kontaktua
2017.12.15

Kolko BETE, arra BETE, basu BETE, esku biak BETE… leku-neurri eremuan

Bete hitz askotakoa dogu euskeraz. Hiztegira begiratu bat egitea baino ez da behar, berba honen aniztasunaz eta polibalentziaz ohartzeko. Aditz kategoria danean, bete hitzak itxura irregularra dau zelanbait, erre aditzak lez; bestelako aditzetan ditugun –tu, -i, -n edota –o amaieretatik urrundua. Baina aditz izaera osoa ohi dauka: bete dau aspektu burutuaz, beteten dau aspektu burutugabeaz eta beteko dau etorkizuneko aspektuaz. Adibide adierazgarria da bete aditzak jan-edan eremuan dituan erabilerena. Esaera atal bat: “Gabon, bon-bon, Natibitate, ase ta bete”, non ase eta bete aditzak sinonimo gisa erabilirik agiri diran. Lorratz berean, bete-bete egin aditz lokuzinoa, jate zein edate kontuan larregizkoa aditzen emoteko.

Aldaera nagusi bi garatu ditu egitura erregularren analogiaz, betetu eta betatu; biak aspaldi-aspaldirik. Betetu, hondino be bizi-bizi dagoan aditz itxurea (Mungialdeko berbetan, berbarako), eta betatu, berariaz idatzi zaharretan agiri dana, XVI. mendeko errefrau honek gogorarazoten deuskunez: “Dindika murkoa betatu doa” (RS 94).

Aditzaz ostean, adjektibo kategoriaz dau seguruen bete hitzak erabilerarik zabalena. Ondoko herri-berbeta formulea testigu: “Osasuna, bakea eta lapiko ondo betea”.

Adberbio kategoriaz, dauen erabilera be ugaria baizen emonkorra da. Kantitate esparruko adberbioetan agiri da berariaz. Bete, bere soilean batzuetan, eta beterik, -rik atzizkiaz adberbiotasuna markatuago dauela sarri-sarri: “lapikoa beterik dago”. Inesibo kasuan be ez gitxitan, betean: “Alboz-albozka bideak betean joan da etxeruntz” esaldian. Aitatzea merezi dau hemen, itsasertzeko herrietan ezaguna dan “betien bete”, “beten bete” lokuzinoa –betearen bete ete dan nago era landuan, edo behar bada, betean bete‑, Augustin Zubikaraik idatzitako ondoko pasarteak argiro darakusanez: “Autobusa betien bete doa Ondarroatik Bilbora”.

Gaurko idatziaren helburua, baina, bete neurri-izenakaz darabilguneko egiturez gogoeta egitea da gehiago. Hau da: plater bete, platera bete, plater bi bete… ereduko egituren gainean jardutea. Bete, aurreko sintagma egituron barruan determinatzaile kategoriakoa dogu, zenbatzaile zehaztu erakoa. Funtsean, bat zenbatzailearen ordeak hartzen ditu izen sintagman, zenbateko edo neurri osoa adierazteko, erdi hitzak neurri osoaren erdia adierazoteko egiten dauen antzera: botila bete ardao, botila erdi ardao. Bete horrek determinatzaile lez daukan berezitasuna, bat, bi edo erdi zenbatzaileen aurrean, neurri eremura mugatzean datza; horretarako berenberegi garatu da euskal hizkuntzaren barruan. Euskerearen sartaldekoa da askoz gehiago egitura hau, ekialdekoa baino. Erdialdeko hizkeretan be erabilia da.

Bete det. zenbatzaile kategoriako marka izatera beranduago heldu da, itxura guztien arabera, aurreko kategorietara baino. Bete izan, egon, euki... aditz lokuzino ereduetatik garatua dirudi bete zenbatzaile horrek. “Lapiko ezin dana estalgi litzate, ze edozeinek dauko bere lekua bete” aipu dau errefrau zahar batek (RS 69). Baina edozelan be aspaldi-aspaldikoa dogu, XVI. mendean bertan be agiri ditu honezkero sustraiak.

Denporearen eremu semantikoan goiztarrago izan dala dirudi beste neurri-eremuetan baino (bolumena, luzera, pisua…). Hilabete konposatu zaharra dogu euskeraz, eta urtebete eta beste batzuk be antzera.

Guztiz interesgarria dogu bete hitzak izen konposatuen eraikuntzan euki dauen papera, izan be, konposatu egiturok baitira bete det. zenbatzailearen kide zuzenak. Azkue hiztegigileak seinalatu eta berariaz aitatu eban eraikuntza hau. Horrela sortuak dira, neurri-kontzeptu jakinen adierazle diran atzbete (pulgada) eta oinbete (pie). Baina soka horretakoak dira, era berean, besabete (besoaren neurria), gizabete (gizaki baten goi-behe neurria) eta beste gehiago.

Lexikalizatze osora helduak dira horreek eta denpora eremuko hilabete, berariaz aitatzeko. Baina gramatikaren aldetik aparteko garrantzia dabe bete horrek izen, izen multzo edota izen sintagma osoei darraien egiturek.

Izen mugagabearen gainean: etxe bete lagun. Izen mugatuaren gainean: bazterrak bete lagun. Determinatzaile bikotxaz: kamioi bat bete harri.

Izenordainen gainean be bizkortasun handia agiri dau bete horrek. Herri-kopla baten berbek aitatzen dabe, urlia “bera beteko kakatzan” sartu zalakoa. Azkuek Urola aldean jasotako egiturea da: “Ni bete baino putzu andiagoa zegoan”.

OEH-k (Orotariko Euskal Hiztegia), sareko oraintsurengo bertsinoak aditzen emoten dau¸ etxe bete gizon eredua (izen mugagabeduna) dala zaharra eta etxea bete gizon eredua modernoa, eta gaur egun bigarren hau nagusi dalakoa. Horko baieztapena da: “Hasta el s. XX el nombre que precede a bete aparece casi siempre en caso absoluto indeterminado; después es más frecuente la forma determinada.”

