kontaktua
2018.04.06

HaGAZKOA konponduko dot neuk

Euskera idatziaren erabilerari buruzko estilo liburu baten oraintsu irakurri dogu aholku bat: “'har-ekiko' gutxiago, eta 'har-enganako' gehiago”. Eta horrek zer pentsau emon deusku; halan ete dan eta halan komeni dan.

Aurreratu daigun hasteko, harekiko horren bizkaierazko kidea hagazko dala, eta harenganako formaren kidea haganako. Bigarren honetan apenas dagoan diferentziarik, -ren- genitibo hizkia sartu edo ez sartu kenduta. Itxura aldeko zehaztasuntxu hori kenduta, esangura mailan ez dago bape alderik.

Gaurko idatzian, -agazko eta –arekiko horretan zentratu gurago dogu, -aganako hori zeharbidez aitatuta.

Lege bat dago ziurra esangura alorrean: eremu semantiko murriztuagoa hartzen dabe –agazko edo –arekiko atzizkien bidez izen sintagma bi alkartzen diranean, -agaz edo –arekin adizlagun gisa esaldian darabilguzanean baino. Balio semantiko markatuagoa eta murritzagoa gorde ohi dabe –agazko eta –ekiko atzizkiek, euren jatorriaz dagoan –gaz eta –ekin adizlagun-atzizkiek euki ohi dabena baino.

Gramatika kategoria diferenteetan eta funtzino diferenteetan erabilirik agiri dira –gazko eta –ekiko gure tradizinoko idatzietan.

Izenlagun kategoriarena da behinengoa, adizlagun soziatiboari –ko leku-denporazko genitiboa darraiola. Halakoxeak dira, beharbada, ugarienak, bai izen bizidunakaz zein bizigabeakaz.

Beronen esangurea, batzuetan instrumentala da, berariaz izen bizigabeen gainean eregita dagoanean: uragaz egindako bateoa aditzera emoteko, uragazko bateoa sintagma konplexua garatu da: “Odolezko bautismo onek bardin balio deutse persona nausiai ta umiai. Alan santa Emerenzianak, uragazko bautismua artu bagarik irago eban martirioa” (Frai Bartolome). Edo atzamarragaz sagrarioko atea odoltzea adierazoteko: “Sagrarioko ateari egin bear oi jakozan atzamarragazko zazpi odolduteak.” (Frai Bartolome).

Bizidunakaz, pertsonakaz, laguntasun esangurea, konpainiazkoa, azaltzen da atzizki honegazko izen sintagmetan: Jesusegaz bat egitea nominalizatzeko, Jesusegazko bat egitea garatu da: “Espirituzkoa ta graziazkoa da, bada, neure entzula onak, Jesusegazko bat egite arimako au.” (Frai Bartolome).

Añibarroren beste eredu pare bat eskeiniko ditugu, persona biren arteko hartuemona edo lokarria adierazoteko balioaz erabiliak. Bata: “Jarraitu egizuz, gaur bere, nigazko ardura alegiñezkoak”. Bestea, idazle honen Esku-liburua-tik jasoa, 1821eko argitaralditik, zeinetan J. Mateoren eskuaren ikutua nabaria dan: “Ezkondua bazara, emen gogora eikezuz zeure lagunagazko aserrealdiak, deungaro esakaak, esku-joteak, eta onelangoak”.

Pertsona-izenakaz erabiliak, eta askoz oraintsuagokoak, dira ondoko pasarteok, Lino Akesoloren luma bardinbakoak isuriak: “Iztuetagazko eztabaida edo erremuzkadatxoa geroago dator, hamabi edo hamahiru urte geroago” (IG, I), “Azkue bere Hiztegi andia ateraten Frantzialdean zala jazo zan Aranaren heriotzea, eta Aranazale ez zan arren, Hiztegiaren barruan itxi euskun heriotzorrek emon eutsan mina, eta Aranagazko oneretxia: euskalari sakona, tamalez gazterik galdua” (IG, I), “Horixe zan, ta ez besterik, zuri ezarri deutsudan Azkuegazko urritasuna” (IG, I).

Adjektibo kategoriako be bihurtu daiteke izen bat –agazko atzizkiaren eratorkuntza bidez, eta holantxe agertu leiteke batzuetan izen baten atzean kokaturik. J. Mateo Zabalaren idatzietan behin baino sarriago agiri dan juramentu guzurragazko izen multzo erdi lexikala dogu sintaxi honen erakusgarri garbia: “zeinbat juramentu guzurragazko egin daben”; “Beste batek dauko biraoak, aiñenak, juramentu guzurragazkoak botateko ekandua”.

Mugatzaileaz nominalizaturik dirau beharbada biziroen atzizki bikotx honek: -agazko, mugatzaileaz -agazkoa bihurtzen dala. Eta hiztunen ezpanetan, askoz sarriago entzuten da persona-izenordain eta erakusleei dautsela, izen arruntei baino. Hau joera bat da gehiago, eta ez gramatika eskakizuna. Atzizkiaren erabilgunea murrizten doalako joera bat. Eta maila semantikoan be ezagun da balio jakin batzuetarako erabilia dala batez be. Batzar edo hitzordu baterako mandatuak egin behar badira, batek esan leio besteari: “–Zuk deitu urliari eta sandiari. –Eta Pedrori? –Ez arduratu Pedrogaz. Hagazkoa egingo dot neuk”. Horren azpian sarri “ardura, betebehar, enkargu” edo antzeko ideiaren bat datza. Azkuek Latsibi elabarrian dakarren pasarte bat jatort erara: “Paper hauxe emoiozu jaun horri ta berorrek eskuratuko deutsun erantzundakoa ekarri neuri lehenbailehen. Jaun horren izena eskutitz-azalean daukazu. Jatabera joan orduko hobeto izango da beragazkoa egitea”. Hau da, beragaz bete beharreko mandatua.

