kontaktua
2018.05.11

Izen eratorkuntza -KO atzizkiaz: GarriKO, euroKO, betondoKO (lehen idazketa)

Atzizki malgua eta askotarakoa dogu –ko marka, bai gramatika-funtzino diferenteak markatzeko, bai lexiko-sorkuntzan deribazino edo eratorkuntza prozesuak bideratzeko. Gaurko idatzi honetan izen kategoriako hitzen eratorkuntzan dauen erabilera ugariaren barruan, zertzelada labur batzuk zirriborratu nahi gendukez.

Gaur egungo hitz-sorkuntzan, izen kategoriakoetan berariaz, ez dago joera handirik –ko honi etekina aterateko, terminologia modernoan eta goi hizkeran esan gura da. Baina murrizte joera horrek badau kontrapisu bat herri-hizkeran, hiztunek berezean, ia era automatikoz garatzen dituen hitzetan.

Hiztunok berez antzean garatzen ditugu horrelako izenak edo izen multzoak, batez be gailu baten izen zehatza ez dakigunean. Halantxe entzun ohi dira behin baino sarriago hiztunen ezpanetan: atzazalak ebatekoa, ulea orraztekoa, bizarra kentzekoa, putzitzekoa eta buruak emon ahaleko beste hainbat.

Baina era horretaraxe finkatu dira, eta eremu semantiko diferente eta ugarietan, hainbat hitz modu naturalez: soineko, oinetako, garriko e.a.

Esparru semantiko batzuk aitatuko ditugu, zeintzuetan zelan-halango maiztasuna agiri dauen atzizki honek izen-sorkuntzan.

Gizakien eremuan dauka berebiziko indarra -ko atzizki honek. Leku-izen batzuetatik, herria eta erbestea kasurako, berez sortzen dira, bertan bizi diranak izentetako, herrikoa eta erbestekoa. Etxe eta kanpo izenetatik etxekoa eta kanpokoa. Berton hurrean bizi danari bertokoa deritxo. Gizartean goian eta behean lekuturik dagozanentzat goikoa eta behekoa. Bizibidea, bizilekua edo bizigiroa bihurtzen da beste batzuetan jentea definitzeko modua: portukoa izatea susmagarri gertatu izan da sarri baserrikoa danarentzat, eta baserrikoa maiztzat hartua izan da kalekoa danarentzat, eta hainbat gehiago basokoa edo mendikoa bada. Auzoan bizi danari auzokoa deritxo, eta alboan, bestaldean edo etxekonean bizi danari albokoa, bestaldekoa edo etxekonekoa; goian edo behean bizi danari goikoa edo behekoa. Eta etxean bizi danari, etxekoa.

Familia eta senitarte esparrura etorrita be, bereizten ditugu odolekoa dana eta urikoa edo kajakoa dana. Hil-mezuetan sarri agiri diran berbak ditugu sendia, aranatar neologismoa, eta sendikoak, biak arrakasta zabala irabazi dabenak barritz. Eta ildo berekoak dira: senitartekoa eta ponteko hitzagaz alkarturiko aitaponteko, amaponteko, semeponteko edo alabapontekoak.

Gizarte mailari jagokozan eratorriak dira korteko, palazioko edo jauregiko izenak edota plebekoa, ogipeko edo ogitukoa, menpekoa e.a.

Belaunaldien arteko hartuemonak adierazoten dituen berbak dira: batetik, aurrekoak (edo gure aurrekoak edo aurretikoak), lehenagokoak… eta bestetik: ondokoak, ostekoak, gerokoak, hurrengoak… lango eratorriak.

Jarduera edo bizimodu jakinei loturiko berbak be garatzen dira: alogerean lan egiten dauenari alogerekoa deitzen jako, edo eskean dabilenari eskekoa.

Mitologia zaharragaz zerikusia daben berbak dira parte txarrekoak eta parte onekoak.

Bizibako izakietan be emoi ugaria dauen atzizki eratorlea dogu. Gizakion hornidurakoak diran izenetarako darabilguz, batzuetan -ko, beste batzuetan -etako, eta baita -tako mugagabea, izendapenetan: soinekoa (jantzia), aldekoa, idunekoa (edo samakoa, edo beste batzuentzat lepokoa), garrikoa edo paparrekoa (brotxea) singularrez, baina betaurrekoak, oinetakoak edota belarritakoak (arrakadak), pluralari jagokoz funtsean, eta euritakoa (edo eguzkitakorik balego, bardin) mugagabeari.

Etxe barruko hornigarrien izenen artean aitatu leitekez ohegainekoa, buruko edo burkoa, oheburukoa eta beste gehiago.

Botikan erosten diran medizinei botikakoa deritxe. Luze joko leuke bizibako gai edo generoen arloan dogun lexikoan azterka hasi ezkero.