Esteban Garibaiko eskribau-kronikagilea ez da atzo goizekoa, eta harek jasoa da ondoko errefraua, zerrendako 31.a: «Antonio, etxea bete enkonio. // Antonio, la casa llena de pendencias». Ez da lekukotasun bakarra inondik be. Baina ondorio bat atera daiteke horretatik: izen mugagabeaz zein mugatuaz ditugun egiturak, biak dirala aspaldikoak, testu corpusetan bata bestea baino ugariagoa izateaz aparte.

Baina gaur egun izen mugatuaz ugariagoa dala epaitzen be ez da hain erraza. Idatzizko corpusak aparte, hizkera batzuetan batera eta beste batzuetan bestera erabilten da. Toribio Etxebarriak Eibarko bere lexikoian bitzutako adibideak dakarz: a) mugatuaz: “neri ontxia bete, horri erdia”; b) mugagabeaz: “Arra bete falta dau erreiarako”.

Nik esango neuke sintaxi egitura biak koexistitzen dirala gitxi-asko, bete zenbatzailea erabilia dan lekuetan: esku bete urretxa eta esku biak bete urretxa, poltsiko bete intxaur eta poltsiko biak bete intxaur.

Determinatzaile bikotxa agiri da beste sintagma egitura batzuetan: izenari bat bete darraiola. Esaera ezagun baten aldaera honek darakus argiro: “Portugalete, / vino clarete. / Erango nuke / baso bat bete”. Edo atzerago jota, Mogelen beste esaldi honek: “katillu andi bat bete ardao bero”.

Aipu berezia egin deiogun luzera edo distantzia eremuan bete honek izan dauen erabilerari, gaur egun behintzat bolumen eta beste eremuetan baizen ezaguna ez dan horri. Edozelan be gogoan izatekoa da eremu horretan dauen tradizinoa eta erabilgarritasuna. Tradizinoan luzera-neurri izen jakinetarako garatu diran atzbete, arra bete, kana bete, legua bete usadio zaharrekoen ildotik, zilegi eta egoki da neurri-izen modernoagoakaz erabiltea be. Lardizabalek, kana izenarekin darabilen kana bete eta hurrengo dakarren kana erdia diferenteak dira sintaxi aldetik. Bete determinatzailea dan bitartean, erdia adjektiboa da gehiago: “Luzean kana bete, zabalean kana erdia”.

Bego gaurkoz honenbestegaz.

Iturriko

2017-12-15

 

 

Esatekoak 0
Ikusita: 11
2017.12.01

DA, DOZU bihurtzen danean

Bizkai euskeran ohartzekoa da edun aditza aditz trinko lez ia aldendu dala hiztunen mihinetatik, inguru sintaktiko eta eremu semantiko markatu batzuetatik kenduta. Sartalde euskeran euki aditzak beregandu dau gure tradizinoan edun aditzak eukan eremu ia osoa. Beste hizkeretan hori ez da hein berean gertatu. Ordezkatze hori sartaldetik erdirantz eta altsika-altsika ekialderantz arloak irabazten joan dan joerea da.

Izan (edun) transitiboaz eregitako lokuzinoetan eusten jako hondino aditz horri. Zor izan aditzaz itaun egin geinke: Zenbat zor dot?, eta erantzuna: Hainbeste zor dozu edo zor deustazu. Baina sakonera jota, dot, dozu, deustazu horreek aditz laguntzaile dira gehiago, aditz trinko baino. Eta iragangaitza erabili ezkero, izan aditza bardin: --Zenbat zor jat niri?Zuri ez jatzu bape zor.

Aditz lokuzino batzuetan, ostera, edun transitiboa erabiltetik euki erabiltera etorri gara. Lehen gogoan izan (edun) esaten ziranak ‑Mogel klasikoak darabilen gogoango dozu jatort gomutara‑, gaurko hiztunok errazago esango gendukez: gogoan euki egitureaz: gogoan eukiko dozu edo akorduan eukiko dozu.

Damu izan aditz lokuzioaz eregia da harako misino kanta ezaguna: Damu dot, Jauna, bihotz guztirik zu nahigabetu izana… Gaur be halan esaten dogu: damu dot edota ez dot damu… hori egina. Baina ezin ukatu, horren paraleloan garatu dala damua euki aditz kolokazinoa be: Horren damurik bape ez daukat. Edota: Zugaz egon ez izanaren damua daukat. Tradizinoan ohikoa izan da esatea: buruan min dot, baina gaur egungo joerea: min daukat.

Gose izan, egarri izan, hotz izan, bero izan aditz lokuzinoen egituraz sorturikoak dira: gose da, egarri dira, hotz naz edo bero zara, baina horreetarikoen paraleloan garatu dira, eta sarritan nagusitu: gosea dauka, egarria daukie, hotza daukat edo beroa daukazu eredukoak be. Guzti-guztiak, gaurko hiztunon joera nagusiaz, euki aditza tartean dala. Bakan eta mehatsago, ostera: gosea dot, egarria dozu eredukoak.

Baina aditz trinko moduan, orokorrean, edun atzeraka joan da eta euki aditzak bete dau haren lekua. Lehenago esaten bazan: Zer dozu buruan, min?, gaur gehiago esaten da: Zer daukazu buruan? Lehen: Non dozu erlojua?, gaur: non daukazu erlojua? Guztiz ez bada be, kontesturik gehienetan, aditz bien eremu semantikoak bardindu ahala, dozu eredukoen lekua daukazu eredukoek hartu dabe neutralizatze bidez.

Baina eremu sintaktiko-semantiko bat bada, dozu eredua baino erabilten ez dana, eta daukazu ereduak lekurik ez daukana: edun-en adizkiek aditz kopulatiboen, lokarri-aditzen funtzinoa dabenekoa. Lokarri-aditz neutroa eta nagusia izan da.

