kontaktua
2016.11.11

HALAKO ANDRA eta HAIN LEKUTAN

Aurreko saioan urlia, sandia eta berendia erabili genduzan berbagai. Hareen senide hurrekoak dira oraingoan jardungai izango ditugun halako eta hain be. Bata eta bestea gramatika eginkizun diferenteetan erabiliak dira, baina hemen jorratuko ditugun kategoriak, edo izenordain –halakoren kasuan‑ edo izen-determinatzaile lez –bien kasuan‑ agiri diranekoa dogu. Halako garanduko dogu lehenengo, eta hain gerorengo.

Halako kategoria diferenteetan agiri dan hitza da, berariaz izenlagun lez: Halako bizimodurik ez dogu hemen ezagutuko. Halako pertsonak gura gendukez, zintzoak eta finak. Graduatzaile zereginetan be ezaguna dogu, adjektiboei laguntzen: Halako politik ez dot egundo ikusi! Alde batera lagako ditugu kategoriok oraingoz.

Izenordain kategoriaz darabilgunekoari helduko deutsagu lehenik. Beste izenordain zehaztugabe batzuen antzera ‑nor, edozein, norbait, baten bat‑, era mugagabean, soilik, deklinatzen daneko kasuaz ari gara: Halako etorri da. Halakok esan dau hori. Halakori entzun deutsagu. Halakorentzat da opari hau. Halakogaz ezkondu ei da.

Erabilera hau zaharra dogu berez, baina urri samarra erabileraz. Eta ekialdekoa, batez be. Urlia izenkiaren bikia dogu, eta denporearen puruz urlia eredukoei lekua hartzera eta ia berau baztertzera heldu dana, bai halako eta bai honen aldamenak: honelako eta, mehatsago, horrelako. Axularren pasarte honek darakusku argiro beronen egitekoa izenordain gisa:

“Anhitzetan ere ekhartzen derauzkigute elhaberriak, erran-merranak, enzuten dugu zer dioten urliak eta sandiak, hunelakok eta halakok, eta gerok ere desiros gara jakitera”.

Eta Xurio idazle klasikoaren beste lekukotasun hau be ildo berekoa dogu:

“Zenbatetan ez duzu aditu hunelako hil da ezpata kolpe batez, halako itho da, bertze batek goratik eroririk hautsi du burua?”

Halako hirugarren gradukoa ha erakusleari -lako atzizki bikotxa erantsiaz garatu dan eran, beste gradu biak be taiu berean egin dira, eta halantxe izenordain gisa erabiliak dira behin baino sarriago: honelako eta horrelako, biak mugagabez. Horrelako da hiruretarik gitxien –edo nekez, egia esateko‑ zeregin horretan agiri dana. Eta argi esanda, halako da agirien eta ugarien darabilguna; neutroa dalako. Klasikoetan lez, idazle modernoetan be tinko erroturik ditugu halako eta enparatu. Garoa elabarriko pasarte hau lekuko: “bere lepotik barrez ibili ohi ziran. –Luisa, honelakok zuretzat eskumuinak eman dizkit. (…) Luisa, beste halakok zure galdera egin du”.

Bizkaieraren erdi eta sartaldean nekez entzuten da halako izenordain lez, baina Artibai aldetik ekialderantz, Gipuzkoan barrena, ugari be ugaria da. Orixeren dialogo honek on egiten deusku beronen bizitasuna: “Hots egin zuen presaka: ‑Nor da?, eta –Halako, hemengo nagusiaren adiskide haundia”.

Izenordain hurbiltzat holako be ondo lekukotua dogu. Toribio Etxebarria eibartarraren lekukotasun hau balia bekigu: “Halakok eta holakok zinoen zu guzurti bat zarala”.

Aurre-determinatzaile kategoriaz be sarri erabilia da halako, eta bide beretik honelako edo horrelako, beste batzuetan. Eta aurre-determinatzaile lez, ez bakarrik gizaki-izenei laguntzen, baita leku- edo denpora-izenei be. Horretara eregiak dira honako sintagmak: honelako baserritar, honelako tokitan edo honelako egunetan. Lehenengo kasurako D. Agirreren adibide hau jatorku eraz: “Inun entzun bazuan Antonek, honelako nekazari behi batena ezin ordaindurik zebilena, nahiz eta berari ezer galdetu ez, aurki hasiko zan” (Garoa).

Autore klasiko batzuetan honako agiri da, honelako-ren lekuan; Frai Bartolomeren kasua ereduko: “Agindu deutsu onako personagaz ez egoteko?”, “ugazabaren aginduaren kontra egin ebana onako edo alako gauza”.

Baina halako eta honelako, batez be leku edo denpora esangurako izenakaz erabili izan dira gehiago, giza-izenakaz baino. Mogel markinarrak eremu banangoetan erabili ohi ebazan urlia eta halako. Lekukotasun bi eskeiniko ditugu. Bata: “urlia neskatila edo mutilegaz ez berbarik egiteko, (…), alako etxean ez oinik ifinteko”. Bestea: “baldin amar bat erreal baleukaz meza bat alako egunetan entzunda”. Oraintsuagora etorrita, D. Agirrerena dogu beste esaldi hau: “Handiak esaten ziran: gauerdian, honelako tokitan, bata besteari txistuka zabiltzala”.