Kolpe edo zartada esangura eremuaz loturiko eratorriak be berebizko indarra hartu dabe -ko atzizki honegaz: kolpea non hartzen dan izan ohi da erreferentzia. Buruan hartzen bada, burukoa. Matrailan edo matrailetan hartzen bada, matrailekoa edo matrailetakoa. Arpegian bada, arpegikoa. Kokotean bada, kokotekoa. Belarri ondoan bada, belarrondokoa. Musturrean bada, musturrekoa. Begi ondoan bada, betondokoa. Okotsean bada, okotsekoa. Lepoan bada, lepokoa. Eperdian edo ipurdian bada, eperdikoa edo ipurdikoa. Bular edo paparrean bada, bularrekoa edo paparrekoa. Eta bide beretik, narrukoa, saputzekoa, ostikoa eta beste hainbat.

Elikadura esparruan, sukaldeko ontziak aintzat harturik erakarritako hitzak dira: sartenekoa edo sartaginekoa), lapikokoa edo eltzekoa. Orduen arabera izendatzen diran otorduak dira goizekoa, hamarretakoa, hamaiketakoa, hamabietakoa zein eguerdikoa. Eguerdiko horri eguerdia be esaten jako: eguerdia egin. Ezaugarrien arabera sortua da ogitarteko edo ogibitartekoa.

Aditzaren gainean eregiten danean eratorria, jan eta edan kasu baterako, jatekoa eta edatekoa guztion aho-mihinean dabiltzan berbak ditugu.

Eritasunen izendapenerako be gaitasun handia erakutsi dau atzizki honek. Gaixotasuna gorputzeko zein lekutan dagoan izan ohi da erreferentzia. Bihotzekoak jota hil dala urlia. Garnukoaz larri dabilela sandia. Gibelekoak oratu deutsala halakori. Beherunzkoaz estu eta larri dabilela bat. Goranzkoak emon deutsala besteari. Odolekoa esaten jako odoleko bizienari be, gaztelaniaz “leucemia” deritxonari. Eta halan beste gehiago.

Diru kontuan be emonkorra izan da atzizkiaren eriona. Gaur egun, euroa diru unidade bihurtu danetik, bi eurokoa, bost eurokoa, hamarrekoa, hogeikoa edo ehunekoa izentau leitekezan moduan, lehenagoko txanpon-monetekin eratorritako hainbat izen finkatu dira: errealeko dalakoaz errealbiko, lauerleko (pezeta, lau errealeko), ogerleko (hogei errealeko). Gerra aurrean hamaseikoa (hamaseiko gorriak esaten jaken). Marai edo marabide moneta zaharraren inguruan eregiak dira laumaraiko lango izenak.

Zenbakien inguruan sortu diran eratorriak izendapen diferenteetarako balio dabe. Bostekoa emon esaten da norbaiti eskua emoteko. Karta-jokoan be batekoa izan ohi da preziatuena. Goldeetan be, zenbat ortz dituan, halako golde tipoa izendatzen da: hiruortzekoa, bostortzekoa, zazpiortzekoa. Musika eremuan be zortzikoa deritxo erritmoetariko bati.

Gai eremua asko luzatu daiteke zehetasunez oratu ezkero. Ez da hori gure asmoa. Bai, ostera, -ko atzizkiaren aniztasuna, malgutasuna eta praktikotasuna agirian ipintea, etorkizunean izen eratorri barriak sortzeko be.

 

Iturriko

2018-05-11

Esatekoak 0
Ikusita: 59
2018.05.04

GizonTZAKOA eta GuztiENTZAKOA -TZAKO eta -ENTZAKO atzizkien hitz-sorkuntza ahalmena

Azkuek bere Morfología-n (130 or.) beren-beregi aitatu eta deskribatzen dau -tzako eratorpen atzizki gisa: “Se compone del sufijo adverbial tzat “por, como si fuera”, y el consabido declinativo ko, verdadero proverbo. Dongatzat, lapur usainekotzat, sorgintzat ta guzurtitzat zeunkan luebagin au, dijo Moguel (…). Añadiendo el ko a estos y cientos vocablos análogos sale el calificativo de “supuesto, presunto”. Dongatzako el presunto malvado, lapurtzakoa el presunto ladrón, sorgintzakoa el tenido por brujo, guzurtitzakoa el presunto mentiroso. Aitatzakoa se dice en B por padre putativo o adoptivo… etc.” Eta horregaz loturik aitatzen deusku aintzakotzat, Frai Bartolome zitatuz.

Izenakaz (umetzat, ardaotzat), adjektiboakaz (ontzat, txikitzat) edo izen-adjektibo multzoakaz (pertsona ontzat, mendi altutzat) erabilia dan -tzat atzizki prolatiboa birrizen edo birradjektibo bihurtzen dogu atzizki horri -ko erantsi ezkero. Eratorkuntza prozesua garatzen da -tzako atzizki bikotxaren bidez, izen kategoriaz batez be, baina adjektiboakaz eta aditz partizipioakaz be bai neurri apalagoan.

Eta eratorkuntza horrek esanguraz murriztu eta zehaztu egiten dau hitz eratorri barria, Azkuek artez dinoan lez “supuesto, presunto” adierea egotziz. Gaur egun zuzenbide eremuko terminologian ustezko izenlaguna modaratu da, nori edo hari ziurra eta frogatua ez dan zerbait (kaltezkoa sarritan) egozten jakonean: ustezko bortxatzailea, ustezko iruzurgilea, ustezko salatzailea. Eta erdi ahaztuta daukagu, dana dalako erru-egozteari –bardin deutso lapur, hiltzaile zein auto-gidari izan–, -tzako, -tzakoa eranstea nahiko dala, esanguraz ustezko horren ordeak egiteko.