Pertsona-izenei eta erakusleei loturik dauen maiztasuna aitatu dogu, azpian gizaki bategazko zerikusia datzala: zugazkoa, nigazkoa, gugazkoa…, hagazkoa, horregazkoa... ugariak dira hondino be hiztunen ezpanetan, eta azpian datzan esangurea, “hartu-emonaren” ingurukoa izan ohi da sarri. Hagazkoa egin esapidearen azpian, hagazko zorra edo betebeharra dago batzuetan.

Izen bereziakaz be, persona-izenakaz, maiztasun handiagoz erabilia dirudi, izen arruntakaz baino. Azkuek Latsibi elabarrian dakarzan biok, esaterako: “Aintzat eta ontzat hartu eutsezan osaba-lobak bere burutasun ta asmoak; ez, horregaitino, Pedro Viñasegazkoa.”; “Zu han zaran bitartean, nik neure adiskide Ortiz de Treviñogazkoa egingo dot”.

Izen arruntakaz be erabilera normala ezagutu dau gure tradizinoan, Frai Bartolomeren pasarteok ondo agiri dabenez: “Ogi salzailleak ta ardao salzailleak erregalu lodiakin juezagazkoa eginda, besteai nai dabeen pisu ta neurrikoa emonda, burla egin”. Idazle beronen beste adibide bategaz argibidea osotuko dogu, ezkontza batzuen izaera medio dala: “Dotea ez galduteagaiti, ugazabagazkoa ez galduteagaiti, andikiagazkoa ez galduteagaiti, ezkonduten da inos maite izango dabela sinistu ezin daben lagunagaz.”.

Adizlagun funtzinoaz gitxiagotan agiri da –agazko bizkaierazko tradizinoan. Askoz ugariagoa da –ekiko markaren erabilera funtzino horretan. Honen esangurea, gazt. “en relación con, en referencia a” marken hurrekoa da. Frai Bartolomeren pasarteok on egiten dabe adizlagun funtzino honen erabilgarritasuna, bata izen bizidunaz, bestea bizibakoaz. Bata: “Ta pensau, ea zer direan lurreko andi ta aberats guztiak Jesus zeruko erregeagazko.” Bestea: “Egia da, Jesukristo geure jaunagan sinistutea ta ari darraikon guztia dan legez txito barria euskereagazko, geure kristinautzako gauza barri askoren izenak bere barriak dira”.

Askoz oraintsuagokoa dogun Lino Akesoloren hurrengo hau be bide berekoa dogu: “Horregatik ez eban galdu Husserlek beragazko eukan ondoeritxia.” (IG, II)

Gipuzkerazko tradizinoan hainbat ugariagoa da –ekiko atzizkiaren adizlagun funtzinoa ; ez tradizino klasikoan bakarrik, baita oraintsukoan be. Edozelan be, idazleen luman beti dario halako klasikotasun edo hizkera jasoaren sundea –ekiko honi. Klasikoetara bihurtuta, atzera be Mogel eta haren idatziak dakarguz aurrera, adizlagun funtzinoaren erabilera on egitera: “Ikusi ditugu leenagoko erakasteetan umeen ta gurasoen eginbide edo obligazioak alkarrekiko”; “Onen gaiñean itzegin da leenagoko doktriñan, aitatu diranean umeen obligazioak gurasoakiko”.

Eratorkuntza-atzizki bihurtzeraino heldu dira kasu batzuetan, bai –gazko, baina batez be –ekiko, hitz barri sorkuntzan. J. A. Antonio idazlea izan genduan honetan be, lexiko-sorkuntza garapenean, aintzindarietariko bat. Guzurragazko juramentua darabil idazleak, gaztelaniaz “perjurio” deritxonaren ordainez: “Justiziaren aurrean egin ezpadabe guzurragazko juramenturik, aurrera iragoten dira asko esamina geiago egin baga”, eta korputzagazko pekatua, gaztelaniazko “pecado carnal” adierazoteko: “Eta neskatilla serbitzaria jausi bada bein bakarrik korputzagazko pekatuan etxeko ugazaba edo semeaz, urten beiar ete dau etxe atati?”.  Pekatu moten artean, idazleak aitatzen dauenetariko bat sentiduekikoa da, honako pasarte honetan: “ta milla lekutan erakusten da Eskritura Santuan, debekatuak daudela mutil ta neskatx utsen bekatuak ere, korputzez ez ezen, baita pensamentuz, itzez, gogoz ta sentiduekikoak ere.”. Kapanaga abade mañariarrak askoz lehenago finkatu eban, gaztelaniazko “carnal” adierazoteko, aragiagazko eratorria: “zelan egin daben pekatu mortalen bat, naiz aragiagazkoa, naiz dala benganzakoa”.

Idazle beronek bultzaturiko beste eratorkuntzetariko bat guztiekiko genduke, gaztelaniazko “público” adjektiboaren ordezkotzat. Hara esaldia: “zerren beti dabiltza joan ta etorri, dabiltzan erri guziak berentzat dauzkeela erri egoki ta artu gabe, ta daukate ofizio publiko edo guziakikoa, ta ala egiten da obispo jaunak dakitela”.

Dantza lotua edo neska-mutilen arteko baltzioa adierazoteko be mutil-neskatxekiko hitz-konposatua proposatzen deusku idazle beronek: “Erakutsi baziño alabari txikitxotik, zein kaltegarriak diran ibillera, jolas, jostatze naasi mutil neskatxakikoak, gorroto artuko zien”.

J. Mateo Zabalaren idatzietan be –agazko atzizki bikotxaren bidez markatzen dira pekatu mota jakinak, gogoagazkoak, berbeagazkoak eta eginagazkoak, gaztelaniazko dotrinetan ezagunago jakuzanak “de pensamiento, palabra y obra” izendapenez. Idazlearen hitzez: “jakinak jakinak legez, dudazkoak dudazkotzat, gogoagazkoak, berbeagazkoak ta eginagazkoak aintzakotzat, batek beretzat egiten dituzan legez”. Autore beronek darabilzan adjektibo eratorriak dira baita, gorputzagazko eta arimagazko, gaztelaniazko “corporal, espiritual” kontzeptuetarako, debozinoaren izaeraz diharduala, ondoko pasartean: “Deboziño au modu bitakoa da, gorputzagazkoa eta arimagazkoa”.