Bigarrenik, hain marka aitatuko dogu. Hain honek ez dau izenordain kategoriako erabilerarik, baina aurre-determinatzailearena bai. Bai aurrerengo esan daigun, beronen kategoria nagusia eta erabiliena, graduatzaile konparatzailearena dala: Hain polita. Hain txarto. Hain maite dau. Hain da ona! Baina ibili-ibili gaztelaniazko “tal” hitzaren kideko balioa hartzera heldu da euskeraz, ingurune zabalago edo murriztuagoetan, hizkeren arabera. Kategoriaz, hain hori determinatzaile zehaztugabea dogu, izen mugagabearen aurretik kokaturik erabilia.

Sartaldeko euskeran garatu dau aurre-determinatzailearen egitekoa hain horrek, ez besteetan, erdi eta ekialdean. Eta sartalde hizkerotan be halako erabiliagoa da hain baino, gaur zein lehen, bizkaieraren ekialdean (Artibai eta Deba ibarretan) eta handik ekialderuntz.

Dana dala, Mogel idazleak, halako baino urriago egin arren, badarabil hain determinatzaile gisa, gitxitan egin arren, baina leku-denpora kasuetara mugaturik beti. Beraren lekukotasun banakak, lekua, denporea, neurria eta moduaren esparruko izenei jagokez:

“Urlia neskatila edo andra edo ain etxetakoak ondo jan eta ondo jantzirik bizi dira”; “ematea limosna edo eramatea argia ain lekutako imajina santu bati, iritxi dezan kastiguren bat gaizki egin edo nai dionari”.

“Urlia emakume sartu zan nere etxean ain egunetan, begiratu zion kontu andiarekin nere aurtxoari, zeina zegoan gizen, mamintsu ta txit ederra” (gipuzkeraz)

“Neurri txarra daroenak eta alan, ajustea egin ezkero ain preziotan onelango edo alango neurria botateko, egon bear da berbara”

Gerora eremu barriak irabazten joan da hain determinatzailea, eta kasu absolutibodun sintagmetan be erabiltera jo da. XIX. mendean J. Mateo Zabalak honetariko kontestuetan darabilz hain, horren eta honen: “egin dozu ain gauza edo orren gauza?” edo “jakin ezkero ain gauza edo orren gauza dala zuentzako gatxerako bidea” edo “onen gauza pagetako”. Bilbotar idazleagan idoroten dan, baina bestetan nekez irakurten dan hiru graduen erabilera hau ‑hain, honen, horren‑, adierazgarria eta esanguratsua da benetan.

Gaur egun bizkaieraren sartaldean (ezin esan nei leku guztietan, baina), giza-izenakaz be nasai erabilia da: Hain laguni entzun deutsat. Hain andragaz ezkontzen ei da. Hain neskatilak kontau ei deutso. Hain umegaz kontuz dabilela, drogosoa da eta.

Gatx egiten jaku hain determinatzailea gaur egun zein esparrutan erabili edo ez erabili munarriak ipinten hastea. Leku-denbora kasuetara mugatu beronen erabilera? Hobetsi, bai behintzat.

Nor, nork, nori eta gainerako kasu guztietarako be zilegitzat jo? Giza-izen zein bizibakoetarako? Galerazo ez, behintzat. Hiztunen erabilerak berak ipini ohi ditu hesiak. Geu hesiak ipinten hastea ia alperrekotzat daukat puntu honetan. Hiztunek berezean garatu eta zabaldu daben esparrua atzera estutzen hasteko ze aginpide daukagu gramatikariok ba? Berbaz darabilenak idatzi daiala ardura barik. Hau ez darabilenak eta bai besteren bat, zelangura! Berez doana zertan behartu.

 

Iturriko

2016-11-11

Esatekoak 0
Ikusita: 1005
2016.11.04

Urlia, Zandia eta Berendia

Euskeraz hitz ezagunak ditugu urlia, zandia eta berendia, behintzat aldi batetik gorako jentearen artean eta euskaldun eskolatu artean –ez dakit zenbaiteraino gaurko gazteen artean‑.

Gaztelaniaz, horreen kide eta ordainak, fulano, zutano eta mengano dira. Bide paraleloak ezagutu izan ditue erabileran, hizkuntza batean eta bestean. Hirukote horretarik gehienetan lehenengoa bakarrik erabilten da, urlia euskeraz, baina beste batzuetan, binaka: urlia eta zandia edo urlia eta berendia, edota baita zandia eta berendia. Eta hirunaka be bai, gitxiagotan baina: urlia, zandia eta berendia.

Urlia dogu agiriena eta ezagunena. Gramatikaz izen kategoria modura jokatzen dau: urli + -a, zandi-a, berendi-a, azken -a hori mugatzailea dala, ez hitzaren bokal erantsia. Izenaren gramatika dauka, baina izenordainaren egitekoa.