Lexikalizatze gradurik altuena irabazi daben eratorriak, ugarien darabilguzanak bestetik, senidetasun eremukoak ditugu: alabatzakoa esan ohi da eta alabaordea be bai; esanguraz bardin-bardinak ez badira, hur-hurrekoak bai behintzat bata eta bestea. Alabaorde edo alabaizun, odolekoa ez dan baina alabatzat hartua, ezagutua eta etxekotua dagoanagaitik esan ohi da, gazt. ‘hijastra’. Alabatzako berbea, aurrekook baino gozoagoa eta bigunagoa da; konnotazino neutroagoa dauka; berbaz alabatzat darabilgunontzat, alabatzakoa alabatzat daukagun neskatoa da, alabatzat dagoana, alaba tratua emoten jakona, berez edo odolez izan ez arren; gazt. ‘hija adoptiva’.

Beste hainbeste esan daiteke semetzakoaz be. Eta bide beretik beste senide-izen batzuez be: anaiatzakoa, ahiztatzakoa, nebatzakoa neba-arreba esparruan. Era berean: aitatzakoa eta amatzakoa guraso eremuan. Eta bardin: lehengusutzakoa, osabatzakoa, izekotzakoa senitarte zabalagoan. Baina gramatika-legeak bidea askerik ixten deusku beste giza-kidetasun askotarako: suin, erran, senargai, andragai, ginarreba eta enparauko.

Eratorbide honek hurrengo urrats bat be ezagutu dau: semetzat hartzen dana, semetzakoa izatera datorrena, aditz bidez espresa daiteke, semekotzakotu egin dogula esanez, alabatzat dagoana alabatzakotu daiteken era berean. Eratorkuntza adierazgarria, euskal hizkuntzaren adierazte ahalbide sendoak ondo agiriratzen dituana.

Giza izenen eremu horretan da, hatan be, -tzakoa atzizkia sarrien darabilguna. Andra bati entzun neutsan behin gizonezko bategaitik honetara eragoten: Gizona da hori ba? Gizontzakoa, justu-justuan. Gizona barik, gizontzakoa deitu hobeto ez ete dan nago. Azpian datzan ironia garbia da: urlia horrek ez dau merezi gizon deitzea (edo gorabeheran motz-laburra dalako, edo izaeraz ganorabako antzekoa dalako), nahiz gizartearen aurrean gizontzat agertu.

Adiskidetzat hartua dagoana dala-ta be adiskidetzakoa dala esan ohi da, baina horrek ez dau esan gura benetako adiskidea danik. Halan darabil behin Frai Bartolomek: “Baina, bada geure adiskidetzakoa animosoa, sendoa, jarkia, indartsua, inoren bildurrik ez daukana ta arerio guztietati librau ginaizana, entero maite dogu.” (Bart Ikas I, 56).

Gizakiaz osteango kontzeptuakaz be erabilia da -tzakoa. Erlijino giroko bat aitatzeko, pekatutzakoa, pekatutzat dagoana edo hartzen dana adierazoteko. Frai Bartolomeren lumatik jalgiriko berbak atzera: “Kexau jakozan juezari Joseren kontra. Jose sartu eben kartzelan. Ta azaldau zan bere pekatutzakoa”. Pekatutzakoa, pekatu izan edo ez, batek edo batzuk pekatutzat joten daben horri deritxo.

Gaur egun, Markinaldeko berbetan berariaz, aditz partizipioz eregitako perpausetan erabilten da bizitasun handiz atzizki hau, beti be -a mugatzaileaz lagundurik. Jabier Kalzakorta adiskideagandik jasoriko esaldi bi, beronek bertako herri berbetatik jasoak, ezarriko ditugu hona, era landuan idatzirik. Bata: “Gaurkoz amaitutzakoa egin joagu eta bihar errematea emongo jautsagu”. Bestea: “Bazkaldu edo bazkaldutzakoa egin joagu-ta... nahikoa dok gaurko!”.

Denporan atzera jota, barriro be, Markinatik urrun bakoa dan Frai Bartolome etxebarritarraren idatzietan idoroko ditugu taiu honetako esaldiak noiz edo behin. Hurrengo esaldi biok autortzari buruzkoak dira, pekatuak askatu kontzeptuaren harikoak. Bata: “Jakin bear dozu, pekataria badoa bere ariz konpesore bere ustezko nasaietara, erreztoago, penitenzia gitxigaz ta pekatariaren beraren naira irago dagion ta pena gitxigaz pekatuetati askatutzakoa egin dagion, ez daukala zetan piau alako konpesinoiagaz.” Bestea: “Jazo leiteke, alako prailerik edo abaderik bada, zeuen dantzetako ta piestetako pekatuetati zuei absolbidutzako bat edo askatutzako bat konpesinoian errezto egitea ta pekatuko okasinoe jakin orretan zuei ibilten istea”.