Amaiera emoteko idatzi honi, eta –agazko(a) atzizkiak gaurdaino erakutsi dauen bizitasuna erakusteko, zer hobarik herri-jakintza barrutiko esaera bat hona ekartea baino. Arratia aldean edo entzuniko esaera bat dogu, ezkontza moten kontura urlia batek emoniko epaia. Edadeko lekuko baten esanean, hiru ezkontza mota ei dagoz: “Gaztea gazteagazkoa, jainkozkoa. Zaharra gazteagazkoa, deabruzkoa. Zaharra zaharragazkoa, mokordoa”. Halan bazan, ez bazan, sartu bedi kalabazan, eta urten daiala Derioko plazan. Beti ez da holan izango, segurutik, baina esakera zahar horretan sendo eta zindo erabilirik agiri dira –agazko guztiak.

 

Iturriko

2018-04-06

Esatekoak 0
Ikusita: 74
2018.03.23

MedikuaRENERA ala medikuAGANA?

Behin baino sarriago tokau jat entzutea (eta sufritzea) “*Medikura noa” –eta ikasle euskalduntzat gela barruan izan dodan jente gazteagandik be bai inoiz–, neure hiztun senak besterik agintzen ebala: medikuarenera esango neukela normalean, edo medikuagana, gitxienean be.

Berez ez dinogu gauza bera -(r)enera edo -(ren)gana esan. Albertogana (edo Albertorengana) goazala dinogunean, beragaz, pertsona horregaz egotera goaz, hau edonon egonda be. Albertorenera goazala dinogunean, haren etxera goazalakoa jatorku burura.

Toponimian apur bat azterka egitea nahikoa da, gure inguruan zenbat etxe-izen ditugun, -ena atzizkia dabenak euren izendapen jasoan, baina hiztunon ezpanetan -ene bihurtu diranak, mende bat edo bi lehenagotik behintzat. Abadena/Abadene, Sakristauena/Sakritauene, Peru(r)ena/Peruene, Matiena/Matiene, Dendariena/Dendariene…, izen batzuetan pertsona-izena agiri dala (Anton, Maria), beste batzuetan lanbide edo ofizio izena (abade, errementari, dendari, sakristau, maistru).

Bizkaiko –erdi eta sartaldeko inguruetan berariaz– genitibo-atzizki izoztua -ena izan da, erabilieren puruz -ene bihurtu dana. Izan be, etxe-izenok ez ditugu gitxi baino, ez dira erabilten etxeak ze izen dauen jakiteko: Martin baten etxea Martinena dala jakiteko, eta bai ostera, urlia non bizi dan, edo nora doan, edo nondik datorren, edo nongoa dan jakiteko. Eta halan erabili izan ditue hiztunek: MartinenEan, MartinenEra, MartinenEtik edo MartinenEko formak, adierazte preminen arabera. Eta halantxe finkatu da, erabiliaren porazuz, MartinENE, hiztunen eta herrikoen usarioan, MartinENA jatorrian zana.

Nafarroa aldean, eredu bereko izenen ondoren, -arena izen arruntakaz eta -(r)ena izen bereziakaz finkatu dira nagusiro. Halantxe ArginARENA, ArotzARENA. Eta horretatik eratorria da -(r)enea, leku-denpora kasuetatik finkatu dan aldaera: ErrandoNEA.

Atzizki horren bidez, -en edute-genitiboa, -a mugatzaileaz lagundurik, etxe-jabe izan danaren izena –sarrienetan aspaldiko jabea, gaur bertan bizi diranak be zein izan zan ez dakiena– aitatzen da, eta -ena atzizkiorrek urlia horren etxea dala identifikatzen dau. Eredu honetako etxe-izenetan atzizki izoztua da, baina esangureak berean dirau: noren edo haren etxea.

Baina euskal eremu batzuetan, -ena barik -kua –gaurko ereku landuan -koa litzatekena– erabili izan dabe, pertsona-izenei lotuta –izen bereziak zein arruntak izan honeek–, noren edo zeinen etxea dan aitzen emoteko. Azkuek bere Morfologian argibide hau itxi euskun:  "Sakristaukoerrementariko llaman en Elgeta, Azpeitia, Mondragón y Bergara a las moradas del sacristán y herrero: sakristaukoan en casa del sacristán,  errementarikora a casa del herrero" (Morf 122). Baina, ofiziodunen izenakaz ostean, pertsona-izenakaz be eredu bera jagoten da hondino be bizkaiera ekialdeko eta gipuzkera sartaldeko parajeetan gitxienez: Kondekua izan daiteke kondearen etxea edo Milikua, Milia izeneko bat bizi izan zan etxea.

Baina, onomastikaz haruntzago, gramatika arruntean dirau bizi-bizi -en genitibo atzizki honek, urliaren etxea adierazoteko.

Maiztasun handiko erabilerea dau pertsona-izenordain pluralakaz –gurean, zuenean–, eta erakusle pluralakaz –hareenean, horreenean, honeenean–. Plurala erabili izan da eta erabilten da, hain zuzen, etxea etxekoena, etxeko guztiena dalako pentsaerea dagoalako euskal hiztunon gogoan.

“Gurean ez da pasetan, beste etxe batzuetan pasetan dana”: gure etxean aitzen emoten da. “Zuenean aspaldi egon barik nago. Joan beharko dot halakoren baten”: zuenean eta zuenera, zuek bizi zareen etxeagaz lotuta dagoz.

“–Gurekorik ikusi dozu inor hiletan? –Ez, zuenekorik ez dot pentsetan inor egon danik.” Gurekoa eta zuenekoa, gure etxekoaren eta zuen etxekoaren adierazle dira.

Hareenean be dana beharrizanean dagozala pentsetan dot”. Esan gura da: hareen etxean. “Horreenera ez joan badaezpadan, edozein berba txar arpegira bota ez deizuen be”: horreen etxera, ulertzen dogu.