Hartu daiguzan aditz multzo pare bat: bizi izan, agiri izan ereduak. Ama bizi da? itaunari, zein ama zehaztasuna erantsi gura bajako, modu bi dagoz horretarako. Bata izenlagun posesiboa gehituta: zure/zuen ama. Erantzuna: Bai, gure ama bizi da. Baina bada bigarren era bat, gure/zure posesiboa sartu beharrean eta bide laburragoaz, da aditz pertsona-bakarra dozu aditz bipertsonakoaz ordezkatzea. Itaun-erantzunak, bigarren kasu honetan, honetara lirateke: --Ama bizi dozu?Bai, hondino bizi dot ama, urteak euki arren.

Bigarren aditz lokuzinoa. Agiri izan aditz hartuta, esan geinke: Agiri da gaur asteguna dana; arimarik be ez kalean. Baina hurrengo honetan nork zer agiri dauen adierazoten dogu: Berbetan agiri dozu nongoa zaran. Edo ezagun izan hartuko bagendu, bardin: Ezagun da zure ama zein dan, zu solaskidea inplikatuz laburrago esan geinke: Ezagun dozu ama zein dozun.

Da aditz kopulatiboaren lekuan dau iragankorra erabiltearen atzean solaskideen edota hiztun-entzuleen arteko kidetasun, erlazino edo lokarria adierazoteko intentzinoa dago, da erabili ezkero, sarritan nire, zure, gure, haren posesibo-erakusleen bidez adierazo behar izaten dogun berbera. Argitara barri dan biografia bateako paragrafoa: “Patxi Bilbao Asuko ziklista bat zan. Gugaz egin ebazan urte batzuk eta lagun handia neban” (P.M.Goikoetxea Oskar Elgezabal). Lagun handia neban dinoana, nire lagun handia zan esaten ari da.

Eta izan be, aditz kopulatibo funtzinoaz da > dau trukaera, eremu semantikoei dagokienez, gizakion arteko hartu-emonen esparruan erabilten dogu sarrien. Senidetasun esparruan (aita edo ama, semea edo alabea, anaia, arreba edo nebea, osaba edo izekoa, lehengusu edo lehengusinea…), hurrekotasunekoan (laguna, adiskidea) edo antonimoetan (arerioa, kontrarioa) eta ildo horretakoetan.

Hiztunok berez-berez, senak halan aginduta darabilgun aditz kopulatiboen bilakaera honezaz zuhur, labur eta zorrotz hitz egin dauen gramatikarietariko bat, Paulo Zamarripa sondikoztarra izan zan, bere Gramática Vasca-n. Honango ereduak itxi euskuzan idatzirik, euskera ikasten ziharduenentzat erraz-laburrean adibide bidez azaltzen zituala: “--Zer dozu hori? –Aita dot”. “--Zer dozu hori? –Anaia dot”. “Horreek zer dituz Manuk? --Otseinak dituz”. “Horreek zer dabe Manu? --Ugazaba dabe”. “Horreek zer dozuez? --Lehengusuak doguz”. “Manu otseina bazendu, berak ugazaba izango zindukez” (Zamarripa Gram. 222-223).

Adibideotan ikusten danez, singularreko zein pluraleko hiru pertsonakaz erabili daitekez aditz kopulatibook; izan be, nor zer dan adierazote horrek noganako interesa daukan edo noren interesekoa dan, diferentea izan daiteke kasu bakotxean. “Laguna dot” dinoguna, “nire laguna da” esaten gagoz. “Hori arerioa dozu” dinoanak, “zure arerioa da” dinotsu solaskideari.

Beste batzuetan adizlagun benefaktikoaren hurreko balioa dau: norbait guretzat zer dan, pertsona horren gugazkoa, gugazko zerikusia: “Hau nor dogu?“ itauntzen dauenak “Hau guretzat nor da” esaten ari da. Erara dator honen argigarrirako Kardaberaz idazle handiak Euskeraren Berri Onak saioren atzenean dakarren “Andre donostiarraren erretorika” jardun praktiboaren txertatu dituan adizki erabilerok: «Nere jende onak, zer ikusi bear ote degu? Zer eskeini degu au, edo nork egin digu? Oni begira: au nongoa ote degu? Onen patxadari begira! Ea: ken orpoetatik, koartoan bosteko estanpa; ken gure begietatik; ez guri beintzat orrelakorik! Au nor degu? Gu español puru-puruak. Au nongoa dan ez dakigu. Gure aita ta amak frantzesak ziran: baiña gu español garbiak, San Bizenteko pontean bateatuak. Jende onak: au zer degu? Ken ortik! Ai au kontua! Deabruak ikusi du golillarekin astoa.»

Mahai bete bertsolari bazkalostean bertsotan hasi diranean bata bestearen atzetik, behin batek bertsoa egin ezkero, itaundu lei: “Ea, zein dogu hurrengoa?”. Hiztunak, bertsotan (eta entzuten) dagoan lagunarte osoa inplikatzen dau dogu erabilita, da erabili ordez.

Edun-en adizkia erabiltean izan-en adizkien lekuan, adizki “alokutiboak” erabilten gabilz; alkarrizketa, iterantzun edo komunikazino ingurunean dihardugu. Solas giroan, hiztun-entzuleak tartean dirala, erabilten dogu aditz sistema hori. Baina ez, orohar, alkarrizketa girotik kanpo. Hiztuna bera bakarrik (ni) edo ingurukoak barru dirala (gu), entzulea bakarrean hartuta (zu) edo gehiago dirala (zuek), edota aurrean ez dagoan (ha) edo ez dagozan (hareek) entzuleak inplikatuak dirala, orduantxe egiten dogu aditz kopulatiboaren ordezkapena, da izatetik dot/dozu... izatera.