Aurrekoaren osagarritzat -entzako atzizki bikotxaz zertzelada gitxi batzuk gehitu gura gendukez. Mogel idazle bardinbakoak ondo baino hobeto sortu eta finkatu eban guztientzako adjektibo eratorria, eleiza “katoliko” dalakoari euskal ordaina emoteko. Kredoa edo Sinesten dot errezuan honelan formulatu eban pasarte hau: “Sinistuten dot Espiritu Santuagan, Elexa ama santa guztientzakoa, santuen partiltasuna, pekatuen parkazinoa, aragiaren biztuera barria, eta beti iraungo daben bizitzea”.

Baina guztientzako eratorriak esangura zabalagoa irabazi izan dau sortu izan zanik eta aurrera: “orokorra, jenerala”, indibidual edo banakakoaren antonimo gisa. Halan darabil Pedro Astarloak, urrunago joan barik. Fedearen izaera dala-ta dino: “izan leiteke fedea banakakoa eta guztientzakoa, edo argiago esaterren, modu bitan sinistu ginaikez fedeko artikuluak”. Eta mezako sakrifizioen frutuak dirala-ta be hau dirausku: “Onetarako jakin bear dogu, mezako sakrifizioan dagozala frutu bi, bata da berezko edo espeziala, bestea guztiena, guztienzakoa edo jenerala”. Tamala da guztientzako berba honi gure lexikografoek eta idazleek etekin handiagoa atera eza, baina alperrik da joaniko urari presea egitea.

Hari honi jarraituz, esan daiteke euskal hizkuntzak berezko sena dauela -entzat > -entzakoa garapena egitekoa. Geure aldetik gaineratu daigun, guztiok daukagula geuretzakoa edo norberentzakoa irabazteko eskubidea, baina ardurea hartu behar dogula inorentzakoa be hornitzeko. Horretara helburu biak joko ditugu ituan : bakotxarentzakoa eta guztientzakoa.

 

Iturriko

2018-05-04

Esatekoak 0
Ikusita: 80
2018.04.27

GogoanGO dozu!

Bizkaieraren Atari honetan birritan jardun dogu izan eta edun aditz askotarakoen inguruan eregitako lokuzinoez: lotsa izan eredukoez (2017-12-29) eta damu izan eredukoez (2018-01-05).

Eredu honeezazko aditz lokuzinoen gertakizun aspektuaz ugaritu nahi genduke zerbait, aurretik esandakoen gainera, berariaz goiburutzat hautu dogun “Gogoango dozu” egiturakoez. 2018-01-05eko izkribuan honangoa idatzi genduan: “Baina badira, gaur gitxiago entzunak izan arren, tradizinoan horrexetara eregi izan diran beste batzuk be gertakizun aspekturako. Ezagunen artean, agiriko, damuko, zorko, hobeko, gogoango… eta gitxi batzuk.”

Agirikoa da, izen-adjektiboaren gainean eregitako aditz lokuzinoetariko batzuetan gertakizun aspektua markatzeko daukagun egitura bikoiztasuna: balio izango/balioko, behar izango/beharko, ahal izango/ahalko eta hainbat gehiago. Eredu orokorra, guztientzakoa, izango tartekatzea da, eta eredu murriztua, izenkiari –ko atzizkia zuzenean eranstea: gurako, nahiko. Bigarren eredu honetakoez zehetasun batzuk emotera gatoz oraingoan.

Badira forma batzuk, aldi zaharretan ohikoagoak zirudienak, gaur ezabatutzat joten ditugunak. RS atsotitz bilduman 430. zenbakiaz agiri dan honetan, “Ongo dot oera afaltzaga, / jagiterren zor baga”, zaharkitutzat joko genduke ongo hitza, on adjektiboaz eta –ko (-ngo) gertakizun atzizkiaz eregia, eta on izango erara berridatziko genduke.

Baina on izan aditz lokuzinoaren konparatiboa dan hobe izan (hoba izan), -ko gertakizun atzikiaz, askoz normalagoa izan dogu oraintsura arte. Gaur egun nagusi darabilgun hobe izango da egituraren aldamenean, hobeko dozu erakoa be ez jaku horren bakana begitantzen; klasikoa bai, baina ez arkaikoa. Mogelen adibide bigaz bereiziko ditut bata eta bestea:

Hobeko dozu:Obeko dozu jan ta bakean itxi alango ordi galtzailla bati”

Hobe izango da:obe izango da leenago mandatu bat bialdutea”

Gertakizun aspektua markatzeko era biak onartzen ditue on izan eta hobe izan aditz lokuzinoek, baina ongo eta hobeko beti agiri dira izan laguntzailea alokutiboa dala. Honetariko banaketa datza azpian: On(a) izango da / Ongo dozu batetik, eta hobe izango da / hobeko dozu bestetik.