Senidetasun eremuko izenakaz be igarri-igarrian da ugaria -en atzizkia, leku-denpora kasuren baten atzizkia darraiola. Halan, berez-berez erabilten ditugu honetarikoak:

Amamarenera bialdu eban amak Txanogorritxo”. “Aititarenean orain ez da inor bizi, bera pasa dan urtean hil zan eta.” “Izekoarenetik nator, mandatu bat egiten joan beharra euki dot eta”. “Gure lehengusinearenean Gabonetan hondino be intxaur-saltzea egiten dabe”.

Sistema hau orokorra dogu gure euskal sistema barruan, eta pertsonei jagoken edozein izenegaz joateko arazorik ez dago berez, baldin urlia horren etxe, egoitza, bulego edo egontoki bat badakar. Medikuarenetik datorrela esan lei batek; edo medikuarenean egon dala, edota medikuarenera doala.

Lehia antzekoa sortu da euskal erabileran -enera eta -agana/-engana marken artean. Psikologoanera doala dinoanak ondo baten esan dauela esango genduke, baina psikologoagana entzuten da beharbada gehiago. Biak dira zuzentzat jotekoak, gure eretxian. Bien arteko esangura muga non dagoan esaten ez dago beti erraz, ostera.

Txorierri aldean behin baino sarriago entzun dot honako errezitadua: “Ai ene, ai ene, hagineko miñe, medikuaiñe. Ai ene, ai ene, bidxotzeko miñe, nobidxuañe.”. Euskera landuan, bata medikuagana da eta bestea nobioagana. Bardin esan leiteke nobieagana.

Pertsonen arteko hartuemona nagusi izaten da gehienetan, eta horrelakoetan -gana, -gandik dira ohikoenak: zuzendariagana, idazkariagana, langileengana darabilguz ohituraz. Baina pertsona bat bizi dan etxera edo lan- edo jarduera-egoitza dauen lekua bada adierazo gura dana, gomendagarriago ikusten dogu -enean, -enera, -enetik eta -eneko erabiltea. Baita, atzizkiok erabilteko ohitura gitxi daukagun izenakaz be. Esate baterako: Alkateanera joan (bulegoa izan daiteke); irakaslearenean azterketa berrikustea eskatu (bulegoan izan daiteke); lorazainarenetik etorri, Domusantu egunerako lora-txorta bat erosita.

Oraintsuan ikusi dogu Bilboko Arte Eder Museoan erakusketa bikain bat, izenburutzat euskeraz honetara ebana: “MichelangeloTIK ArcinboldoRA”. Pintore historiko ospetsu bi horreei, batari -tik eta besteari -ra ipintea argudiatzeko, pintore horreek bizi izan ziran garai, denpora edo aldia adierazo gura zala emon da arrazoitzat; horrelan zilegitzat jo leitekelakoan.

Ez neukez gomendagarritzat joko ZesarrETIK Carlo MagnoRA edo HitlerETIK PinochetERA tipoko ereduak, nahiz eta pertsona-izen bion atzean euren aldia edo garaiaren oihartzuna egon.

Leku edo espazio eremutik hur erabilirik ikusi ditut, ostera, honetarikoak: MogelENEAN berba hori ez da agiri. Edo: AxularrENETIK jasoriko hitza da hau. Edo: Bihur gaitezan barriro LeizarragaRENERA. Edute-genitibodun marken ostean ulertzen ditugunak, idazleon testuak, idatziak dira. Baina ulergarri gertatzen dira guztiz.

Eta denpora eremura zergaitik ez erakarri -enean, -eneko ereduko atzizkiak?Ezinezkoak ete dira era honetako segidak? MichelangeloRENETIK ArcinboldoRENERA eredua ez al dogu zilegitzat jo beharko?

Die Gedanken sind frei.

 

 

Iturriko

2018-03-23

Esatekoak 0
Ikusita: 232
2018.03.16

SaguA eta katuA ala Sagu eta katuA

Izen arruntak, sintaxi funtzino berean dagozanak, juntaduraz alkartzen ditugunean eta halako izen kate bat sortu ‑edo bide beretik adjektibo kate bat, adberbio kate bat, zenbatzaile kate bat, edo osteango hitz kategoria bi edo gehiagoren arteko katea‑, zein da sintaxi aldetik segidu beharreko estrategia? Mugatzaile edo osteango determinatze-markak ezabatu guztiak, azkenengoa agirian itxita? Funtzino-markak, kasu-markak, aurreko guztiak ezabatu, akaburengoa itxita? Ala juntaturiko izen sintagma edo gramatika-unidade guztiak markatu, bakotxak, jagokozanak agirian dituala?

Aurreratu daigun, estrategia bat baino gehiago dirala gramatikaren aldetik, bide bakarrik ez dagoala. Eta aukera diferenteen artean, badira batzuk (noiz edo behin idatziz edo entzutez agiri diranak) okerrak diranak, agramatikaltzat jo beharrekoak, baina beste batzuk gramatikaz zuzenak, eta estiloaren arabera bata edo bestea hobestera joten dogunak.

Izen juntatuen gramatikaren barruan, eta juntagailuaz josten diranetara mugatuko gara, beste juntagailuakazkoa (edo, ala, nahiz, zein…) bazter lagata. Juntagailu marka guztien artean, izan be, eta dogu funtsezkoa, emendioa adierazoten dauen aldetik eta markarik gardenena, bestetik.

Aukera anitzak dira puntu honetan, unitateen alkarketan gertatzen diran aldagarriak ugariak diran neurriak. Eta zuzentasuna baino gehiago, egokitasuna edo komenigarritasuna hartu behar dira kontutan, aukera bata edo bestea hartzeko orduan.

 

“Horreek biak txakurraren eta katuaren moduan dabilz beti” esaldian, gramatika-markak agirian dira guztiz: txakurr-a-ren eta katu-a-ren. Mugatzaile singularra jagoke biei, eta -en edutezko genitiboaz markaturik dagoz biak. Hori berori beste era laburrago bitara ‑edo agian hirutara‑, esan daiteke gramatika zuzenaz.