Sarriroen urlia bakarrean darabilgu, norbait izenik izentau barik aditzen emon gura dogunean, anonimatoan itxita. Hizlari edo idazleek sarritan urlia erabiltera jo dabe, jazoera susmagarri, kaltezko edo damugarriren bat artean egon danean, egilearen izena estaltzeko. Mogelen berbaz on egin daigun dinogun hori: “Eta alan ez deutsa ume batek obediu bear gurasoari, aginduten badeutsa jaiegun katigatuetan, bear egiteko errazoe baga, urliaren basotik egurrak”. Edo ta Frai Bartolomeren berbaz: “Urliagaz ezkonduten ez bazara, ez deutsut aziendea emongo; edo ez deutsut doterik emongo”. “Ugazaba batek bere esan leio otseinari edo errenteruari: Urliagaz ezkondu bear dozu; edo, Urliagaz ezkonduten ez bazara, etxetik aterako zaitut, edo, ez dozu ene etxean zereginik izango”.

Sandia ez da urlia baizen ezaguna, gaztelaniaz zutano ez dan modura. Eta erabili izan danik gehienetan, bakarrean barik, edo urlia lagun dauela edo berendia lagun dauela erabili izan da. Pertsona izentaubakoak gitxienez bi diranean alkartu ohi da urlia sandia bategaz.

Batzuetan eta juntagailuaz alkartua: “urlia eta sandia bizi dira deungaro, edo alkarri lagunduten deutse giberri edo beste gauzaren batzuk ostuteko; neuk ikusi, edo leku onetik jakin nituan” (Mogel). Beste batzuetan urlia sandiagaz, bata besteagaz osagarri egiten dirala: “Urlia ezkontzen da sandiarekin; senarra ahaide egiten da emaztearen ahizpa, lengusu, bestengusu eta erengusuakin” (Agirre Asteasuko).

Urlia, sandia eta berendia holantxe erreskadan erabilten dira sarri, pertsonak, izenez izentau barik, banan-banan aitatzeko. Kirikiñok bere ipuinetariko baten dakarren pasarteak argi egingo deusku honetarako: “Hor daukazu urlia, eta jor daukazu berendia eta hor daukozu sandia, eta hor daukozu....”. Laugarrenik ez dau aitatzen, egon be ez dagoalako euskeraz laugarrengorik edo bostgarrengorik; hiru pertsonaren segida kontenplatzen da bakarrik euskeraz, gaztelaniaz legetxe.

 

Urlia horri sartalderengo euskeran femeninoa erne jako alborik hara: urlizea darabile batzuk, urlezia beste batzuk, hizkera batzuetan behintzat; gainerako euskera lurraldeetan urlia horrek generoz neutroa dirauen bitartean; gizonezko zein andrazkoentzako.

Añibarrok, jentearen esamesa eta zurrumurruak astintze aldera, honelan dirausku: “Urliak hau dinoala, urlizeak bestea dinoala”. J. Mateo Zabala predikari-idazleak be sutsu dihardu neska-mutil gazteen haragi-garrak baretu beharrez sermoiginen, gordin salatuz honeek gehiegikeria ustekoak: “baia ez dituez itxi gura urlia edo urleziagazko berba-aldiak, amurruturik dagoz beragaz egoteko al daien guztian, berbaz dagozanean sentietan dabe euren biotzean infernuko su edo berotasun zorigogorreko bat, zeinek erretan dituzan azurretaragino, eta orregaitik bere ez daude alangoetatik urrun egin gura”.

Urlia horrek beste aldaera bat be ezaguna dau gure tradizinoan zein berbakeran: urlia eta urlijaina darabilz Artibaiko Etxebarriko semea genduan Frai Bartolomek: “Batari esaten deutsa alako enbusteruak edo enbustereak: Zugaiti urlijainak au zinoan. Besteari: Zure lepoti zelan olgau zan urlijaina! Beste bati esango deutsa: Zure senarra (edo emaztea) urlijainagaz egon zan atzo. Beste batzuetan esango dau: Ona daukazu urlijaina!”.

Urlia, izena edo, gura bada, izenordain izateaz gainera, beste izen baten aurre-lagun be izan daiteke, gramatikan aurre-determinatzaile deritxona. Eta halantxe jokatzen dau sarritan determinatzaile zehaztugabe gisa, edozein, hainbat, hain edo halako darabilguzan moduan.

Kontua da, holakoetan zalantzatan jarten garala urlia gizon ala urlia gizona esan behar ete dan. Eta gu hiztunok ez eze, gure idazleak be zalantza berean agiri dira zabuka behin eta barriro, batez be leku-denpora kasuetan: urlia egunetan eta urlia egunean, biak irakurri daitekez. Gure gomendioa da, urlia aurretik ipinten jakon izena mugagabez markatzea: urlia mutil, urlia neskatila, urlia auzo edo urlia lekutan.