Gogoan izan dogu beste aditz multzo bitxietariko bat, -ko atzizkia zuzen jaso izan dauenetarikoa, gogoango gertakizun aspetua garatzeko. Gogoango dozu ereduko formak garatu eta erabili izan dira, gogoan izango dogu eredu erregularren ondoan. Eredu bien bizikidetza gertatu da hizkera batzuetan, baina esangura banangoak dituela moduren baten. Gogoan izango dogu esanguraz neutroa da: akorduan, gomutan izan, oroit izan. Baina gogoango dozu, esanguraz markatuagoa da: solaskideari arreta, abertentzia, aholku zorrotz eta batzuetan mehatxu antzekoa adierazoteko erabili izan dabe hiztunek. Gogoan izango dozu hiztunen artean bizirik eta indarrean dagoan arren, nekez esan daiteke hori gogoango dozu esapideaz. Idazle klasikoen bidez jaso dogu batik bat, eta Mogel eta Markinako eskolakoei esker batez be. Mogel dogu berorren lekukorik seguruena. Peru Abarka-ren Nomenclatura-n jaso dauen adibidea adierazkortasun handikoa da, batetik hitanoz emona datorrelako, mehatxu indarra bizitu guran edo, eta bestetik gaztelaniazko itzulpenak damaigun argibideagaitik: “Gogoango deuat, deunat, o deutsut: no te lo echaré en olvido: amenaza”. Idazle beronek alegien bilduman dakarzan beste adibideok be, alkarrizketa ingurunean emonak, eta hasarre giroa darioenak, bide beretsutik datoz. Mehatxu giroa nagusi batzuetan: “Gogoango dok niri bazkaria ukatua” eta “baina gogoango eutseela bizitzea kendu gura eutsenai”. Damutu, akorduan euki esangurea, baina amenazurik ez, beste batzuetan: “ta gogoango dozu nozbait nire esanak ez egina”.

 

Behar izan, gura izan eta nahi izan, ahal izan eta ezin izan, modu-aditzak edo aditz modalak deritxegun horreek dira –ko zuzen hartzen edo onartzen daben beste sailtxu bat.

Behar izan aditzaz: Beharko dogu jakin zelan jokatu edota Laguntasuna beharko dogu ereduak ditugu. Aldi batez gramatikari batzuk behar izango bultzatzen hobestekotzat, baina hiztunen eta tradizino idatziaren erabilerez ohartuta, beharko erabiltea gomendatuko genduke, bestea txarretsi barik. Mogelen esaldi hau lekuko: “osatuteko bearko zenduke bere ulea”.

Gura izan eta nahi izan aditz multzoen kasua be aurrekoaren berbera edo antzekoa da. Gurako neuke edo nahiko neuke zurekin hitz egin egitura genduke batetik, eta ez dau gurako, ez leuke nahiko bestetik. Baina gura izango dau eta nahi izango dau perifrasiak be aintzat eta ontzat hatzen dirala.

Ahal izan gertakizun aspektuaz darabilgunean, Iparraldean ahalko da, ahalko du guztiz naturalak dira, bakarrean zein beste aditz bati laguntzen. Hegoaldeko hizkeretan, sartalde zein erdikoetan batez be, ahal izango ohi darabilgu huts handi barik. Esan ahal izango dozu zuzen jokatu zenduala.

Ezin izan lokuzinoari jagokonez, bietara da erabilia: ezingo dozu eta ezin izango dozu. Bai berbaz, bai idatzizko tradizinoz.

Bizi izan aditz multzoa dogu –ko atzizkia zuzen erantsita gehienetan darabilgun beste eredu bat. Erlijino giroko esaldi ezagun hau izan bedi lekuko, hau be Mogelenetik jasoa: “pekatariak egiten badau bere pekatu guztien penitenzia neure aginduak gordeten dituala, ta badaroa aurreruntean bizitza zuzen ta garbi bat, biziko da ta ez ilgo”. Erabilera nagusi horrek ez dau kentzen bizi izango be erabilgarri ez danik.

Uste dan baino gehiago luzatu daiteke gertakizun aspektua –ko izenkiari zuzen erantsita onartzen daben aditz multzoen zerrendea, baina gaurkoz honetan itxiko dogu idatzi hau. Hurrengoan gehiago.

 

Iturriko

2018-04-27

Esatekoak 0
Ikusita: 77
2018.04.20

Balio DAIAN ala Balio IZAN DAIAN?

Bada eleiz kantu ezagun bat, berariaz Aste Santuan, eta lehenago gure herrietan egiten ziran Garizuma aldiko misinoetan sarri kantetan zana, hasierako berbak honeek dituana: Erdu pekataria, erdu eleizara. Horren ahapaldietariko batek hau dino: Ez egon pekatuan, ez egon luzaro, damu IZAN EZ DAIZUN, alperrikan gero.

Damu izan, beharbada lehenago damu eun (edun), aditz lokuzinoa dogu, aditz konposatua, damu izen mugagabeaz eta izan (edun) aditz guztirakoaz eregia. Eredu honetako aditz multzo asko ditugu euskeraz, batzuk guztiz ezagunak eta ugariak, zaharrak izateaz ostean: behar izan, ahal izan, gura izan edo nahi izan… Beste batzuk modernoagotzat dagozanak: balio izan, merezi izan, falta izan…

Honetariko aditz multzoez aurreko idatzi bitan jardun genduan: lotsa izan eredukoez (2017-12-29) eta zor izan eredukoez (2018-01-05), hau da, izan iragangaitzaz eta izan (edun) iragankorraz eregitakoez. Oraingoan, aditz multzook laguntzaile aoristoaz jokatzen ditugunean daben portakizunaz gogoeta egin nahi dogu, labur baino ez bada be.

