. Euskeraz askorik idatzi ez eban arren, bai hiztegian, bai euskal txatal laburretan, bardinbako adibideak eskeini deuskuz. Adibide bi. Bata: “Esaiok, begira ditzala hirekin batean, naiz aurkez, naiz atzez, goitik, betik, zearka edo zuzenka; eztik berdin idoroko bere erriko hitzen antza deuanik, ta are gitxiago igerriko, itsuka bada ere, zer esan nai deuan.” Bestea: “Ez orrelakorik Andoaiñen billatu; ezta berdin andoaindarren artean ain zikinkiro kutsaturik. Guztiak dirade biotz nobledunak, honraz, leialtadez, prestutasunez, kristau onen fedez bete beteak.”

Mogel idazle handiak honango banakuntza egiten eban bere idatzietan: berdin gipuzkeraz eta neurdin bizkaieraz. Bata eta bestea, gitxi batzuetan baino ez dira agiri idatzietan. Bai berdin, bai neurdin, perpaus hasieran kokaturik kasu guztietan. Latinezko testu hautuen euskal bertsinoetan darabil, kasurako: “Alperrik zapalduko dezu itzez ta oiuz soldadu erkin, koldar ta milikatua; ez du zirkinduko ondo esanak, ez agiraka gogorrak. Berdin berez bear du, ta jatorriz bezela ekarri biotzeko azkortasuna.” (VersB 10). Baina gipuzkerazko dotrina luzean beste esaldi bitxi hau dakar, ziurrenik herri-hizkeratik jasoa: “Jan ta edan dezagun; berdin laster ilko gera.”

Bizenta Mogelen egile-izenaz 1804an argitaratu zan Ipui Onak alegi bilduman beste hainbat pasarte eder agiri dira berdin honegaz josiak; alkarrizketa giroan guztiak. Osaba abadearen gerizea ez dago urrun eurok idatzi zituan lumatik. Bat hautuko dogu, hitzaurre gisakoan dakarrena: “Gauza onik badago, esan dezatela iñorena dala, ez nerea; okerrik badakuste, egotzi nere gaiñera; berdin arteak ez du emango sagarrik.”

Neurdin dogu bigarren lokailua. Berdin baino askoz murritzagoa, bai tradizinoz, bai erabileraz, bai eremuz. Azkuek argitasun berezirik ez deusku emoten beronen gainean. Hiztegian lokailu “kausal” balioa egozten deutso, gazt.: “como quiera, puesto que”, eta Mogelen elabarriko adibiderik ezagunera zuzentzen gaitu. Honek bere azken berba-jardunean, Aita Pedroren ahoan honako berbok ipinten ditu: “Itxi egiozu erderati euskerara biurtu guriari; neurdin gauza garbirik egingo ez dozu” (PAb 133). Bere Morfología-n aldiz, konjukzinoei eskeiniriko X. kapituluan honango berbak ipinten ditu: “Itxi egiozu erderati euskerara biurtu guriari; neurdin gauza garbirik, “continuativas” deritxenen artean sartzen dau (483.or.), arren, bada, beraz eta beste batzukaz batera, eta ezaugarri bi eransten deutsoz: (B-arc), bizkaierazkoa eta arkaikoa. Ez dirudi guztiz halan danik. Bizkaierakoa bai, baina eremu urrikoa: bizkaiera ekialdekoa, izatekotan be.

Neurdin eta berdin lokailuen etimologiaz Koldo Mitxelenak emondako argibideak jatorkuz era-erara. Ikertzaile errenteriarrak (1970, PT, 289) baliokidetzat joten ditu, eta berdin lokailuaren adibide-balioak azaldu: “berdin ez da etorriko ‘ya que no va a venir' o, en castellano local, '(porque) igual no viene’”. Horren jatorritzat neur-din emoten dau: “y hasta acaso se debió distinguir berdin da ‘es igual (que él)’, de neurdin da (es decir, *nihaur din da) ‘es igual (que yo mismo)’”. Jatorri bereko eta gradu desbardinekoak zirala jatorrian bata eta bestea, neur-din eta ber-din.

Berbeta mailan ez dakigu neurdin bizirik dagoanentz, ez non eta noiz arte egon dan. Nekez entzun daiteke inon. Eta irakurri, Markinako Eskolako klasikoen artean, Juan Antonio Mogelenean gitxi batzuetan, eta askoz oraintsuago Ondarroako seme Domingo Agirreren Joan-etorri bat Erromara bidaia-kontaeran. Hauxe da abade ondarroatarraren pasartea: ““Gabeko hamaikak dira, hotz egiten dau; hor eta hemen, txoko guztietan, gizon langileak eta baita emakume batzuk bere lo dagoz, neurdin zorro zarren gainean, edo pardelen batzuk burkotzat harturik”. Antz guztia dauka, don Domingorentzat berba ezaguna zala neurdin, testuinguruan era naturalean, berezean sarturiko berbea. Hitz zaharkituarena baino, inguruko berbetatik baturiko hitzaren antz gehiago dauka, nahiz Azkueren Hiztegia ondo eta barrutik ezagutzen eban.

Klasikoen artean Juan Antonio Mogeli baino ez deutsagu jaso neurdin lokailuaren lekukotasunik. Ez Juan Jose eta Bizenta bere lobek, ez Astarloatarrek, ez Frai Bartolomek ez dabe agiri –guk ezagutzen ditugun idatzietan behintzat– neurdin honen aztarrenik.

Juan Antoniok bai badarabil bere idatzietan. Bizkaieraz berariaz, baina behin gipuzkerazko idatzi baten be bai. Latin klasikoen testu hautuen euskal bertsinoetan, bai bizkaieraz, bai gipuzkeraz, bitzutan darabil neurdin: “Bearrak geitu bear dau agintea, ta estuan indar barri batzuk artu. Noranai joan, neurdin gero bere burdineaz edegi bearko dogu bidea” (Peru Abarka) / “Noranai joan, neurdin burniarekin idiki bearko degu bidea” (Versiones Bascongadas).

Peru Abarka-n ezeze, sermoietan be idatzi eban neurdin lokailua. Obra bietako adibide bana. Lehenengoa, maisu Juan barberuaren ezpanetan darabilena: “ta bazaut aserratuten bagara, eskatuko deuskula pagu andiren bat bazkari txar onegaiti; ta neurdin ez deutsagu ura kenduko ardaoari, ta ez dot uste beste zaragietako ardaoa egongo dala puruagoa.”. Bestea, bere sermoi batekoa: “Onetan iraun bagendu, etzan ain arritutekoa Jangoikoak gugan eukitea bere biotza. Neurdin ez geunkan guk errurik, ain loi jaio ta sortuteaz gorputz ta arima.”

Baina Mogelentzat berarentzat be bitxia eta banaka zan ordurako berba hau. Horrexegaitik jaso eban beste berba berezitzat eukazanakaz batera Nomenclatura atalean, adibide eta itzulpen eta guzti: “en vano quebraré la cabeza contigo, neurdin, alperrik ausiko dot zugaz buruba”.

Honenbestegaz gaurkoa.

 

 

Iturriko

2018-05-18)

Esatekoak 0
Ikusita: 83