Domingo Agirrek Garoa-n dakarren pasarte bat, dinogunaren argigarri: “Zeintzuri egingo diegu? Urlia auzori ez dakit, honelako ahaideri bai, halako adiskideri ez; ezer ez diogu zor”. Adierazgarria da gure idazle handiaren esaldi hau, zeinetan urlia, honelako eta halako bardin eta kide lez darabilzan, gaztelaniaz “tal” egitea lez, baina hirurak mugagabez. Baina atzerago jota, Mogel handiak be horrelantxe mugagabez erabilen: “Nik bai egin dodala osaketea urlia gizonegaz!”, ipini eban barberu baten ahoan.

 

Urlia, gizakien adierazle izatetik, leku eta bestelako eremu bizigabeetara be zabaldu da ibili-ibili. Leku-denpora esparruko izenakaz, euskera osoko eremurik gehienetan, beste marka alternatiboak erabilten dira: halako da ezagunena, eta hain be erabilia da Bizkai partean. Baina bizkaiera eremuko hainbat lekutan eta hizkeratan, halako lekutan edo hain lekutan baino gehiago, entzuten diranak dira: urlia tokitan, urlia etxetakoa eta honelangoak. Eta hau ez da atzo goizeko kontua, lehenagorik datorrena baino. Adibide batzukaz on egingo dogu baieztatu dogunau.

Denpora kontuan, urlia egunean esaten dala jaso eban Azkuek Txorierri, Arratia eta Orozkon; sartalde-bizkaieran. Baina Bizkai erdian be ezagunak dira horretarikoak. R. Ortuzar bermeotar idazleak Urdaibaiko berbetan be hatakotzat darabil: “Belentzik esan dauela zelan urlein lekutan Guardak berak esan dauen, eurek disgustua nahikoa daukiela alabeagaz”.

J. Mateo Zabala dogu puntu honetan be, beste askotan lez, eredurik bikainena. Halan dino: “itanduten deutsue: baegoan ala ez Juan urlia egunetan jazo zan errieltan?; zuk uste dozu ez egoala bertan, baia benetan bertan aurkitu zan”.

Leku-espazio kontuan be bardin-bardin erabili izan da: “Urlia lekuan jarri naz”, dinosku bilbotar idazle berberonek.

Geure gomendio gisa, aholku bat apaltasun osoz. Ez ete litzateke hobe urlia, sandia eta berendia gizakien barrutirako gorde, eta leku-denpora arloko kasuetarako halako eta hain bideratu? Hiztunen artean marka guztien esparruak aspaldi nahasita dagozala jakinik, hiztunen erabileran nahastura hori ezabatzea ez da erraza, baina idatziz… Gomendio gisa isurtzen dodan eretxia baino ez da, eretxiak eretxi.

Iturriko

2016-11-04

Esatekoak 0
Ikusita: 1219
2016.10.27

ZoroTASUNA, ZoraASUNA eta ZoraKERIAK

Aldi batez tasunak eta keriak aitatzen ziran, holan huts-hutsik, kualidade positiboak eta negatiboak esanguratzeko. Bata eta bestea atzizkiak dira nagusiki, baina izen modura be, gitxitan bada be, erabili izan dira, hamazortzigarren mendeko idazle klasikoetan zein hogeigarreneko oraintsukoetan. Eta bata bestearen aurrez behin baino sarriago: tasunak, aldeko ezaugarriak adierazoteko eta –keriak, kontrakoak edo ezestekoak diranak.

Lehenengoari karga positiboa egoztea eta bigarrenari negatiboa, eretxi geroz zabalagoa bihurtu da idazle eta erabiltzaile askoren artean. Eta predikari batzuek be sartu dabe ziria zulo horretan: zeru-inpernuen aurkakotasunetik abiatuta, batean maitasuna, bestean maitakeria, gizontasuna bai, baina gizonkeriarik ez, hitz eratorri errosario luze bat garatuz, batzuetan zuzen, baina beste batzuetan berbak indartuta.

Aurkaritza ikuspegi horrek eraginda, okerreko eretxi bat nagusitu da erabiltzaile askoren artean, hiztunek erabilera naturalari berez ez joakona.

Atzizki biok, -tasun eta –keria, ez dagoz maila berean, hasteko. Lehenengoaz kualidadeak adierazoten ditugu gehienbat eta bigarrenaz ekintzak. Umetasuna da gauza bat eta umekeriak, beste bat. Harrotasuna, izaera mailako kualidadea izan ohi da, eta harrokeria edo harrokeriak, izaeraz harantzago, ekintzetara zuzendua dago gehienetan. Eta horrexegaitik erabilten ditugu pluralez handikeriak, faltsokeriak edo zorakeriak, eta askoz sarriago -tasun erakoak singularrez; zorotasuna, itsutasuna, handitasuna edo zorroztasuna. Banaketa hori ez da guztiz zehatza ez zorrotza, baina gehienetan halan izan ohi da.

Esangurearen aldetik be -tasun neutroa da, markatugabea, baina –keria markatua da beti, ezetsi, txarretsi edo gaitzeste balioa gorde ohi dau. Ez dago txarrikeria positiborik, ez huskeria mesedegarririk, ez sorginkeria osagarririk.