Kardaberaz gipuzkoarraren ondoren, Mateo Zabala bizkaitarraren lekukotasun apur batzuk. Bigarren pertsonakoak, zu entzulea barru hartuta: “Ori eztozu gauza” (Hori ez da gauza zuretzat); “konfesorea dozu arimako medikua” (da zuretzat); “zuk ez jakitea zeure erruz dozu”. Baina hirugarren persona bat, autuaz kanpo dana, ikutzen daben esaldi atributiboak be ez ditu falta gure idazleak: “auxe dau bere betiko laguna”. Ohar bedi, bestetik, dau bere hitz segida horretan bere posesibo bihurkaria agiri dala, benetan erreflexiboa dalako, adizkia dau dalako, da barik.

Eta hiztunak bere burua soilik, ni dalakoa, inplikatzea jazoten da baita, sarriro. Zabalaren hurrengo esaldi biotan, neban horrek nire posesiboa ordezkatzen dau sakonean: “Asko zor neutsan adiskide andi bat neban.” Bestea: “Aita, bada bezerua neban”.

Predikatzen dana, izen bat barik, adjektiboa danean be bardin jokatzen dau sarri euskeraz: Txarrikia txarra dozu osasunerako, laburrean esanda hauxe da: Txarrikia txarra da zure osasunerako. Edo ura edatea dala-ta: “Ona dozu ura, goizetan gibela garbitzeko”, zuretzat ona dala aditzen emoteko.

Irakurle zaituedan guztioi mila esker, gramatika gaiotan idazle nozuen honen partez. Hurrengoan gehiago.

Iturriko

2017-12-01

Esatekoak 0
Ikusita: 83
2017.11.24

BER-, BIR- aurrizkiaren emoia (lehen idazketa)

Jarduera edo ekintza bat birritan egiten danean berregiten dala esan ginei. Horretarakoxe dogu ber-/bir- aurrizkia euskeraz. Zerbait bigarrenez, berriz edo barriz gertatzen danekoa adierazoteko, ekintza-adierazle dan hitzaren aurrean erantsirik.

Mitxelenak ituan aparau eban orain dala aspaldi, gure berdin hitzaren atzean –eta jardungai dogun ber-/bir- aurrizkiaren atzean azken baten–, ber hitza egokela, Ekialde bazterreko euskeran (zuberotarrez eta behenafarreraz) beregaina dan hitza. Batzuetan izen baten aurrean (ber gizona, ber gauza, ber lekuan, ber denboran), beste batzuetan aditz jokatu erlatibo baten ondoren, berariaz subjuntiboaren (etor dadin ber).

Ber hitzaren esangurea latineko ipse hitzaren berbera da, gazt. “mismo”, berariaz izenari aurretik dautsanean. Sintaxi aldetik gogoan hartzekoa da ber horren aurre kokatze hori: izen edo izen sintagma bati deragionean, ber gisan, ber denboran, ber bertsuak, ber bihotza erako sintagma egiturak eregiaz.

Sintaxiaren aurre-kokaera hori da, azken baten, ber-/bir- aurrizki bihurtzeko prozesuan eragile nagusi. Oinarrian hitz elkarketa prozesu soila izan da, aurre-lekuan dan hitz monosilaboa aurrizki bihurtzeko bidean.

Euskal izenordain eta erakusle bihurkariak bere, ber horren inguruan bilbatu ditu gure euskereak. Izenordain erakusle bihurkariak: bera, oinarrian ber ha, eta horren gradu hurbilak: berori eta berau, hori eta hau erakusleei aurretik ber datxekela. Eta ber horren errepikaz garatu izan diranak be bai: berbera, berberau, berberori. Mitxelenaren hitzetan “ipsissimus”, gazt. “mismísimo”.

Bere izenordain posesiboa bere genitibo era zahar bat baino ez da besterik: ber + -e.

Leku-denpora adberbio bihurkari diranak be bai: bertan neutroa eta berton hurbila, eta honen errepika-egitura diran berbertan eta berberton.

Bera, eta honen segidako diran berau eta berori, izenordain izatetik atze-determinatzaile izatera etorri dira, izenaren ondoko kokagunera, adjektibo kategoriaren leku berera: pertsona bera, etxe gorri berbera.

Eta leku-denpora kasuetan honakoak eregi dira: leku berean, urte berean, etxe berekoak, egun berekoak, herri beretik urten, auzo berera ezkondu. Baina berean, bereko, beretik, berera ereduko formen ondoan, sartaldeko euskera modernoan beste taiu honetakoak be garatu dira: beratan, beratako, beratatik, beratara. Izenaz lagunduta: zelai beratan jokatu, taberna beratara joan, fabrika beratatik urten, eskola beratako ikasleak.

Berdin adjektiboaren –bizkaieraz, bokala edegiaz bardin bihurtu dan horrren– oinarrian be egitura konposatu bat dago, ber + din (dadin) aditz aoristoa dogu, horretatik eratorria dala berdintsu (bardintsu) aproximatiboa. Ildo beretik eregi da bertsu adjektiboa (ia berbera, bardin antzekoa), guk sartaldean beretsua esango gendukena.

Ber-, eta bokalaren itxiduraz bir-, aurrizki bihurtu diran ezkero, prozesu edo kontzeptu bat berriz (edo birriz) edo birritan egitea; hau da, bikoiztea edo bigarrenez egitea. Esanguraz, aurrekoaren hurrekoa, baina ez berbera.

Erromantze-hizkuntzetan re- aurrizki reproduktiboaren ingurune semantikoa hartu dau euskeraz ber-/bir- horrek. Hitz kategoria diferenteakaz: izenak eta aditzak dira kategoria nagusiak, baina ez bakarrak.

Izen kategorian eragin berezia euki dau esparru semantiko batzuetan. Senidetasun eremuan, aitita-amamak edo aiton-amonak hartzen baditugu ointzat, horreen aurreko belaunekoak izentetako, hor garatu dira: birraitita eta birramama batetik, eta birraitona eta birramona bestetik. Halanda be, ume txiki batek bere birraitita edo birramamari nekez deituko deutso: Birraitita! Birramama!. Eurei berbaz zuzentzeko orduan, Aitita! edo Amama! Deituko deutse sarriago. Halan da Arratiako usuan, adibidez.

