kontaktua
2015.12.04

Ibilbideak herri-ondarea ezagutzera emoteko

Herri ondarea batzea eta hurrengo belaunaldiei transmititzea da Labayru Fundazioaren egitekoen arteko bat. Transmisino hori egiteko hainbat bitarteko erabilten dira: liburuak, liburuxkak, argazkiak, eskolan lantzeko material didaktikoa.

Azken aldian, ostera, herri gero eta gehiagotan beste bide bat hartu dabe herri-ondare edo herri-jakintza ezagutzera emon eta zabaltzeko, ez bakarrik herritarren artean, ostantzekoen artean be bai: ibilbide bat herrian markau eta haren ganean bideo labur bat egin.

Helburua herri ondarearen transmisioa modu ludiko eta atsegin baten egitea da; eta ondare hori herritar guztien artean ahalik eta gehien zabaltzea. Bideootan era askotako informazioa erakusten da: toponimia, ohiturak, herriko bizimodua, herriko bazterrak, denboraren joanean izan diran aldaketak... Herrien lehena eta oraina ezagutzeko aukera ederra emoten deuskue.

Ibilaldi luzeago edo laburragoak egin daitekez, auzoetatik edo urigunetik irten barik; basoak eta mendiak zeharkatuz... Edozelan be edonork egiteko moduko ibilaldiak erakusten dira eta joan ahala ikusten diran lekuen ganeko barri interesgarri erakusten da bertan.

Batzuetan, herrietako irudien osagarri, bertako lekukoak alkarrizketatzen dira, eta euren testigantzak bideoetan txertatuta agertzen diranez, lekukotasuna askoz interesgarriagoa da.

Orain arte, Nerbioi-Ibaizabaleko herrietan, Bedia, Berriz, Busturia eta Getxon egin izan dira, Youtuben erakusgai ipinten doaz eta oraindik etorkizun handia daukan egitasmoa da.

Ikusentzutekoak indar handiagoa hartzen dau eta norberaren herrian be ezusteak hartu daitekez.

Esatekoak 0
Ikusita: 1087
2015.11.20

Zemendia errefrau bidez

Zemendia, azaroa, hazila, ereitea akordauazoten deuskuen izenak dira hirurak, gari-ereitea batez be nekezal tradizinoan. Sartaldeko euskeran dirauen zemendi berbeak latinetiko sementia baten mailegua dirudi. Arabako erromantzean bada semencia berbea, gazt. sementera adierakoa. Hile honi deitzeko beste izen batzuk neguaren sarreran edo ateetan gagozala gogorazoten deuskue: lehen abendu (AN) edo lehenbiziko abendu (BN) izenek; udabarriak udearen sarrera iragarten dauen antzera.

Errefrauetan badira azaroko egunen laburra eta gauen luzea aitatzen dabenak. Ildo horretan, Azkuek (EY, 1664) honeek dakaz: Azaroko eguna, argiko iluna edo Azaroko eguna, argitu orduko iluna. Gernika aldean honetara entzuten da: Bostak eta iluna, txarria hilteko eguna, ordubeteren atzerapenaz, beste aldaera hau dauela: Seirak eta iluna... Behin azarora ezkero, neguaren ateetan gagozala iragartera datoz beste errefrau batzuk. Batek San Martin ingurua, azaroaren hamaika bueltea, ipinten dau negu gordinaren hurreratze alditzat: San Martin, elurra gertu din (A. Zavala Esaerak 2589). Beste batek, San Klemente bueltea, azaroaren 23a: San Klemente papa, elurra tipi-tapa. (D. Inza, 81).

Txarri-hiltea aitatzen da Seirak eta iluna... dalako horretan. San Martin inguruaz, edo behinik behin zemendiaz lotuta dagoan ospakizuna. Urte osorako, eta batez be negu eta udabarri inguru luzea igaro ahal izateko etxerako janaria, txarriki estimadua, egin eta gordeteko aldia.

Eguraldia dala-ta, zemendiko eguraldia ei da ondoko hileetan izango danaren iragarle. Horretarantz joten dabe honako errefrauok: Azaroan ortzia, urte onaren mentura (A. Zavala Esaerak 396) edo: Hazila hotz, negua motz; hazila bero, negua gero (Azkue EY, 1665), edo hirugarren hau: Jondoni Martinez iguzki, kasu gero otsailari (A. Zavala Esaerak 1649). Ekialdeko errefrauak, hirurak.