 

Baina -tasun atzizkiagazko kualidadeak aldekoak zein kontrakoak izan leitekez, onerakoak zein txarrerakoak, ederrestekoak zein txarrestekoak. –Tasun aditzizkia daroan izen eratorria positiboa edo negatiboa izatea ez datza atzizkiaren zaman, oin-hitzarenean baino. Itsu izatetik datorren itsutasuna negatiboa izango da, eta bide beretik zorotasuna, gaiztotasuna, nagitasuna edo zikintasuna. Eta itzulitara, edertasun, mazaltasun edo eztitasun positiboak badira, eder, mazal eta ezti positibotzat joten ditugulako da, ez -tasun atzizkiak berezko zama positiborik daukalako arrazoiz. Pertsona baten zorroztasuna, zuhurtasuna edo eguraldiaren iluntasuna edo lausotasuna aldeko zein kontrako kualidadetzat jo leitekez, ingurunearen eta erabiltzailearen intentzinoaren arabera.

Beste atzizki askok lez, -tasun horrek badau anaia biki zaharrago bat, -asun dalakoa, hatan be, aurrean kontsonante gorrik bakoa. Taiu zaharreko hitz eratorri batzuk –asun horregaz eiho izan dira. Osasuna guztiok darabilgun izena, osotasun izenaz bestelako esanguraduna. Esturasuna batetik eta estutasuna bestetik. Gaur zorotasuna esaten deutsagunari Mogelen denporan zoraasuna esaten eutsen askok. Alabantza esateko goraasuna be idatzi eban idazle horrek. Eta hobaasuna, osasunaren hobekuntza adierazoteko. Iparraldeko bazterreko hizkeretan be, -tarzun atzizkiaren ondoan -arzun be gorde izan da berba batzuetan. Halan, elharzun, eritasuna edo gaixotasuna izendatzeko.

 

Gogoan hartzekoa da –dasun atzizki-aldaera be, berariaz –n kontsonantez amaituriko hitzen eratorkuntza zaharrean gorde izan dana. Ondasun edo ondasunak gure eguneroko berbetako hitza dogu, baina –dasun ereduko eratorri ia guztiak –tasun izatera etorri dira. Euskera idatziaren mende zaharretan ezagunak ziran honako izenak: lagundasun (laguntasuna), sorgindasun (sorgintasuna edo sorginkeria) edo nabarmendasun (gaur egungo nabarmentasuna).

 

Aurreretxi bat uxatu eta irakaspen bat jaso daigun, sikeran, gaurkoz. Kualidade negatiboetarako be bildur barik erabilten dala –tasun atzizkidun eratorriak: aberetasuna (basati edo abere moduan jokatzea), alpertasuna (alper izatea), areriotasuna (arerio izatea), arintasuna (buruarin izatea), ezaintasun (itsusi izatea), eskerbakotasun (eskertxarreko izatea), jausitasun (gogo-hil edo depresinoa) edo zekentasun (zeken izatea).

 

Amaitzeko, gogorarazo, atzizki honek emoi ugaria dauela eta euskal hiztunok gaitasun osoa, hiztegietan agiri diranen gainera, beste asko eta asko sortzeko era libre batez, are gehiago idazle edo esataria irudikorra bada.

 

 

Iturriko

2016-10-28

Esatekoak 0
Ikusita: 1029
2016.10.21

Botila BETE ur, BotilaKADA urA eta beste

Ura, ardaoa zein esnea, zenbat hartu edo erosi edota zenbat edan neurri bidez adierazo gura dogunean, eta, berbarako, botilea hartzen badogu neurgarritzat, era bat baino gehiago dagoz hori ondo eta zuzen esateko. Baina badira era batzuk okertzat jotekoak be, edo badaezpadakotzat behinik behin, eta gure inguruetan barra-barra entzun edo irakurten diranak.

Botila bete

Botilea bere osoan neurritzat harturik, daukagun egiturarik egokiena (eta neutroa aldi berean), botila BETE ur da. Zuzena da era berean: botila BAT ur, baina esangurazko diferentzia gardena dago bion artean: botila BAT horregaz aurkaritzen ditugunak dira, botila bat eta botila gehiago (bi, hiru zein lau). Botila BETE horregaz, ostera, hiztunak zertzelatzen dauena da eduki-neurri betea. Eta neurri bete horren aurkaria, erdia izan daiteke: botila ERDI ur esango genduke, botila bete ur barik.

Gramatikaren aldetik, bete hori ez dogu, ez aditza, ez adjektiboa; determinatzaile zenbatzailea dogu, bat dan legetxe. Eta erdi hori beste hainbeste: determinatzaile zenbatzailea, eta ez izen, ez adjektiboa.

Desbidetzat joko gendukezan erabilerak, ur botila bat, ardao botila bat edo xanpain botila bat ereduko egiturak gendukez, behinik behin uraz, ardaoaz edo xanpainaz bada gure autua, eta ez botileaz. Edukia (ura) eta edukitzailearen (botila) alkarketa edo konposaketa ordena horregaz ‑ur botila‑, edukitzailea da ardatza, botilea. Ardao botilea izen konposatuaz esaten gabilzana da, ze botila mota dan, eta ez zein edari dan.