Bata, lehenengo izen sintagmari atzizki-marka guztiak kenduta; honeek bigarren edota azkenengo osagai juntatuan bakarrik agiri dirala: “Horreek txakur eta katuaren moduan dabilz”.

Bigarren aukera, izen biren artean bakarrik gauzatzen danean juntadura, alkarketa-legea aplikatzea, eta juntagailua ezabatuz eta determinatze-markak, agiri diranean be, atzenean bakarrik ipintea: “Horreek txakur-katu dabilz”. Edo adibidez aldaturik: “Horreek senar-emazte-ak dira”. Azkenengo honezaz ez dogu jardungo oraingoan, hitz-alkarketaren arloa ez baita oraingo jardungaia.

Hirugarren sintaxi bat be aitatuko dogu, elipsi partzialean oinarritua, zeinetan -a edo -ak mugatzaileari eusten jakon izen juntatuetan, baina funtzino-atzizkia eliditzen dala. “Izeko-a eta osaba-akaz joan da partidura”. Hirugarren hau da gitxien erabilia, eta geuk be gitxien gomendatzen doguna.

 

Gramatika-marka guztiak agirian dituan juntadura eredua da ohikoena eta hedatuena hiztunentzat, eta idatziz be halan dala esan daiteke. Absolutiboan, -a mugatzailea da soilik marketan dana: Asto-a, txakurr-a eta katu-a. Baina soziatiboa hartzen badogu, kasurako, mugatzaile eta funtzino-atzizkia: asto-a-gaz, txakurr-a-gaz eta katu-a-gaz. Badira idazleak (eta hiztunak be), izen kateatu guztiei banan-banan markak ipintea, enumeratzeari indar emoteko darabilenak; izen juntatuetariko bakotxari indar eta adierazkortasun berezia emoten deutsegula. Baia hiztunen ohiko erabileran ez da, behar bada, horrelako intentzino berezirik era horretako egituretan.

 

Batzuetan izen juntatuak, batzuk singularrez eta beste batzuk pluralez gertatzen dira esaldian, mezuaren esangureak halan eskatuta. Horrelako kasuetan, mugatzaileak agirian ipintea ia ezinbestekoa da, eta edozein kasutan be ziurrena; bape elipsi barik; esangurea zehatz adierazo gura bada, behintzat: alaba-ak, lagun-ak eta emazte-a.

 

Elipsi partziala inon aplikatzekotan, izen singular-pluralak juntadura-kate berean gertatzen diranean egin daiteke, egitekotan be. “Andre-a eta ume-akaz joan da bazkaltzera” edo “Izeko-a eta osaba-akaz joan zan Parisera” ez gendukez okertzat joko. Normalagotzat eta gardenagotzat onartuko genduke, halanda be, honelako kasuetan, atzizki-marka guztiak agirian darabilzan egitura: andreagaz eta umeakaz eta izekoagaz eta osabakaz.

 

Mugatzaile-marka eliditzeak sekuentziako izen guztietan (salbu azkenengoan) suposatzen dau, markak aldean daroazan azkenengo izen juntaduak agintzen dauela aurreko guztien determinatze-izaera: akaburengoa singularra bada, aurreko guztiak bardin, eta ha plurala bada, aurrekoak, beste hainbeste. Ume eta gurasoentzat izan dira opariak. Gazte eta zaharren artean izan da tirabira. Otso eta bildotsaren alegia.

Kontestuz, halanda be, batzuetan besterik ulertu leiteke: Andra eta umeakaz joan da Peru oporretan badinogu, andrea ulertuko genduke, gure kulturan poligamiarako ohiturarik ez dagoalako.

Badira izen batzuk, aita, ama tipokoak, arruntak izanik, izen berezien gramatikaz darabilguzanak; mugatzaile barik. Horretarikoetan, seguruena, izen juntatuetariko bakotxa markatzea da gure ustez: Aitari eta amari, aitagaz eta amagaz, aitarentzat eta amarentzat. Baina praktikan besterik be ikusten da; idatziz gehiago; entzutez arraroago da.

 

Funtzino-marken elipsia desegoki gertatzen da kasu batzuetan, agramatikala dala esateraino ailegau barik. Umetan, gaztetan, handitan... inesibo mugagabeak ohikoak dira denpora-marka legez bere kontestuan. Juntadura aplikatu ezkero, bitxi eta bakan gertatuko litzateke: “Ume, gazte eta handitan ez dira gauzak bardin ikusten”. Ezinbestean erabiliko genduke , ostera: “Umetan, gaztetan eta handitan…”. Adberbiotze prozesu bat gertatzen dala esango neuke, zeinetan atzizki-markak eliditzeak ez daukan biderik.

Antzera jazoten da -z instrumentalaz eregitako juntadura-kateakaz be: “Oinez, zaldiz eta zalpurdiz joian jentea erromeriara” esango genduke zalantza barik, eta ez gengokez eroso, esan behar bagendu: “Oin, zaldi eta zalpurdiz…”.

 

Azken apunte bat, eta juntagailuaz izen bikotea juntatzen danean, bata eta bestea soil-soilik darabilguzaneko kasuaz. J. Mateo Zabalaren adibide bi hartuko ditugu lagungarri. Bata: “Atxurlariak ez dago or, negu ta uda, otz eta bero, soloan, basoan, izerdia dariela?”. Bestea: “bai gizonak, ta bai emakumeak gau ta egun, eta esan lei jai ta aste, negu ta uda, nai euri, nai aterri, nai ekatx, beti arrastaka, beti amurraturik, euren buruak tresna eginik, narraz darabiltzala”.

Azken esaldiotan eta juntagailua da gramatika-berme bakarra: pluraltasunarena. Funtzino sintaktikoak ez dau hartzen marka propiorik; testuinguruak argitzen dau zein funtzinotan agiri dan.

 

Bego honenbestegaz.