Aitobe eta amandre be erabili izan dira aitita-amamak izentetako Bizkaiko sartalde-euskeran. Gaur egun aitobea barik aitua entzuten da, egiten dan apurra. Eta amandrea, ugazabandra dan amama bategaitik esan izan da, eukiak edo propiedadeak dituan eta batez be familian aginpidea daukan amama bategaitik, estatusa. Eta horren gainean eregiak dira birraitoa eta birramandre, Azkuek Orozkon lekukotu izan dituanak, baina Nerbioi ibarrean zabalago dabilzanak (edo izan diranak), ziur asko. Añibarrok bere hiztegian beren-beregi aitatzen ditu hitzok, birraitita-birramama esangureaz, baina birraitobe klasikoa gizonarentzako.

Senidetasunaren beherengo mailan be, loba izenaren gainean eregia dan birloba be hor dogu eremu semantiko berean. Añibarroren esanean, “biznieto” esangureaz. Izan be, Añibarro arratiarrarentzat llobea deritxo, bai “sobrino”, bai “nieto” dalakoari, bizkaieraz orohar lobea eta gainerako hizkeretan iloba deritxonarentzat. Birrarreba jaso eban Azkuek Leintz-Gatzagan erdi-arrebea esateko.

Nekazaritza esparruan bere badira bir- aurrizkidun hitzak. Landara, labore eta ingurukoak dira ondokoak: birbedarra deritxo bigarrenez ebaten dan bedarrari leku batzuetan (bibelarra Urrestillan). Birlorea deritxo bigarren loreari, eta horretatik sortua da birlorau aditza, Lekeitio aldean hainbat entzuten dana: Birlorauta zagoz, edanak poztuta edo pispilduta dagoan bati esanda. Birzaia, zai labore-azalaren gainean eregiriko hitza (‘remoyuelo’ gaztelaniaz) ezaguna da baserritarren artean. Birrazia, solo baten bigarrenez bota edo ereiten dan hazia, gitxiago entzuten da berez, baina Arratia aldean batu eban Azkuek. Beronek jaso eban birrarto hitza be, aurreko urtean solo horretan artoa, edo artoaren aurretik garia erein dan soloan hurrengo udabarrian ereiten dan artoagaitik esateko.

Eguraldi eremuan birtargi izena emoten jako Markina inguruan, hodei arteko argiuneari, ostarte izenaren baliokidea. Beharbada bitarte argi batetik datorke, esanguratik hurragoa dirudi.

Gizarteko errito, ekandu edo ohituren eremuan be badira bir- aurrizkidun izenak. Halan birrezkontza, bigarrenez-edo egiten dan ezkontzea adierazoteko, eta aurreskua dalako euskal dantzak, birresku ohi deritxo dantzarien soka-ilara horretan aurrerengo eta atzerengo doazenen aurrekoaren posizinoa adierazoteko.

Aditz kategoriako hitz batzuk, izenetatik zuzen eratorriak dira (birgizen > birgizendu), beste batzuk ez. Edozelan be ugariak dira bir- aurrizkidun aditz kategoriako berbak; zaharrak batzuk, baina sorkuntza modernoa dabenak hainbatxu. Berbiztu, berpiztubirbiztu aldaera be daukan aditza– erlijino kontestuan erabili izan da oparo, Jesusen berbizte edo berbizkundea gai-ardatz dala, berariaz. Baina pertsona bat be egon daiteke birbiztuta, bizituta edo bizibarrituta. Berrerosi aditza be, berariaz erlijino giroan gazt. ‘redimir’ esangureaz erabili izan da: pekatariak berrerosi, baina osteango inguruneetan be bai.

Sukaldaritza girokoak dira sarri birberotu eta birregosi. Gaztaina birberotuak dakar Azkuek, baina janaria atzera berotzea adierazoteko, edo “erre, tostau” esangureaz be, bizkaiera-gipuzkeretan ondo ezaguna da.

Ortu edo solo beharrari lotuta erabili izan dira birraldatu eta birlandatu aditzak, landarak zimentera batetik atera eta ortuan sartzen ditugunean, berbarako. Eta birloratu (edo birlorau), lorea botaten daben arbola, labore, bedar eta flora motako loradunen kontura erabili ohi da; bigarren lorea botatea, udagoienean edo negurantz, berbarako. Birrerne, edo Añibarrok dakarren erara birterne, gazt. “retoñar”, eremu semantiko berean erabilia dan aditza dogu. Lugintzari lotua dogu birrindu aditza be, bir-irindu jatorriz, eta esanguraz urun-urun, zehe-zehe egin adierazoteko.

Eta aurreko horreei beste hainbat gehitu leikioez. Tradizinoz ezagunak ditugun bat edo beste gehigarritzat aitatzeko, honangoak: birsortu, birriztu (bizitu), birretsi, birlotu edo birjaio.

Zenbakien eremukoak ditugu berbat (norbera), Iparraldean erabilia berariaz; berrogei eta berrehun, guztiok darabilguzanak, eta birmila –ahoz gaur egun Arratia-Nerbioi inguruan hondino be entzuten dan brimila–.

Lexiko-sorkuntza modernoan, zientziakoetan zein jakintza esparru orokorrean, ber-/bir- aurrizkiak bizi barria hartu dau, eta era guztiz naturalean eta guztiz ulergarrian finkatu dira barra-barra darabilguzan hainbat eratorri. Halan: berrantolatu, birmoldatu, birziklatu legezko aditzak, edo berrinaugurazino izena, kasurako. Aurrizkia bizibarritzen jakin dau euskera modernoak, kultura esparru osoan eta hedabide sareetan. Osasunaren seinale.