Gramatikearen aldetik bete zenbatzaileagaz marketan badogu aurreko izena (edukitzailearena), osteko izenak (edukiarenak) ezin dau mugatzailerik beregandu: basu bete ur esango dogu, baina ezetara be ez: basu bete *urA.

Gaineratu daigun, bete hitzagaz eregitako izen sintagma honeetan be aukera bi ditugula gramatikeari joakonez. Neurri-adierazle dan izena, gehienetan mugagabez darabilguna, mugatzailez be erabilten da eta erabili izan da; eta bietara dago ondo eta artez. Halan esan daiteke: esku bete gozoki edo eskuak bete gozoki; etxe bete lagun edo etxea bete lagun. Aho bete haginegaz itxi norbait, edota ahoa bete haginegaz itxi. Boltsiko bete diru, boltsiko biak bete diru edota Bazterrak bete diru irabazi.

Botilakada

Botilea (edo beste edozein neurri-izen) edukiaren kantidadetzat, zenbatekotzat hartzeko beste egitura bat garatu da euskeran, -kada atzizkia. Atzizki hau, -ada edo -kada itxurapean, berez erabiliagoa da zirkin bizkor, golpe bortiz eta halako zentzun-esparruetan. Hotsitzekin batzuetan: eupada, zaplada, zurrutada, izen-aditzekin beste batzuetan: dardakada, ostikada, ukabilkada.

Neurri-atzizkitzat be erabili izan da euskerearen zabalean, aldaera diferenteakaz: -kada eta –tara ezagunenak. Iparralde eta Nafarroa partean saskitara, gatilutara edo labetara erabili izan dira, erdi eta sartaldean saskikada/zarankada, katilukada edo labakada dinogunaren parean.

Baina atzizki lexikal izatetik atzizki gramatikal izatera etorri da euskerearen sartaldean; ez sartalde osoan beharbada, baina bai zati on baten. Eta sartaldeko hiztunok era automatikoz bihurtzen ditugu neurritzat darabilguzan izenak –kada atzizkidun izatera. Autobusa, autobuskada bihurtzen dogu autobusa bete jente adierazo gura dogunean, eta autobuskada jentea esaten.

Astoa bada zama baten eroalea, astokada bedarra esatera gatoz. Andra baten altzoa bada, ortuan batu dituan piperren neurria, altzokada piperra esan daroagu. Eta horretara sortuak dira beste honango mordoa: basukada esnea, koilarakada eztia eta beste hainbatxu, hiztunok berez-berez sortu ohi ditugunak egitura horren eredura. Eta botilea neurritzat hartu ezkero, botilakada ardaoa, gure kasuan.

Gramatika berezia dauka egitura honek. Erarik neutroena, goiko adibideetakoa da: eduki-izena -a mugatzaileaz markatzea: Zakukada patateA. Nekezago esango genduke: Zakukada patata *bat. Esatekotan be: zakukada bat patata. Horrelantxe darabil Domingo Agirre idazleak Garoa elabarrian: “‑Bakoitza bere tokira! –agindu zuan Ana Josepak, eltzekada bat aza izugarrizko platerean itzuliaz”. Arrasateko birraitona Tiburtzio oraintsuagoko idazleak be antzera: “hoa Basora eta ekartzadak gurdikada bat egur, baina dauden okerrenak”.

Baina zakukada bi edo gehiago diranean, ohikoagoa da esatea: hiru zakukada patata edo hiru botilakada ardao. Kasu horretan mugatzaile barik agiri dira patata eta ardao izenak, baldin ezagunak ez badira. Baina aurretik aitatuak eta solaskideentzat jakinak diranean, -ak mugatzaile pluralaz markatuko gendukez. Kamiodunak esaten badeutso dendariari: ‑Bost zarankada ogi ekarri deutsudaz, agudo erantzun leio dendariorrek: ‑Zeri itxaroten zagoz ba? Sartu eizuz bost zarandada ogiOK barrura!.

Gure tradizino idatzian ez dira horren ugariak –kada honegazko neurri egiturak. Baina ez da berez atzo goizeko kontua, askoz goiztiarragoa baino. Horren lekuko dira gure Mogel handiaren esaldiok. Bata: “Artu ditut zelan-alan azkada bi aza, aketiren onen atal bat, eta iruntsiko badot, edan bear dot”. Bestea: “”ikusteko ta poztutekoa da, zelan, bata baino besteak aurrerago direala, daroaken arto zatia edo katilukada saldea” (PAb).

Azken puntutxu bat: eta zer diferentzia dago esangura aldetik botila bete eta botilakada horreen artean? Neure eretxian, botila bete ardao edatea modu neutroagoa da mezua emote orduan. Ene! Botilakada ardaoa ez zenduan edango, horraitino, zeuk bakarrik baina! Bigarren honek gordinago eta sendoroago marketan dau neurria, edo neurriaren gehiegizkoa, hobeto esanda.