 

Iturriko

2018-03-16

Esatekoak 0
Ikusita: 173
2018.03.09

NoRAKO da, etxeRAKO dira

Ezaguna da euskereak -ra atzizki adlatiboaren gainean, ia beti –tu aditz-atzizkia gaineratuta, aditz barriak sortzen dauen malgutasuna; esanguraz, beti be, mobimentu-zentzuna darien aditzak. Aditz lexikalizaturik ezagunena, behar bada, atera da –kasu honetan -tu atziki barik aditz bihurtua–. Atera da dinogunean, jatorriz eta berez, atera joan, zuzendu, bideratu da esaten gagoz. Atea, barruaren eta kanpoaren arteko munarria da, etxearen eta kanpoaldearen artekoa. Atera da dinoana, urten esaten dago, atearen irudia bitarteko erabilirik.

Izen konposaketan be erabilia da -ra adlatibodun adizlaguna, batez be bide lango hitzak bigarren osagaitzat hartuta: “Agure lepomakur / oilandazalea, / nok erakutsi deutsu / gurera bidea?” (dantza-kopla).

Etxera sartzen dana, kanpotik barrura datorrena, etxeratu egiten da. Kasu honetan etxera adizlagunari -tu atzizkia datxekala eregi da aditza. Eredu hau dogu aditz “barriak”, kontestuak eskatu ahala era librean sortzeko euskereak dauen baliabide naturala: haratu, noratu, kanporatu, barruratu, alboratu, eskolaratu, eta bardin leku-izenei dautsela: bilboratu, bakioratu.


Baina atera da eredu “klasikoak” berean dirau hondino; -tu atzizkirik erantsi barik aditz egiturak sortzen. XIX. mendean aurreraturik idatzi zituan Mateo Zabala bilbotarrak honako pasarte biok; bata: “etxekorik etzan iñor izan domekan beluko mezatara”; bestea: “Bere artean egiten dau non ta non egon dan, non ta non zer egin daben, eta araxe da bertati”. Nori ez jako ezagun ondoko errefrau hau be, hondino sarri entzuten dana: “Arrazoia dozu, baina kartzelara behar dozu”.

Atzizki adlatiboa, -ra, marka emonkorra gertatu da semantikaren aldetik, zeren atzizki soil horren bidez garatu dan aditz egitura laburrak ez dauka joan legezko –edo zuzendu, bideratu, jo legezko– mobimentu-aditz baten preminarik, norakoa, norabait jotea adierazoteko. Bide laburra eta pragmatikoa euskal hizkuntzarentzat.

 

Nora izan aditz lokuzinoa gaur be bizirik dago gaurko hiztunen artean, baina berariaz prozesuaren aspektu burutua, perfektoa, izan aditz partizipioaren bidez markatzen danean: ‑Nora izan zara? Dendara izan zara ogia erosten? –Ez, dendara ez naz izan; errio hegalera izan naz, burua apur bat askatzeko. Gaur berbetan bizirik dagozan egiturok, joan-etorri balioaz erabilten ditugu: Dendara izan naz, edo Goizean mendira izan naz dinoana, dendatik eta menditik atzera etorrita dago: joan-etorri ostera osoa adierazoteko darabilguz eurok.

Nekezago erabiliak dira, ostera, lehenagoko lez, gaurko hiztunen artean, nora zara, hara naz, mendira dira ereduak, honeek bere aditzaren aspektu burutuaren adierazle izan arren. Kasu honetan norabaiteko mobimentua bakarrik kontenplatzen da. Barrutia eskribauak honelan idatzi eban behinola: “Puntu onetan oera naiz da, enaiz ondo berotu” (Acto).

Iraganean jazoriko joakerea adierazoteko, izan aditzaren iraganeko adizkia baino ez da behar: “Gau atantxe beratan / neure aita il zan. / Naibagez jardinetik / nora ete nintzan! / Ama penaz beterik / saminduriik dana, / beti beti negarrez / oraintxe bizi da” (Matxango. Aboitizen bertsoak)

 

Are bitxiago gertatzen dira noratzen da ereduko aditz-lokuzinoak, lehenagoko idatzietan noiz edo behin irakurten diranak. Larramendik honelan idatzi eban Andoainen egindako sermoi baten egitura hau: “anima aratzen diranak, zerura baiño lenago, antxe garbitu bearrak diradela beren pekatu larrien ta barkatuen kutsuetatik, ariñetatik ere, elur malota baiño txuriago, orrako zeru urdin puska horiek baiño txamagarriago egin artean” (Larram. Andoain). Haratzen diranak, hara joaten diranak; -tzen aditz-izenaz aspektu bururagabea markatzen dala.

 

Gertakizuneko, futuroko aspektua -rako atzizkiaz markatu izan da honelangoetan; gaur hizkeratik galdua (ustez behintzat), baina tradizino idatzian ondo sustraitua. Larramendi berak, honako itaun erretorikoa darabil bere Azkoitiko sermoian: “Zer egingo det bada, edo norganako naiz? Hau da, nogana joango, zuzenduko naz?

Gaur egungo hiztunon ikuspegitik zalantza sortu daiteke mezuaren zentzuaren aldetik norako da edo etxerako dira esaldien aurrean. Adlatibo helburuzkoaren zentzuaz interpretatzen ditugu gaur horretarikoak, gaztelaniazko “para” preposizinoaren antzeko lez, norako eta etxerako adizlagun funtzinoko sintagma lez. Baina azaltzen dihardugun egiturearen esangurea galduxe geratzen da; hau da, nora da, norako da aditz-lokuzinoen bidekoa.

Azken adibide pare bategaz on egin eta sendotu gura neuke -ra izan egiturako aditz-lokuzinoen gertakizun aspektua -ko atzizkiaz markatzen daneko egitura. Gure idazle klasiko ezagun birenak, eta biak eleiz dotrina girokoak. Lehenengoa: “badator Jangoikoaren eguna ta meza labur bat estu-estuka ta itu-ituan entzunda, ta bera debozinoe baga, uste dabe zerurako direala” (J.A. Mogel). Bigarrena: “Maria santisimeari asko gura deutsanak, ondo agiri dau zerurako dala” (J. Mateo Zabala).