Bizibarritze-ahalegin hau lehendik etorren, batzuetan idazleen edo bertsolarien bidez, beste batzuetan hiztegigileen eraginez. Birsortu (edo bersortu) idazle bat edo bestek izkribuz erabili daben aditza da, eta birsaldu Larramendiren hiztegian dakusku lehenengo antzean. Birjausi Mogelegan agiri da lehenengo antzean: “Zer izen emoten jako pekatu mueta oni? –Bir jausteko pekatuba, edo pekatura ostera biurtutia” (CrIc 155). Esanguraz kidea dan berterori proposatu eban Larramendik “recaer” esangurarako, osteko hiztegigile batzuk berrerori bihurtu dabena.

Etorkizunean be bir- aurrizkiak (eta kasu batzuetan ber- aldaera zaharrak) egiteko oparoa izango dau sortu daitezan edo ordaina emon beharreko hainbat kontzepturi erantzuteko. Halan izan bedi.

 

Iturriko

2017-11-17

Esatekoak 0
Ikusita: 53
2017.11.17

Aurrizkien paradisua gorantz

Euskeraz aurrizkibidea, prefijazinoa, urria eta mugatua da, atzizkibidea edo subijazinoa oparoa eta ugaria dan legetxe. Azkueren berbaz esanda: “Son escasos los de nuestra lengua, y es posible que antiguaente no tuviese ninguno” (Morf. 42).

Eratorkuntzarako aurrizkien artean lau aitatzen ditu Azkue gurea: ber-, bir-, ez- eta len- (lehen-). Eta lau adibidegaz on egiten dau laukuntza hori: berrogei, birraitoa, ezbehar eta lenarri (lehenarri). Ondo begiratuta, hiru dira gehiago, lau baino; ber- eta bir- bat diralako berez; aurrizki beraren aldaerak.

Lafitte lapurtarrak, Iparraldeko euskalkien gramatikarik on eta osoenaren egileak lapurtarrak eremu zabalagoa eskeintzen deutso euskerearen aurrizkibideari eratorkuntzan. Maileguzkoak be aintzat hartzen ditu, halan arra- aurrizkia (arrerosi, arrabildu, arraseme) eta des- (desegin, destenore). Eta basa- bera be aurrizki modura aurkezten deusku (basamahasti, basamiriku, basahalge), aurre-hitz modura baino gehiago.

Gaur egungo euskerearen ikuspegitik ez gaitu horrenbeste kezkatzen, ea euskal hizkuntzak  antxinatean aurrizkirik ebanentz ala ez ebanentz, ezpada aurrerantzekoan, hitz barrien sorkuntzarako aurrizkibideai eskaini beharreko lekua zenbaterainokoa datekean. Zenbateraino bihurtu behar ditugun aurrizkiak emonkor edota zenbateraino destolestu eta luzatu daiteken aurrizkion garakuntza terminologia barrian.

Ezin da ukatu, euskal aurrizkien ibilbideari mesede handia egin deutsala erromantze-hizkuntzak inguruan izateak, eta honeek euskeran mendez mende eragin deutsen ikutua. Iparraldeko tradizinoan arra- errepika-aurrizkiak lexiko-sorkuntzan izan dauen garakuntza uste baino ugariagoa izan da, ez bakarrik maileguzko hitzei aurre-erantsirik (arrapostu), ezpada euskal hitz zahartzat ditugunei dautsela (arrapiztu, arramona). Hegoaldeko eta berariaz sartalde-euskeran bir- edo ber- aurrizkiaz adierazoten ditugun hainbat kontzeptu arra- aurrizkiaz atondu ditue ekialdean. Paralelotasun hori agiri dabe behintzat hainbat hitz eratorrik: arrapiztu / berpiztu, arraseme, arralaba / birloba, arraitona / birraitona, birraitita eta halan beste gehiago.

Horrek ez dau kentzen, ostera, ekialdean be bir-/ber- aurrizki bikoteak dauen ekoizte-indarra. Ber-, bir- aurrizki garbiak dira berrehun edo birrogoi (berrogei) zenbakietan, baina ber horrek hitz autonomo gisa jokatzen dau Iparraldean, gaztelaniazko “mismo” esangureaz. Izan be, aurrizki izatera baztertu dan ber-/bir- horren oinarrian ber hitza da, -a mugatzaileaz (edo horren atzean dagoan ha erakusleaz bat eginik bera hitza garatu dauena.

Ber hori atzean dala garatuk dira halaber adberbioa edo orober (guzti berberak) zenbatzailea. Eta aurrean dala sortuak dira beste asko: berbat zenbatzailea, berhala/berehala adberbioa.

Eta ber hitza bereiz edo hitz autonomo gisa erabilia da Iparraldean hainbat hizkeratan: ber gisan, etor dadin ber, edota -tsu atzizki aproximatiboa lagun dauela, bertsu, bertsua (bardintsua, bardin antzekoa).

Ezeztapen edo kontrako esangura adierazle gisa, des- eta ez- aurrizkien artean be antzeko bikoiztasuna agiri da. Mailegu jatorrikoa dogu des- eta euskal etorki zaharrekoa ez-. Baina bixeok ditugu hor eremu semantiko berean alkarren lehian. Batzuek ezezagun dinoena, besteek desezagun; batzuek ezbardin, besteek desbardin; batetik desordu edo destenore ditugu eta bestetik ezordu, batetik destokitu eta bestetik ezlekua. Arau mailan bataren edo bestearen alde egin ohi da, tradizino idatzia eta ahozko erabilera edo bizitasuna kontuan dirala, baina hortxe iraun dabe lehia estuan hainbat gune semantikotan eta aspalditik.

Izen beregain izatetik aurrizki edo erdi-aurrizki izatera etorri dira beste batzuk.

Horreetarikoa da erdi bera, gaztelaniaz “semi-” edo “medio” hizki edo hitzen esangura eremua betetera etorri dana. Oin-hitzari guztiz eratxikirik ez dogu idazten, marratxoaz edo bereiz idatzirik baino, baina beronen funtzinoak aurrizkien beretsuak dira: erdi-jainko izena, erdi-gor edo erdi-zoro adjektiboak, erdi ondo edo erdi-lo adberbioak edota erdi mozkortu edo erdi zoratu aditzak  erdi-aurrizki honen adibide adierazgarriak dira.