Herri literaturako bitxi bi, bete horren gogoangarri. Harako dantza-kopla ezaguna: “Errementari baino / hoba da zesteru, / lepo bete egurregaz / kolko bete diru”. Eta Txanton Piperri jatun eskekoaren beste hau: “Ez da neuretzat guztia / batuten dodan ogia. / Zaku bete otzur / batuten dot hur / eskean iluntzerako / amaentzat ta neuretzako”.

Ondo izan eta datorren astera artean.

 

Iturriko

2016-10-21

Esatekoak 0
Ikusita: 1198
2016.10.14

“Ez zara zu, maitea, osasun(ar)en GURA”

Osasunaren gura izan

Dantza-kopla edo esaera antzeko baten hitz ezagunak dira, bertsinoetariko baten hau dinoenak: “Gabian parrandan, goxian logura, ez zara zu, maitia, osasunen gura”. Azkue gure hizkuntzalari handia izan zan zeren gura izan ereduko egitura honeezaz ohartu eta beren-beregi arduratu zan lehenengo antzekoa. Eta bere Morfología-n –eta Euskalerriaren Yakintza bilduman be bai‑ eskeini euskun, harean apaindurik, berak “este conocido pareado” deitzen deutsana, era honetan: “Gabaz errondari ta goizean logura, / etzara, ene semea, osasunaen gura” (140).

Azkue lekeitiarra genduan, eta kontizu etxetik izango eban ezaguna egitura hori. Bere guraso idazle Eusebio Mariak bere neurtitz-bertsoetariko baten behintzat erabilia eban arterago: “Irailian neskia / badago zororik, / edo andra izateko / badauka gogorik, / ezkonduten da ha bere / laster, ahal izanik, / inun topetan badau / bere gura danik.” (Eusebio Mª Azkue, Neguan ezkontzak). Bere gura danik, berari guraizana deutsanik, bera maite dauenik, esateko.

Zeozeren gura izan edo nonoren gura izan, adin batetik gorako euskaldunen artean, hiztun onen artean behintzat, esapide ohikoak izan dira, eta dira hondino be, nahiz gure literatura idatziaren espiluan horreetarikorik banakak baino agertu ez.

“Hori ez dago zure gura, eta kendu mutilori burutik eta topau eizu barri bat!”, erraz esan leio ama batek bere alaba gazteari, amoremin itsuak jota eta hondamen-arriskupean dakusanean. Beste era honetara be esan eikion: “Hori ez dago zure guraz, eta zu be alperrik zagoz haren guraz”. Amaren begiek urrunago ikusten dabe eta, aholkua bestetarikoa be izan leiteke: “Hor zuekaz gazte-aldran dabilen mutilori ez dago urlia neskatilaren gura, zure gura baino”.

 

Afari gura izan

Aurrekoa baino harean ezagunagoa, eta ugariagoa be, bada beste honango eredua: norbait zeozer gura izan dalakoa. Hau da, izen mugagabe bategaz alkarturik agiri dala gura izan aditz lokuzinoa, egitura konposatua eregiten dabela.

“Dama ontziratua” deritxon balada ezagunean, engainaturik bahitu eta itsasora daroen Grazianatxu dama gaztearen ahoan honako erantzuna emonaz ihardesten deutso kapitaiaren afari-gonbitaz ofrezka jatorkon mandatariari: “Ez naz ni afari gura”, ez daukala afaritako gogorik adierazo guraz. 1982an, gure euskera-ikasle bati Dimako alabea zan Eduarda Bilbaok kantau eutsan balada bertsinoan, honangoak dira Grazianatxu dama gazteagaz kapitai-mandatariaren arteko berbak: “‑Grazianatxu neure laztana, / zugana biraltzen naude, / gaur afariten etorritia / egin bazeinke mesede. // ‑Neure lagunok, bai marinelak, / enaz ni afari gure. / Afari barik konsoladute / dau (dago) neure estamangue”.

Barrutia Mondragoeko eskribauaren Acto para la Nochebuena teatroan Grazioso pertsonaiak kantuz honelan koplatzen dau gabon gaueko afaritzarra: “Liau lau bere, ementxe datoz amar libra okela, / Liau lau bere, birao gura eztala ene sabela”. Zenbat gura jan ahalean, birao gura ez da ene sabela.

Aurreko bertso-kopla egiturok sartalde euskerakoak badira be, berez egitura hau euskera osokoa, edo behinik behin hizkera askotakoa da, edo izan dira. Azkuek hiztegi nagusian (Dicc. 369) honango adibidea dakarsku nafar hizkeratik jasorik: “Ur gura naiz” (ura edateko gogoa daukat).

Izen mugagabea + gura eredu honetako egiturarik ezagunena, beharbada, logura izan aditz lokuzinoa dogu: “Urlia logura da. Berendia ez da logura”. Eta bide beretik erabili izan dira: barre gura da, andra gura da eta beste asko. Edota Azkuek bere errefrautegirako Nafarroako Imotz ibarrean baturiko hau: “Izotz handia, elur gura; neskatxa ederra, dantza gura; neskatxa zakarra, mutil gura”. (EY, III, 118).