Durangoko zidarginen bertso-kopletan be egiten da zemendiko ereite-jardunen aitamena: gal-ereitearena, hatan be: Zemendija amaika, garijak ereiten dinoenean. Iparraldeko beste errefrau batzuk be gari-ereite aroa dala dakarskue gomutara: Jondoni Martine eder, ogia bota lurrer (A. Zavala Esaerak 1648).

Berakatza noiz erein be San Martin ingurua aitatzen deusku Azkuek baturiko dialogo-esaera batek (EY 11841): ‑Zegaitik geratu haz horren ziztrin ‑itandu eutsen berakatzari behin. ‑San Martin aurretik enenduelako erein ‑erantzun eban berakatzak. (Azkue EY 11841).

Eta edurra ona ei da gero uzta ona izateko, errefrau batzuk dinoenez. Halan dino Mokoroaren bildumako honek (57.142 znb.): Elur eroraldi bakotxak balio du ogi-urte. Eta behin abenduan sartu ezkero, edurra franku: Abendoan elurra burdinez, urtharrilan elurra altzaizuz, otsailan elurra zurez, martxoan elurra urez, Mokoroak bere bilduman dakarren arauera (57.142 znb.).

 

Iturriko

2013-11-18

Esatekoak 0
Ikusita: 1162
2015.11.12

San Martin eta txarri-beharrak

San Martin zemendiaren 11an ospatzen da. Egun hori lotzen dogu txarri-hilteakaz; izan be, gitxi gora behera hortik hasita otsailera bitartean izaten da etxean txarria hilteko sasoia.

Txarria hiltea gauza handia izan da etxerako, gaur beste jateko ez egoanean batez be. Baina horrek behar asko Dakar. Holan azalduta dagoz beharrok Bedia. Bizimodua eta ohiturak (Labayru Ikastegia-Bediako Udala, 2013) liburuan.

“Txarria hilteko jente taldea batzen zan etxean, eta gehienetan auzokoren bat izaten zan matarifea. Txarria hil, odolustu, erre, garbitu eta zabaldu egiten zan. Mantilea eta gibela ateraten jakon lehenengo-lehenengo, eta gero tripak. Gibelori beharren ibilitako gizonek jaten eben prijiduta, andrek errekan hesteak garbitzen ebezan bitartean. Txarri-beharrak ondo bereiztuta egozan eta hesteak garbitu, eta mortzilak eta txorizoak egitea andren zeregina zan. Hesteak mortzilak egiteko aprobetxetan ziran.

Mortzilak txarria hilten dan egun berean egiten dira. Bai orduan eta bai gaur egun modu berean egiten dira. Horretarako bezperatik hasten da jeneroa prestetan: arroza, porrua eta kinpulea egosi lehenengo. Hareri piper baltza, gindillea eta perexila egin, eta txarriaren koipea txikituta nahastau. Ordurako txarriaren odola hotzituta dagoanez, odola bota maseari eta horregaz hesteak betetan hasi.

Lehenengo aiteternoa betetan da, hau da, hestearen amaiera, aho bakarra daukana. Gero heste lodiak eta azkenengo meheak. Txarri-afarirako be estimaduena aiteternoa da, eta gero heste lodiakaz egindakoak.

Hesteak bete enbudo txiki bategaz egiten dira, eta zatian-zatian kordelagaz lotu baina beti erredondoan, hiru-laugaz txortak eginda. Egin ahala galdarostu egin behar dira, hau da, uretan egosi, ur horretan porrua botata. Egosteko, denporea behar da; meheak ordu erdi inguru, lodiak hiru ordu lauren edo, eta aiteternoa buelta bian egosten euki behar da. Bitartean orratzagaz pintxau egin behar dira, hesteak errementau ez daian. Eta pintxau orduan odolik ez urteteak, eginda dagoala esan gura dau.

Mortzilak jateko prest dagoz holan, eta hurrengo egunean auzokoei banatuten jakez, gihar zati bategaz batera hurrekoenentzat. Auzoen artean mortzila truke hori egiteak, denpora baten, jatekoa luzatzeko modua emoten eban, baina alkarren artean konparazinoak egiteko be bai, zeinenak gozoago egozan. Orduan ohiturea herriko handikiei be mortzilak eroatea zan: medikuari eta maisuari kasurako.