Azkuek len- (lehen-) be aurrizki gisa aurkezten deusku, gorago esan danez. Hau be aurrekoaren gisakoa da. Berorren hiztegian agiri diran batzuk baino ez erakustearren: lehensortu edo lehenseme “primogénito”rentzat; lehenabendu, zemendi edo azaroarentzat; lehengau, gauaren lehenengo orduentzat; edota lehengusu, literalki lehen gusua, “primer primo”.

Urrun barik dabilz aitzin eta aurre izenak be aurrizkien esangura eremuan. Iparraldeko tradizinoan hitz ezagunak dira aintzinsolas (liburuetakoa) edo aitzin-bidari “precursor”. Aurre hitzak hitz-sorkuntza modernoan garapen dezentea ezagutu dau: aurrelan, aurrikusi eta beste.

Gain eta goi batetik, eta behe bestetik lexikografia modernoan arrakastaz darabilguz hitz-sorkuntzarako. Gainartu, gainbalio, gainegitura edo gainirabazi ditugu batetik. Goijakintza edo goimaila bestetik. Eta behe- horregaz sortuak dira behatz, bebarru tradizinokoak zein gaur egungo beste asko.

Maileguz bi aitatuko ditut aurrekoen osagarri, beste eremu semantiko baterako: anti- eta kontra-. Antisorgailua garatu dogun antzera erakarri ditu euskera modernoak kontrajarri, kontraesan eta beste asko.

Aurrizkibidearen gain-gaineko azalpentxu honegaz aditzen emon gura ditugun ideiak, bi dira funtsean. Batetik, aurrizkiak ez dira euskerearen areriotzat jo behar, purismoaren zaletasun gehiegiak eroanda. Euskereak era naturalean beregandu behar dituala, gaurkoak zein etorkizun diranak. Bestetik, eta bide beretik, hitz autonomo batzuk, aurrizki modura edo erdi-aurrizki modura erabilteko joerea hartu dabenak, ondo baliatzen ikasi behar dogula, etorkizunean gure hizkuntza indartsuago eta malguago bihur dadin. Gurpide estu-medarregi batetik eroan beharrean, daroaguzan aurrizkiok bidezabal edo bidebarri batetik. Nasaiago eta erosoago ibiliko gara geure hizkuntza bitarte dala.

Iturriko

2017-11-17

 

Esatekoak 0
Ikusita: 53
2017.11.10

EgoteAGAITIK eta EgoNAGAITIK menderagailuak

Gaitik, bizkaiera klasikoan gaiti (eta gaur egun be holantsu Bizkai sartaldeko hizkeretan) postposizinoa dogu berez, denporearen joan-etorrian hiztunok atzizki bihurtu doguna. Eta euskera arautuan be bere aurreko berari jagokon sintagmari (izen edo aditz ingurukoa izan) eratxikita idazten doguna.

Bizkaieran gaiti(k) horrek beregaintasun handiagoa erakutsi dau erdi-ekialdeetako hizkeretan baino, eta idatzi orduan be XIX. mendean zehar be idazleek, edo banan, edo aurreko sintagmagazko loturea marratxoaz adierazota idatzi izan dabe. J. M. Zabalaren adibide bi, horren frogagarri. Bata: “eta santu asko gaiti bere liburuak alantxe dirauskue”, eta bestea: “eurai, euren aurrean ta eurak-gaitik berba eginik”.

Lotura estuagoa erakutsi dau tradizinoan be, erakusleekin erabili izan danean: honegaitik, horregaitik, hagaitik, mod. haregaitik. Ohar bedi hon-, hor- har- erakusle-oinen gainean eregi izan dirala erakusle kausalok, eta ezagunak izan arren gure artean absolutiboaren gaineko eraikuntzak (haugaitik, horigaitik, hagaitik), askoz apalagoak dirala erabileraz zein tradizinoz.

Izen sintagma bati dautsanean -gaitik markak, kasu absolutiboaren gainean lotu izan jako sartalde eta erdialdeko hizkeretan, orohar. Izenordainekin: norgaitik (berbaz nogaitik), zergaitik (berbaz zegaitik), gugaitik, zuekaitik (tradizinoz zuek gaitik). Zenbatzaileekin: numeralekin: bategaitik, bigaitik, hogeigaitik, ehunegaitik, eta zehaztugabeekin: askogaitik, gitxigaitik, horrenbestegaitik, hainbategaitik. Izenekin, mugatzaile barik: edozein gauzagaitik, mugatzaile singularraz: ardureagaitik, mugatzaile pluralaz: arazoakaitik.

Ekialdeko tradizinoan -en gen. atzizkia izan da izen sintagma edo inguruko kategoriak  postposizino zaharragaz (gatik, gatikan) batzeko lokarri: horrengaitik, zuengatik, zerengaitik, arrazoirengatik-arrazoiaren-arrazoiengatik. Izan be, postposizino zaharkituekin zein indarrean dagozanekin, -ren genitiboaren (edo -re gen. Zahar) lokarri papera funtsezkoa gertatu da funtzino-marken garakuntzan. Soziatibo kasuan bertan, -gaz sartaldekoaren bardinean -rekin garatu da, -re gen. eta kide-n postposizino zaharra bateratuz. Sartaldeko tradizinoan bakanago garatu da -regaz edo antzekorik.

Baina gatozan aditz kategorian -gaitik markak garatu dituan egitura eta balioetara.

Aditz ezjokatuetan, aditzizenari dautsala sortua da emo-te-agaitik, eta aditz partizipioaz sortua da emon-agaitik. Lehenengoetatik abiatuko gara.