Gura hitzagaz alkartzen diran izenok ekintza edo prozesu-adierazleak izan ohi dira sarritan. Eta horrexegaitik beragaitik, aditz partizipioak izan ohi dira alkarketa eredu horregaz gehien sortzen diranak. Markinaldeko euskera bizitik jasoak dira ondoko adibideok, Jabier Kalzakorta adiskidearen borondate onak gugana deuskuzanak: “Nor da zugaz paseau gura?”. “Ni ez naz agindu gura”. “Nor da, ba, umea jo gura?”. Eta Markinaldetik urten barik, orain dala mende bi inguru, Frai Bartolome etxebarritarrak beste paragrafo hau itxi euskun idatzirik, aurrekoen antz-antzekoa, baina harean diferentea: “Zu kansetan ez naz gura, ta egongo zara beti neugaz” (Ikasik II, 21).

Aditz partizipioari laguntzen, gura izan baino gura egon zabalago dabil, beharbada, gaurko hiztunen ezpanetan; jente gehiagorentzat ezagunagoa ete dan nago. Gutariko edozeinek erraz erabiliko gendukez, kasurako, holango esaldi moduak: “Zugaz egon gura nago aspaldion, kontsulta bat egiteko”. Edo beste hau: “Danak dagoz gure etxera etorri gura. Eta inor ez dago, ostera, hemendik urten gura”.

Horrexetatik sortuak dira aditzoinaren gainean gura erantsirik sortutako izen eta adjektibo konposatu mordoa. Añibarroren idatzietatik hauturiko errefrau moduko esaldi hau aitatu euskun behinola Azkuek, alkarketa-tipo hau azaltzeko: “Itsuak ikusgura, errenak ibilgura, gorrak entzungura” (Morfología, 139). Antonio Zavalak, bere atsotitz-esaera bilduman (963. znb.) beste aldaera honegaz dakar: “Errenak ibilgura, itsua ikusgura, ezin dabenak egingura”.

Adjektibo kategoriako konposatuak dira goiko horreek, gure klasikoetan sarri ohi dan modura. Mogelek darabilzanen arteko batzuk gogorazoteko: jakingura, dana jakin gurakoari esateko edota, ironiaz, dana eta lar jakin gurakoari, “curiosón”. Alegi baten amaieran irakatsi-ohar hau idatzi eban behin: “Ipuin ederra barritsu jakingurentzat”. Esangura positiboaz, baikorraz darabil hurrengo honetan: “esan daioguzan neure bizkaitar jakingura honi abe-bizia edo arbola askoren izenak” (Peru Abarka). Handikigura be adjektibo legez darabil inoiz: “jaun andiki eta andikigurak”. J.M. Zabalaren beste erabilera hau be ildo berekoa da: “emen gazte dantzazaleak, batzar eta errolda gurak”. Batzar-gurak eta errolda-gurak ez dira besterik, batzarzaleak eta errondazaleak baino.

Ibilgura izenondoa be ibilte-zale, ibiltun esanguraz behin baino sarriago agiri da: “urteten badau komuninoetik lehen baizen zaratatsu, lehen baizen zital, lehen baizen gozo gaiztoko, lehen baizen harro ta panparroe, lehen baizen hasarre ta ernegau, lehen baizen banidadetsu ta ibilgura, bildur izan zaite komuninoiagaz hartu dabela ariman deabrua” (Frai Bartolomeren esaldi egokitua).

Eta denporan atzerago jota, ohar gakiozan Refranes y Sentencias XVI. mendekoan agiri dan atsotitz honi: “Zaarrago, ikaskurago. ‘Cuanto más viejo, más deseoso de saber’ (22 znb.). Ikasgurea, hor, ikaste-zalea da, ez gaur egungo ikasi gurea.

Amaitzeko, gogorarazo daigun, aditz partizipioa + gura konposaturik sarrien eregiten diran hitzak izen kategoriakoak ohi dirala. Izen kategoriako konposatuok libre samarrak dira, hiztunok era askatuan sortu daikeguzanak, eta horretarikoak, eurok banan idaztea gomendatzen dogu. Mogelen erabilerak dira ondoko biak: “apaindu gurearen apainduz”, “Neskatila, ingira zaite; sabel-zorria egin jaku ta edan gurea ainbeste berbaren ondoren”, baina alkarketa-eredu hau hain da ugaria gure literaturan ze, zaharrean zein oraintsuagokoan, hari luzeko harila dogula berau, hemen luzatzerik onartzen ez dauena.

Hari horri tira egin gura egonagaitik, ez gagoz irakurlea gogaitu gura, eta hurrengo baterako itxi daigun. Irakatsi bategaz, halanda be. Zergaitik atera ez gura honi, bai egitura konposatuetan, bai gorago aitatu diran aditz multzo barruko beste egituretan, onura ugariagoa? Hori deritxagu guk.

 

Iturriko

2016-10-14

 

Esatekoak 0
Ikusita: 1043