Egite erako laguntzaileagaz batera darabilguzanean, da edo dau erakoaz, izen edo adjektibo atalaren –bizi, falta, gatx, lagun…– eta laguntzaile jokatuaren artean izan partizipio osagaia tartekatzea edo ez tartekatzea aspektuaren araberakoa ohi da:

- izan agiri bada, aspektu burutu edo perfektoa adierazoten da.

- izaten agiri bada, aspektu ez-burutu ohiturazkoa adierazoten da.

- Geroko edo gertakizuneko aspektua adierazoteko, aukera bi dira: batzuetan izango tartekatzen da, baina beste askotan (gehienetan, esan leiteke) –ko atzizkia zuzenean izenkiari eranstea nahiko izango da.

- Aditz perifrasi barruan izan agiri ez bada, aspektu puntukaria danaren seinale.

Honetara zerrendatu daitekez lau ereduok, kasurako falta izan aditz multzoa lagun hartuta:

Falta da: oraintxe momentuan.

Falta izan da: igaroa edo joana dan aldi baten: lehenago.

Falta izaten da: sarri, behin baino sarriago, batzuetan, aldiro...

Faltako da / Falta izango da: geroan, etorkizuneko aldi jakin baten.

Aoristo erako adizkiaz laguntzea be jazoten da batzuetan: dadin / daian, bedi / eizu, daiteke / leike, baledi / balei tipokoez. Horrelakoetan ze erabilera ditugu aukeran, eta zein gomendio edo hautu egitea komeni da?

Aurreratu daigun, gomendiorik ziurrentzat izan tartekatzea joten dogula. Izan sartu ezik, lehen osagaitzat aditza ez dan kategoria bat onartzen gagoz (izena edo adjektiboa, orohar), eta hori berez ez dator bat euskal aditzaren eta aoristoko laguntzaileen erabilera ohikoagaz: dadin, bedi… ez ohi darabilguz euskeraz, ez bakarrean aditz autonomo gisa, ez aditz kategoriako ez dan beste kategoria bategaz batera. Izan tartekatzeak aditz nortasuna autortzen deutso aurreko osagaiari: balio soila barik, balio izan bikotxa, lotsa soila barik, lotsa izan bikotxa. Bestalde, izan aditza, bakarrean zein lagun gisa erabili, neutroa dogu aspektuaren aldetik: aspekturik gordeten ez daben adizki aoristoekin zein aspektu burutua daben adizkiekin buztartu leiteke bape arazo barik.

Baina hizkuntzaren pragmatikara etorrita, teoria horregaz beti bat ez datozan joerak badirala autortu beharra dago. Jo daigun, erruki izan aditz multzoa: erruki izan daigun litzateke teoria mailan gomendagarriena. Halanda be, izan bagako aditz perifrasiak behin eta barriro azaltzen jakuz gure tradizinoan. “Erruki zakiguz” errezu formula ezaguna dogu adibide garbi bat. Errukitu aditzaz errukitu zaitez gugaz esango gendukena, zu guri erruki izan argumentu-egituraz eta aditz multzoaz eregi izan da gure tradizinoan, baina izan barik.

Eta herri literaturan be eredu beronegaz, izan barik eregitako aditz perifrasiak ez dira falta.  Txanton Piperri-ren herri kantu ezagunaren lehen ahapaldia lekuko: “Txanton Piperri hemen dago, / limosna on bat baleuko. / Kantau bihar dot, / baldin ahal badot, / neure sabelen gosea, / erruki dedin jentia” (Txanton Piperri).

Eta gure literaturara jo ezkero, beste horrenbeste: “Jaungoikoak erruki ditzala gaxo oek” (Gregorio Arrue), “Erruki zazute alkar” (Mendaro Txirristaka), “Jainkoak erruki beza Erin gaxoa” (Lizardi).

Baina J. Mateo Zabalak, hutsik barik erruki izan aditz multzo osoa darabil horrelakoetan: “ta elexara etozanai erregututen, arren ta arren Jangoikoari eurakgaiti eskatuteko, euren erruki izan zidila”.

Bildur izan aditz lokuzinoaz, ostera, zailago gertatzen da izan saihestea aoristoko adizkiekin. Bildur naz edo bildur ginan berez-berez eregiten ditugun moduan, nekezago erabiliko genduke: bildur gaitezen edo bildur dadin. Ezinbestean eskatzen dala dirudi izan sartzea: bildur izan dadin, bildur izan leiteke, bildur izan baledi, bildur izan zaitez.

Hobe izan, zabal dabilen aditz lokuzinoa dogu. Izan barik eregia da ondoko errefrau hau: “Zeuk bazeunka, hoba zeunke” (Mogel). Eredu berekoak ditugu: Hobe balitz, egingo neuke. Hoba genduke, holan balitz. Baina nekez eregiko genduke: hobe dadin, hobe daiteke, hobe bedi ereduko aditz perifrasirik, ezpada: hobe izan dadin, hobe izan daiteke, hobe izan bedi garatuko gendukez geure hiztun senak aginduta, euskal gramatikak on egingo leukez.