Lehenengo egin beharreko oharra da, bizkaierazko tradizinoan zein ahozko erabileran, -teagaitik markako mende-perpausak askoz urriagoak dirala -tearren markakoak baino, baita kausalitate balioa adierazoteko be. Eremu semantikoz hur-hurrekoak izakeran bata eta bestea, -tearren askoz indartsuagoa da sartaldean, -teagaitik markaren erabilgunea mehatsagotuz. Gipuzkerazko tradizinoan, eta ekialdekoetan orohar, joerea alderantzizkoa da: -tearren gipuzkeran ezaguna da, baina sartaldean batez be, eta beronen balioa helburu-zentzuko mende-perpausetara mugatzen da, eta kausazkoetan nekez erabilia da. Gainerako guztian, eta guztirako, -teagatik edo aldaeraren bat erabilten da.

Sartaldeko euskalkian -teagaitik markak dauen erabileraren ispilu egokia dogu Mogel idazlea. Gipuzkerazko idatzietan (sartaldeko gipuzkera da ohi darabilena) askoz erabiliagoa da -tearren baino, eta batez be kausazko balioaz darabilen arren, helburuzkoaz be bai: “Ori geiegi gauzak ponderatzea da gu beldurtzeagatik”. Baina funtsean ia sinonimo modura darabiltza bata eta bestea, balioak be, kausa eta helburua, nahasian dirala. Gipuzkeraz idatzi eban ondoko esaldi honek erakusten dau ondo asko baliokidetasun hori: “baina gaurko erromes ebiltariak beste asmoekin dabiltza, erriak ekusteagatik ta olgatzerren galanki nasaitasun andiena artean”.

Sartaldeko tradizino idatzian kausa objektiboa adierazoteko balioaz erabilirik agiri da gure idatzietan -teagaitik menderagilua. J. Mateo Zabalaren adibide bi ekarriko ditut hau erakusteko. Bata: “Eta zelangoak izango ete dira, arako dirua edo gauzea epetan ta itxaronean emoteagaitik beste bagarik, urtean edo ilean onenbeste daroenak?”. Bestea: “Egin daroe askok eta askok testigantzetan, informazinoetan, alkate-aurreetan eta alangoetan, besteari kalte ez egiteagaitik, edo mesede ekarteagaitik guzurra eta eztana emoten dabeenak”.

Ezezkako mende perpausetan, salbuespen barik ia esan daiteke, ez aditzizen atzizkituaren ezkerreak kokatzen dala: ez esatagaitik. Salbuespenik egotekotan, Txorierri aldeko berbetan ohi dan postposizino erabilera izan daiteke: esan eztearren esaten dan modura, esan ezteagaitik esatea, baina nekezago erabilten dala esango neuke.

Aditz partizipioaz garatuak dira joanagaitik, ibiliagaitik ereduko aditz menderatuak. Eta arren mende-markagaz jasoten dan antzera, balio kontzesiboa izan ohi da nagusi. Halan: Zuk hori pentsauagaitik, besteek beste eretxi bat euki leie.

Ezezkako kontzesiboetan ordena biak dira ezagunak: ez emonagaitik zein emon ezagaitik.

Aditz partizipioari ezezka eransten jakonean -gaitik funtzino-markea, ordena bi ditugu lehian, aurrez aurre; biak ondo dokumentatuak eta batean edo bestean erabiliak.

Bata, ez ezeztapen-marka, aditz egitura osoaren ezkerrean ipinten danekoa: ez emonagaitik, ez egonagaitik, ez ibiliagaitik. Hau da egiturarik zaharrena berez, eta tradizino idatzi klasikoan nagusi agiri dana.

Bestea, ez + gaitik baturik, ezagaitik postposizinoa garatzen danekoa. Gau jakina da, sartaldeko euskereak, eta hizkera horretako hiztunek, joera indartsua erakutsi dabela ez ezeztapen hitzaren gainean eratorkuntza garatzeko eta postposizinoak sortzeko. Horreexetarikoak dira: eza (ez + -a), ezaz (ez + -az), ezik (ez + -ik), ezean (ez + ean), ezta (ez + eta), ezteko (ez + -teko), eztearren (ez + -tearren) eta beste gehiago. Estrategia bera erabiliz garatu ditu euskereak (sartaldekoak, berariaz), ezarren (ez + arren).

Ezagaitik postposizino modura erabilita eregitako mende-egiturea ez da horren bazterrekoa, ez baztertzekoa. Tradizino idatzian ondo dokumentaturik egonaz gainera, gaur egun berbaz indartsu eta emonkor agiri dan egitura da.

Semantikaren aldetik, esangura eremu bietan erabilia da, gainera: kontzesiboaz zein kausazkoaz.

Balio kontzesiboa dario Zabalaren ondoko esaldi honi: “ta esan bear dozu zeinbat bider izan zatekean, beti jausi ezagaitik”. Horren lekuan eroso sartuko litzateke: jausi ez arren. Idazle berorren bigarren egitura bat, balio kontzesiboduna: “Zer da eskatu ezagaiti? Nai eskatu, nai eskatu ez, emon bear jakaz konfesoreari egin direan pekatu mortal guztiak”.

Kausazko esangurea dario idazle berorren beste pasarte honi: “pekatu mortalean bizi dira, bear dana jakin bagarik errietan paretan direan mediku-ofizialeak; edo leen iños beekien bere, liburuai autsa kendu ezagaiti, aaztuten itxi izan deutsenak”. Hor, kendu ezagaiti horren baliokide genduke: kendu izan ez deutselako. Kausa esangurakoa dogu idazle beronen hurrengo hau be: “Ta nondi konfesadu bearko eztau jaubeak edo jagoleak, auntzari edo solo-beiari bear dan ardurea artu ezagaiti, onek landara gazteetan edo soloetan egin izan dituzan kalteak?”

Erlijino sunda handia darie, -teagaitik, -agaitik menderagailuen erakusgarritzat ekarri ditugun testu klasikoei, baina dana dala, daukagun gramatika helburuari erantzuteko eraz datozalako usterik onenaz ekarri ditugu.

Iturriko

2017-11-10

Esatekoak 0
Ikusita: 55