Txarria hil eta hurrengo egunean, lehenengo erdibitu eta gero txikitu egiten da. Solomoa, saiheskiak eta pernilak apartauta, ganerako giharrea eta okelea xehetu eta horregaz txorizoak egiten dira. Okela kiloko 26 gramo gatz bota, piper txorizerua eta berakatza nahastau eta masa hori hesteetan sartuta egiten dira txorizoak. Etxean batzen diran piperrak txorizoetarako gordeten dira, txarria hil orduan eukiteko. Osterantzean erosi egiten dira.

Txorizoak luzean lotzen dira, arra baten luzeran gitxi gorabehera, eta tira osoa eskegiten da sikatu daitezan. Suetea izaten da horretarako lekurik onena, lehenago behintzat halan zan, beheko sua egoten zanean. Hamabost bat egun behar izaten dira gitxienez sikatzeko, baina eguraldiaren arabera gehiago be izan daiteke. Gero, konserbetako, txarriaren koipea urtu eta koipe horretan gordeten ebezan lehen, berenberegi horretarako egozan tinakoetan. Oraintsuago, koipearen ordez orioa erabilten hasi ziran. Luzarorako barik, egun batzuetarako baino ez zanean, txorizoak gari edo arto artean sartzen ebezan.

Garaitiko txarrikiak: urdaia, saiheskiak, hazurrak, belarriak eta patak… gatzetan gordeten ebezan, gazun-askan, urte guztian irauteko.

Pernila sikatzeko ixten zan. Gatzetan euki hile pare baten, gero uretan gatza kendu, piper maminagaz ondo igurdi, botikea ipini hazur ondoan eulirik joan ez eikion, eta azkenik eskegi egiten zan kamaran. Halanda be, askotan umedadea sartzen jakon eta kokoak urteten eutsan. Horregaitik, etxe batzuetan azkenean pernila be txorizotarako txikituten dabe.

Txarri-hankak, tripak, belarriak eta musturrak (morroak) karnabaletarako preparetako ohiturea egon da.”

Esatekoak 0
Ikusita: 1017
2015.10.08

Bizkaiko euskal idazleak: “Don Grabiel” Manterola (Zeanuri 1890-1977)

Jose Miguel Barandiaran eta Gabirel Manterola. Sara Etxea, Ataun, 1974.

Izenez Gabriel; euskalzaleen artean euskerazkoa, Gabirel; eta herriko jendearentzat Don Grabiel izan zana Zeanurin jaio zan 1890ean, eta 1977an hil.

Aita barik hazi zan, eta Zeanurin lehenengo eskola urteak egin ostean, Galdakaora joan zan osabeagaz biziten. Han egoala hasi zan latin ikasten. Gasteizko Seminariora joan zan gero, Filosofia eta Teologia ikasten (1905-1913), baina abade egiteko gazteegia zanez, urtebete itxaron behar izan eban eta 1914an abadetu zan.

Seminarioko sasoian beste euskalzale ezagun batzuk euki ebazan ikaskide, Jose Miguel Barandiaran eta Manuel Lekuona esaterako.

Abade egin barri Eibarrera bialdu eben, abade laguntzaile eta monja kapelau. Han egon zan 1936ra arte, gerra hasi arte.

Eibarren egoala euskalgintzan asko lagundu eutsien ezaupide barriak egin ebazan, Urroz historiagilea, Ibargutxi eta Polikarpo Larrañaga beste batzuen artean.

Gazte-gazterik irakurle sutsua izan zan Gabirel, kanpoko aldizkari eta literatura asko leiduten eban. Gaztetan literatura katalana asko irakurri eban (Verdaguer eta Torras i Bages), aldizkari frantses, italianoak eta beste batzuk.

Gehien baten Eleizeari buruzko gaiak erabili ebazan, baina barri zabala eukan Europako ganerako herrietako Eleizearen gorabeherak zirala-ta. Astero kronika bat egiten eban halango gaiekaz, kazetaritza saio antzera, prentsa bilduma modura, beste herrietako barri emonaz.