 

Bego gaukoz honenbestegaz.

Iturriko

2018-03-09

Esatekoak 0
Ikusita: 172
2018.03.02

BizkaiAN eta ArabAN? ala Bizkai eta ArabAN be bai?

Izen bereziak juntaduraz alkartzen ditugunean, eurei jagokezan funtzino-markak izen guztiotan agertu behar dabe? Ala azkenengoan ipinita nahiko da? Zalantza eta ezbai horri argi apur bat emoteko ahalegintxoa da honako hau; izan be, idazle, kazetari, esatari, irakasle eta euskera teknikari asko zibi-zabuan ohi dabiltzalako sarri, zein hobetsi erabiltea edo erabili beharra suertetan danean.

Adibide zehatzen bidez gaia mahairatuta: Araba, Bizkai eta GipuzkoaKO lurraldeak eredua zuzentzat jo daiteke? Ala juntaturiko izen berezi bakotxa markatu behar da? Hau da: ArabaKO, BizkaiKO eta GipuzkoaKO lurraldeak ereduari lehentasuna emon behar jako? Biak dira ontzat emotekoak? Biak dira gomendagarri? Ete da gramatikaren aldetik zuzen beteten ez dan arauren bat?

“Izen berezi” kontzeptupean hainbat eremu semantiko diferente barrutzen diran ezkero, leku-izenetara mugatuko dogu oraingo idatzia. Giza-izenak eta osterantzekoak zeharbidez eta argigarri modura baino ez ditugu aitatuko oraingoz.

Eta juntadurari jagokonez be, eta emendiozkoaz gauzatzen dana hartuko dogu aintzat, edo juntagailuaz edo bestelakoez josten diran izen sintagmenei oratu barik.

Aurretiaz esan daidan, arazo laban irristakorra dala puntu hau, arau bat finkatzeari begira, tradizino idatzian adibideak baterakoak eta besterakoak badiralako, baina halanda be, joera nagusia zein eta zergaitik dan argitu gura genduke, eta hizkuntzaren erabilera pragmatikoan zer jazoten dan eta analogiaren indarra zenbaterainokoa dan neurtu.

Gramatika teoriaren aldetik, izen berezi juntatuetariko bakotxari funtzino-marka eranstea da ziurrena; ez da dudarik. Baina pragmatikaren aldetik bide laburrari, elipsiari, leku emoten deutsagu batzuetan, funtzio bereko unitateen zerrenda edo enumeratze horri arintasuna eta bizitasuna emoten jakolakoan. Hor dago untzea.

Gramatikaren ikuspegitik, bai leku-izenak, bai pertsona-izenak, eta bai osterantzeko batzuk be, esanguraz mugatuak dira berez. Mugatzaile beharrizanik ez dabe, pertsona-izenordainek ez daben antzera. Bilbo, Patxi, gu hitzek ez dabe behar eta ez dabe onartzen -a mugatzailerik, eurek izendatzen dabena ezagutua izan dadin. Bilbo edo Durango –nahiz eta izen horretako hiru edo izan munduan barrena– aitatzen dogunean, uri jakin bategaitik darabilguz, Peru edo Miren izenak berbara dakarguzanean be pertsona jakin bategaitik darabilguzan moduan; nahiz eta izen horretako pertsona asko izan hortik atxina. Salbuespen nagusia, Bizkai-A legezko leku-izenetan datza; izaki bakarra (lurraldea) izendatzeko erabili izan arren, -a mugatzaileaz beregantzen dabelako, izen arrunten modura.

Kasu absolutiboan darabilguzanean leku-izenok, funtzino-marka apartekorik ez dabenez, arazo barik lerrokatzen ditugu: Ondarroa, Deba eta Motriku. Arazo berezia darakuse –a mugatzailedun leku-izenek. Izenen juntadura lerrokada baten horreetarikoak agertzen diranean, -a eta guzti ipinteko ohitura dago: Bizkaia eta Gipuzkoa, Mañaria eta Izurtza, Markina eta Mallabia, Ermua eta Eibar. Hor ez dago arazo handirik gramatika aldetik: izen arrunt eta bereziak juntadura-katea eregi ezkero be, bardin jokatuko genduke: Peru eta emaztea, Maritxu eta gizona, Bilbo eta alboerria / alboerriak.

Kasu absolutiboaz osteango kasuetan zelan jokatzen dogu, zein da euskal hizkuntzaren joerea? Giza-izenetan, kasu-markak guztietan eta bakotxean ipintea toketan da berez: Peruk eta Mirenek (esan dabe hori) eta ez *Peru eta Mirenek. Gramatika arrazoia beti da bat: izen sintagmak juntaduraz alkartzerakoan, bakotxari jagokon mugatzailea eta kasu-marka eliditzeko erabagia hartzen badogu, biak eliditu behar ditugu, edo bestela biak agirian itxi: emazte, seme eta alabeagaz (joan da oporretan) edota: emazteagaz, semeagaz eta alabeagaz…. Gramatika arauz ez da lege, mugatzailea itxi guztietan eta kasu-marka eliditu egitea; hau da, *emaztea, semea eta alabeagaz.

Peru eta Miren, mugatzailerik agirian euki ez arren, izen arruntek behar daben -a mugatzailea hartu ez arren, semantikaren aldetik erantsita baleroe lez da. Halan bada, eurei esaldian jagoken kasu-marka ezin da ezabatu berez, ez batean, ez bestean. Ondorioz, ergatiboko funtzinoaz agiri badira, -k atzizkia erantsi beharko jake biei: Peruk eta Mirenek. Datiboaz bada: Peruri eta Mireni. Benefaktiboaz: Perurentzat eta Mirenentzat. Edo eta soziatiboaz: Perugaz eta Mirenegaz.