Gose izan edo egarri izan aditz multzoak hartuta be bardin jazoten da. Gose naz, egarri nintzan, gose balitz, egarri balira berez-berez darioez gure ezpanei, baina laguntzaile aoristoaz izan tartekatzea eskatzen deusku geure barru gramatikak: Gose izan ez gaitezan, egarri izan ez daitezan, gose izan leitekez, egarri izan baleitez…

Beste aditz multzo batzukaz sarriago suertatzen da izan hori saihestea, laguntzaile aoristoa gorabehera. Baina gure gomendioak lehenean dirau: izan tartekatzea hobe genduke, hainbarik lotzea baino.

Laburzurrean, honenbestegaz askotzat itxiko dogu gaurkoa.

 

Iturriko

2018-04-20

Esatekoak 0
Ikusita: 105
2018.04.13

DABIL eta IBILTEN DA aditz egituren arteko lehia Trenez DABIL egunero ala Trenez IBILTEN DA egunero? (lehen idazketa)

Euskeraren estilo liburuetan dabilen auzi puntuetariko bat da, aditzak era trinkoa daukanean, ea zilegi danentz adizki trinko hori erabiltea, aditz prozesua maiztasunez, ohikotasunez jazoten dala adierazoten dan kasuetarako. Adibide gisa, “Trenez dabil egunero” moduko esaldietan, dabil erabiltea badaezpadakotzat jo behar ete dan, eta “Trenez ibilten da egunero” erabili behar dalakoa gomendatzea edo finkatzea.

Egia da, adizki trinkoak perpaus nagusian darabilguzanean, gehienetan edo sarriroen une horretan berean jazoten diran prozesu edo ekintzak adierazoteko ohi darabilguzala: Olgetan dabil. Geldi dago. Hor dator. Etxera daroa. Suertea dauka. Hemen dakardaz….

Eta egia da halaber, adizki trinkoak indarrean dabezan aditzek euren egitura perifrastikoaz adierazoten dabela, orohar, prozesu habitual edo ohikoa: Hemen egoten da. Hona etorten da. Kanpora joaten da. Txantxetan ibilten da. Gose izaten gara. Borondatea eukiten dau. Pisu astunak eroaten ditu...

Baina adizki trinkoak aspektuaren aldetik, momentuko aspektu puntukariaz gainera, eremu zabalagoa hartzeko gai dira erabilgune edo testuinguruaren arabera. Eta horren adigarri garbia daukagu, maiztasuna edo ohikoa dan prozesua adierazoteko, aditz egituraz aparte beste markaren bat lagun danean esaldi barruan ohikotasun hori markatzeko. Jo daiguzan batzuk: ohi modala, beti, sarri, egunero, hilero, urte guztietan… edo beste horretarikoren batzuk.

Ohi hitz modalaz hasiko gara. Ohi hitz modala atzeraka joan da sartaldeko euskeran. Lexikalizaturik –hau da, hitz segida finko zabalagoaren barruan estalirik– dirau egitura batzuetan: ohi dan lez (berbaz ohidalez) eta ohi dan lezko edo ohi dan lango (berbaz ohidalezko eta ohidalango) dira sartaldeko euskerako ezagunenetariko bi. Baina gaurko hiztunen artean nekez entzuten dira ohi dauka edo etorri ohi da erako aditz egiturak, euskera jasoan edo landu antzekoan ez bada.

Baina auzi puntua beste hau da: ohi maiztasun aspektuaren adierazle izanik, zelan buztartzen da dabil adizkiagaz, berez aspektu puntukaria euki beharrekoa, gramatika joera nagusien arabera. Baina hizkuntzaren erabilera errealean ohi dabilz eta ibili ohi dira (ekialdeko sisteman ibiltzen ohi dira), biak dira emaitza naturalaz, lekukotasunei men egiten badeutsegu, egitura zuzenak.

Euskerazko tradizino klasikoak apur bat azterka egitea nahiko da, nahia eta gehiago  adibide aurkitzeko ohi+ adizki trinkoaz eregiak, bai orainean, bai iraganean. M. Larramendik bere hiztegian dakarren esaera bat, lekuko: “la costumbre hace ley” honelan dakar euskeraz: “Oiturak legea oi dakar”. Ohi dakar horren balioa gaztelaniazko “suele traer” aditzaren berbera da.

Zer esan gura dau horrek? Dakar adizki trinkoa aspektuaren aldetik testuinguru horretan, puntukari/ez-puntukari aurkaritza kontuan, neutroa dala, markatubakoa. Aditz egitura horretan ohi hitz modalak markatzen dau aspektu habituala, adizki trinkoa bere horretan gelditzen dala. Gramatika lege zaharrak ez gaitu behartzen hor dakar, ekarten dau aldatzera.