Ibargutxik «Jaungoiko Zale» taldean sartu eban. Talde hori euskaldun abadeen taldea zan, euskaldunei Eleizako gauzak euskeraz erakusteko sortua. Talde horrek berorrek izen bereko aldizkari bat atara eban eta hor asko idatzi eban Manterolak. Zenbaki bakotxean bi-hiru artikulu argitaratuten ebazan, hainbat izenorde erabilita: “Mitarga”, “Urigoitia”, “Gabirel”, “G.”..., eta izen barik be asko.

Errepublika garaian hileroko Jaungoiko Zale asteroko Ekin bihurtu zan, eta hor be lehen beste kolaborazino egin eban. Baita beste aldizkari batzutan be: Euzkadi, Zeruko Argia, Yakintza, Argia, Karmel, Olerti, Redención, Agur.

Euskal munduko persona handiekaz hartuemona eukan. 1921ean esaterako, Durangon “Euskal Egunak” egin ebezan, gaurko aste kulturalaren antzekoak, dana euskeraz. Eta hor emon eban hitzaldia Manterolak, Barandiaran, Ormaetxea «Orixe», Eguzkitza eta beste batzukaz batera. Aitzolegaz be euki eban hartuemona.

Idazle ugaria izan da, asko eta era askotako gauzak idatzi dauz: artikuluak, itzulpenak, antzerkia, poesia. Asko argitaratu barik dagoz. Hona bere idazlan batzuk:

Santuen bizitza laburrak (1925), Ipuintxoak (1929) Schmid-en ipuinak euskeratuta; Goi-izpiak (1921) olerki sorta; Jesukristoren Nekaldia itzulpena; Gabonetako antzerki jaunkoia itzulpena. Azkenengo biok Bilboko Coliseo Albian antzeztu ziran.

Gabirel Manterolaren bizitzan, garai haretako beste euskalzale guztienean moduan, gerra etena izan zan. 1936an Inglaterrara joan zan hemengo ume talde bat jagoteko ardureagaz. Han egon zan 1948ra arte, gorriak pasetan eta miserian biziten. Itzulpen asko egin ebazan sasoi horretan, eta gauza asko leiduteko aukera euki eban, Euskal Herrian egoan zensuraren aldean. Hil arteko urteak Zeanurin emon ebazan.

Esatekoak 0
Ikusita: 1147
2015.10.01

Kontu-kontetan ala buru-nekatzen?

Zertan zabilz? Zertan diharduzu? Zertan daragoiozu? Zer egiten zagoz? Halako itaunen aurrean, erantzuna emon orduan, darabilgun jarduereagaz erantzun behar jako. Lehenagoko lanbide edo jarduera bat bada, egurrak txikitzea esaterako, modu bitara erantzun geinke gitxienez. Era laburrean, hitz alkarketa bidez: Egur-txikitzen edo egur-txikietan, erregistroen arabera. Edo era osoan, gramatika-marka guztiak agirian dirala: Egurrak txikitzen. Alkarketa bidezko laburbide hori dogu gogoetagai oraingoan.

Egitura horren bidez izendatu izan ditue gure baserritarrek euren betiko hainbat langintza eta zeregin. Gizonezkoa joango zan landara bedar-ebaten edo andra-gizonak solora indaba-batzen edo patata-batzen, edo andrea joango zan asteroko plazara bendeja-saltzen. Izan be, nekazari gizartean jarduera jakinak izan dira ereitea (patata-, gari- zein baba-ereiten), lurrak emondako jeneroa batzea (gaztaina-, intxaur-, piper-batzen), ebatea (bedar siku batzen), jorratzea (artajorran), saltzea (bendeja-saltzen). Ez ahal ditugu gogoan behinolako arta-zuritzeak, arto-garantzeak eta neska-mutilek lantzean etxe baten iluntzetan egiten ebezanak, orduko gau-bigiretan gure fraile sermoilariei hainbeste buruhauste emoten eutsenak?

Nekazari gizartean egun, erritu edo ohitura seinaladuak izan dira egitura horregaz adierazo diranak. Halangoa zan neguan txarri-hiltea egiten zan eguna. Umeak be ez ziran eskolara joaten egun horretan. Uzta sasoian egun seinaladua zan gari-jotea egiten zan eguna, Mogelen berbaz era zaharrera esanda, galjaiteak.