Baina tradizinoko idatzietara bagoaz, behin baino sarriago idoroko ditugu marken elipsia daben juntadurak, bai giza-izenetan, bai leku-izenetan. Etxeitaren Josetxo elebarriko pasarte bat: “Sabasek, hurrengo domekan eurakaz bazkaldutera joateko baietza emon eragin eutsen Dari da Josetxori”. Baina idazle berorrek, obra beratan, ergatibo-marka banagaz juntaturiko giza-izenak agiri ditu: “Sabasek eta Darik barre asko egieben neskatila aren esakerakaz, da Josetxo gizajoa zerbait lotsatuta egoan”.

Pertsona-izenordain edo erakusle-izenordainetara bagatoz, askoz zorrotzago beteten da legea. Ni, zu, gu, hau, hori… juntaduraz alkartu behar ditugunean, sintagma-unidade guztiek daroe aldean euren funtzino-marka: ergatiboaz: zuk eta nik, harek eta honek; datiboaz: zuri eta niri, honi eta horri; benefaktiboaz: zuretzat eta guretzat, harentzat eta horrentzat; soziatiboaz: zugaz eta nigaz, inogaz eta ezegaz. Ez gendukez bideragarritzat joko ondoko segidak: *zu eta niretzat, *zu eta honegaz, edo: *gu eta horri.

Leku-izenen kasura etorrita, mutatis mutandis, berez gramatika-lege bera aplikatzea toketan da. ArabaKO eta BizkaiKO bertsolarien txapelketa hartuko genduke zuzenagotzat, elipsiduna baino; hau da: Araba eta BizkaiKO… txapelketa.

Baina analogia bidez jokabide pragmatikoa sartu da saihetsetik, eta hori ez da oraintsuko kontua, aspalditik datorrena baino.

Elipsia errazen eta ugarien aplikatzen dan kasua -ko leku-genitiboarena dala pentsa daiteke, baina –an inesiboaz zein bestelako leku-kasuez gerta daiteke. Mogelen erabilera bat aitatu leiteke, elipsi joera horren froga modura: “Neure biotzeko pozik andienagaz ikusi dot, zelan zabaldu direan milla bat liburu Naparroa, Gipuzkoa ta Bizkaian.” (Konfesino ona).

Idazle beronek, edo juntagailuaz alkarturiko adizlagun adlatiboak, guztiak –ra atzizkiaz markatzen ditu, ostera, beste pasarte honetan: “promes bat joateko, edo Lezora, edo Aranzazura, edo Urkiolara, edo beste ermitaren batera” (Catequista).

Oraintsuagora etorrita, Domingo Agirre idazlearen elipsi joerea askoz biziagoa da hondino, leku-izenei jagokenez. Erreparatu pasarte luze honi: “hor daude Durango, Elorrio eta Ermutar elizkoiak, han dabiltza Billarreal eta Otxandioko langile irmeak, haruntzago Bilbotar apainak eta Bergara, Tolosa, Azpeitia-azkoitiar atseginak; hemen Bermeo, Lekeitio, Mutriku, Ondarroako arrantzaleak; aldean Zeanuri, Billaro, Dima eta Larrabetzuko nekazariak...” (Garoa).

Elipsi joera hori pragmatikotzat joko dogu, analogia bidez eta marka-eliditzeak testuari eransten deutsan zalutasuna eta zolitasuna bilatzeko idazle batzuk ohi darabilen estrategiatzat. Eta susma daiteke, leku-izen biren arteko juntaduran baino gehiago gertatzen dala hiru izenetik gorako segidetan.

Baina horrek ez dau ukatzen lege nagusia. Itaunketa labur bat eginez, hiztun seguruak diran batzuei itaunduz frogatu uste dot lege eta joera nagusia, atzizki-markak leku-izen bakotxean ipintea dala hiztunen berezko joerea. Pentsau barik eta berbeak emon ahala: Lekeitioko eta Ondarroako jentea ala Lekeitio eta Ondarroako jentea?. Lehenengoa da hiztunei mihinera jatorken lehenengo aukera, bigarrena txarto dagoala esatera ausartu barik. Eibartik eta Elgoibartik jente asko batzen da Markinara eria egunean hobetsiko leukie, eta ez Eibar eta Elgoibartik… Era berean, Berriatura eta Ondarroara sarri joaten gara erabiliko leukie lehenago, Berriatu eta Ondarroara baino.

Frai Bartolomeren juntadura-segida bat guztiz ezaguna bihurtu da euskal literaturan: Bizkaian eta Probintzian erabili eban behin baino sarriago, Bizkaian eta Gipuzkoan adierazoteko, baina, dakidala, ez *Bizkai eta Probintzian.

Baina Etxebarriko seme, senak agindu ahala idazten eban idazle handi honen beste adibide batzuk gehituko ditut:

- Inesiboan: “Alan uste dot, ta jazo jat Naparroan, Kiputzetan ta Bizkaian, eldu nazan lekuetan.” (IkasikI), “Nik izentau bagarik daki jenteak ondo, onetariko ermita asko dagozana Bizkaian ta Probinzian.” (Olgeeta)

- Leku-genitiboan: “Baina Bizkaiko ta Probinziako piesteetan au ta utsa bat dira.” (Olgeeta), “Bizkaiko, Gipuzkoako ta Montaineetako baso artetan sartuta ezkutau ez zireanak, galdu zirean.” (Ikasik II)

Ondorio nagusia: funtzino-marken elipsia aplikatzeko orduan, muga nagusia, izen kategoriaren izaeran datzala: izen bereziak, eta leku-izenak euren barruan, mugatuak dira izaera semantikoz, eta nekez onartzen dabe elipsia.

Pertsona-izenordainen zorrotzago beteten da lege hori, leku-izenetan eta giza-izenetan baino: ni, zu, gu eta hori legezko hitzak mugatuak diralako berezko izaeraz.

Batzuetan eta besteetan, beraz, emendiozko juntaduraz alkartu nahi edo behar ditugunean bi, hiru edo gehiago, eurotariko bakotxa markatzea da seguruena.

 

Iturriko

2018-03-02

 

Esatekoak 0
Ikusita: 186