Aditz trinkoagazko egitura lexikalizatu bat aitatu dogu gorago: ohi dan lez, ohi dan lango. Horren atzean ohi da aditz egitura daukagu, ohi modalari da aditz trinkoa eransten deutsagula. Izan be, ohi da segida hau dogu gure tradizinoan beste era honetako egitura ugarienetako bat.

Milia Lasturkoren eresi zaharrean dokumentatua XVI. mende goiztarrean: “Gizon txipi sotil baten andra zan. / Atearte zabalean oi zan. / Giltza porra andiaen jabe zan. / Onra andi asko kunplidu jakan”.

Oraintsuagora etorrita, bizkaiera klasikoaren sorrera aldira, XVIII. mende akabu eta XIX. mende hasierako testigantzak dira Mogelek eskeintzen deuskuzan batzuk. Izan eta ibili aditzen adizkiak dira sarriroen darabilzanak ohi modu-marka honegaz. Peru Abarka obrakoak dira lekukotasunok: “or oi zabiltzee zeuben jakituria usteaz”, “lepo ganean niri igorzten oi dabil”, “zelangoa oi dan baserrietxeko janlekua”, “Alan oi dabilz, inok ezertako gura ez dituala”, “Gabaz ere oi dabiltza eizan bezala”, “galondoetan oi dabilen epertxua“.

Aditza perpausan denpora-adberbioz lagundurik agertu leiteke. Eta prozesuaren maiztasuna, ohikotasuna adierazoteko batzuk dira: sarri, beti, egunero, momentu guztietan, egun guztietan, urte guztietan… Auzia hau da: adizki trinkoak ezinezkoak ete dira horretariko adberbio edo adizlagunakaz batera esaldi berean? Hiztun naturalen berbazko emaitzetara bagatoz, berez-berez darabilezala horretariko egiturak ohartuko gara.

Beti adberbioagaz normala da adizki trinkoen erabilera. Adibide batzuk: Beti dauka zeresana. Beti dabil txantxetan. Beti dator berandu eskolara. Mutiko hori beti dago gurean sartuta. Iraganeko adizkiaz: Beti egoan zelataka. Beti ebilzan zirika. Esangura aldetik, beti adberbioak jarraiko denporea adierazoten dau gehiago, aldiro edo aldizkakoa baino gehiago. Horretan datza, besteak beste, adizki trinkoakaz bateragarri izatearen arrazoietariko bat.

Baina -ten atzizkidun aditz perifrastikoaz be berez-berez jalgiten jakuzan esaldiak dira: Beti egoten da geuri itxaroten. Beti ekarten dau sariren bat umearentzat. Beti eroaten dau semea Santi Mamiko futbol zelaira. Egitura bien arteko diferentziarik egotekotan, ohiko prozesuaren enfatizazioan egon daiteke: egoten da, ibilten dira ereduagazko esaldietan prozesuaren ohiko-izaera markatuagoa dala.

Sarri adberbioa beti baino markatuagoa da berez aspektu habituala adierazote kontuan. Horregaitik, beharbada, adizki trinkoaz barik, -ten atzizkidun perifrastikoaz esaldia atontzeko joera handiagoa ohi dauka: Sarri etorten da autoagaz. Sarri eukiten ditu konbidaduak etxean. Sarri eroaten dau alabea zinera.

Egunero, astero, hilero, urtero adberbioen azpian be maiztasun perzepzinoa datza; aditz prozesua behin eta barriro jazoten dalakoa agirian dago mezuan. Halanda be, hiztunen erabilereari bagagokoz, adizki trinkoaz uste baino sarriago agiri dira berbeta naturalean: Egunero doa lanera. Astero dator gurera. Egunero dakarsku ogia etxera. Urtero dakar ardaoa Nafarroatik.

Halanda be, nagusi eta ugariena aditz konposatuagazko egitura dala esango genduke: Morroi hori sarri etorten da gurera. Egunero-egunero joaten da gau-eskoletara. Ahal dauen guztietan eroaten deutso amari oparitxoa.

Ondorio guztiz garbirik ateraten erraz ez badago be, onargarritzat joko neukez nik, maiztasun adberbio edo adizlagunekin batera adizki trinkoa darabilen egiturak. Eta arrazoitzat hau emongo neuke: dago, dabil, daroa adizkiak aspektu puntukariaren aldetik neutroak edo erdi-neutroak dira, eta egoten da, ibilten da, eroaten dau perifrastikoak aspektu habitualaren aldetik markatuak dirala.

Hainbat aditz dira, sasoi baten adizki trinkoak ezagutu eta onartu izan dabenak, baina hiztunen aho-mihinean usadioa galdu dabenak. Gure arteko ezagunenak, ikusi, entzun eta ezagutu dira. Hor dakustaz ama-alabak honantz etorten esatea normala zan lehenago gure artean, momentuko ikustea aditzen emoteko. Baina, behin dakustaz galdu ezkero, ikusten ditut bihurtu da hiztunontzat aspektu bien adierazle: puntukariarena eta habitualarena.

Bego gaurkoa honenbestegaz, hurrengoan hari-matasareari tenka ekiteko moduan.

 

Iturriko

2018-04-13

Esatekoak 0
Ikusita: 110