Egun seinaladuak izan dira bizitzako erritu batzuetakoak. Halangoa izan da, lehenago, neska-mutilak ezkontzeko asmoak hartuta egozanean, euretariko bata bestearen etxera aurkeztu edo joaten zanekoa, etxe-ikustea edo arpegi-ikustea egiten zana. Andra sein egin barrien kontura, egun seinaladua izan da andra-ikustea be: auzoko edo hurreko andrak, emakume sein egin barriari, seingintzatik hamabost egun barruan egin ohi eutsen ikustaldia, opari eta guzti. Emazte erdituen gorabehereaz jarraiturik, eleiz-sartzea edo eleiz-sartzatea deritxona be aitatu behar, gaur usadioz kanpo egonagaitik. Seingintza ostean andrea, sein eta guzti sarritan, eleizara lehenengoz joaten zaneko garbitze-erritua. Bizitzaren zikloari jarraiturik, heriotzeagaz edo, zehatzago esanda, gorpu-emote eta hileta erritugaz loturik dago ogi-hastea esaten jakon ohiturea. Aulesti aldean holan deritxo, hileta osteko lehenengo domekan egiten dan olata-meza osteko otordutxoari.

Herri-jokoetan be ezagunak dira txinga-eroatea, harri-jasotzea edo bizkai erara harri-altzetea, beste askoren artean.

Sarritan jazoten ziran zoritxarreko etxe-aldatzeak be, ugazabari errentea ordaindu ez jakolako edo ugazabak etxe hari beste usu bat emon gura eutsalako. Etxeko tresneria, ohe eta inguru guztiak gurdian ipini eta beste lekuren batera etxe bila joan beharra. Gaur egun be, bankuen mailegu ziriz beteei erantzun ezinda, hamaikatxu familiari gertatu jako etxe-egozte mingarria.

Lantzean behin gizon-hilteak be gertatzen ziran, gaur hedabideetan sarriegi irakurri edo entzuten diran andra-hilteen modukoak; giza-hilteak litzateke genero bientzako esan leitekena.

Jarduera batzuk lehen zein gaurkoak dira: lehen neska-laguntzen egiten bazan erromeria ostean, gaur be antzera, neska- zein mutil-laguntzen, neskatilea ausartagoa izan ezkero. Gure artean egunerokoa da soineko-aldatzea, edota gizonezkoetan eguneroko ardurea da bizar-kentzea, edota komunera goazenean praka-eranzten eta praka-janzten ibili beharra.

Saltzaileak be askotariko jeneroenak izan ohi dira. Batzuk pentzu-saltzen ohi dabiltza, beste batzuk ardao-saltzen, arrain-saltzen edo ogi-saltzen. Lehengo zein gaurko jarduerak dira ur-ekarteak, bide-barritzeak eta holakoak.

Badira aditz batzuk beste batzuk baino sarriago agiri diranak holako konposatuetan. Emon aditzaz eregiak ez dira urrienak: barri-emotea, berba- edo hitz-emotea, kontu-emotea, esker-emotea, laztan-emotea eta soka horretakoak.

Eta amaitzeko, gure itauna. Hitz-alkarketa tipo hau ez ete da lanbide, zeregin edo jarduera barri eta modernoetarako be erabilgarri, artean erabili bako hitz-bikoteen bidez jarduera barrutiko kontzeptu barriak edo modernoak adierazoteko? Terminologia barria sortu orduan, ezin ahal dogu zahar-barritze prozesu bat abian ipini eredu honezaz baliaturik? Beti -pen, -keta, -kuntza, -gintza eta beste eratorkuntza konplexuetara joten ibili barik, ez ete da hainbat kasutan garbiagoa, zuzenagoa eta errazagoa bide-konpontze erakoak erabiltea, derriorrean konponketa bila joaten ibili barik?

Galtze oinarritzat hartuta, ez ahal dira bideragarri kontrol-galtzea, erritmo-galtzea edo diru-galtzea? Edo irabazte abiapuntutzat hartua, merkatu-irabaztea, kuota-irabaztea edo gudu-irabaztea? Edota plan izenetik abiatuta, plan-prestatzea edo plan-bideratzea?

Guk halan deritxagu behintzat, irakurlea.

 

Iturriko

2015-09-18

 

Esatekoak 0
Ikusita: 1159