kontaktua
2015.03.13

Hiztegia 2: Et, et, et!

Euskaldunen artean sarritan entzuten dogu gaur egunean, eta gazteen ahotik sarriago hondino be, erderazko “una pasada” (“pasada bat”), “mogollón” edo “super” berbak, kasurako, euren euskerazko jardunean be: Nork ez ditu, pitean-pitean, holako esaldiak entzun? Super guapoa da. Berba egin dau horrek, mogollón! Euria da, pasada bat...

 

Et, et, et! Euskereak baditu hainbat eta hainbat berba zein esakune adierazkor, bai ugaritasuna-askotasuna erakusteko, baita handitasuna be. Hoba ez!

 

Gaur eurotariko batzuk, ekarriko doguz berbalditxu honetara, gazteriari hizkuntza baliabide artezak emon guraz (eta erderakerioi aurre eginaz, jakina!).

1-    Hasi gaitezan, “asko” berbea daroen esamoduak esaten: asko eta asko, asko be asko, asko eta lar...

-         Asko eta asko eskuko telefonoari begira dagoala ikusiko dozu kalean.

2-    Beste batzuk, ostera, zenbaki esanguratsu eta jakin batzuen inguruan eratu dira, kantidadeari berenberegi eusten deutsie: hamaika edo hamaikatxu, makina bat edo makinatxu bat, hainbat, bost, zenbat-gura...

-         Hamaikatxutan joanda gagoz Urkiolara.

-         Hainbat umek eskolako irakasleak daukiez eredutzat, gurasoak barik.

-         Bost bider esan deutsut, baina alperrik!

-         Makina bat guzur esan dau horrek.

3-    Erderazko “un montón de” esakunearen parekoak be badaukaguz bizkaieraz: piloa, moltsoa eta mordoa.

-         Hondino egun piloa falta dogu bakazinoetarako.

-         Ume moltsoa batu da plazan.

4-     “Handitasuna”-ren arlora joanda, gure eretxia da baze, erderazko “una pasada” eta “super” lakoak albo batera itxita, euskerazko kristorena be lartxu ibilten dala… Itzela, galanta, upealakoa, sekulakoa, egundokoa berben modukoak ondo politak dira.

-   Jausi eta eperdiko galanta hartu dot.

-   Bero dago gaur, itzel.

-   Upealako morroskonea egin jatzue alabea.

5-    Eta gaurko gogoetatxu honi amaierea emoteko, herrietako euskaldun jatorrei entzuniko eskandalua, negargarria, partidea edo bazterrak bete lakoak aitatu gura doguz. Aparteko indarra daukie horreek, bai horixe!

-         Negargarri batu dogu aurten patatea.

-         Bat eskatu eta eskandalua emon deust.

-         Kanpotar partidea etorriko ei da Euskal Herrira uda bueltan.

-         Txarrikeriarik gurean? Bazterrak bete!

 

Ba, hurrengoan be “bazterrak bete” entzule bizkaitar batu daitela hona!

Esatekoak 0
Ikusita: 754
2015.03.06

Hiztegia 1: Astoa

Etxeko piztien gainean hainbat esakune eta errefrau dagoz euskeraz, baina astoarean gainekoak dira nagusi danen artean.

Baserritarrak beti izan dau astoa lagun eguneroko behar eta zereginetan: bendejea eta esneak herrira bajatzeko, bueltan errekaduak etxera eroateko, ganaduarentzako jatekoak ekarteko edo basotik egurra igaroteko. Behar astunetarako erabilten izan da eta hortik dator ahalegin fisiko handia eskatzen daben jardunai astobeharrak esatea bizkai euskeraz. Zenbat biderrez entzun ete doguz edadekoen ahotan Makinatxu bat astobehar eginda gagoz gu baserrian edo Astobeharrak egiten kantsauta nago ni eta antzekoak.

Astoa, beste alde batetik, ezjakintasunagaz eta moztasunagaz lotu izan da:

Asko dakianagaitik askojakina dala esaten da euskeraz; ostera, bere burua gauza handitzat daukanari, baina erdirik be ez dakienari, astojakina. Eskola gitxikoa edo ezjakina danagaitik sarri entzuten da esakune hau: Gure kortako astoak baino gitxiago daki horrek. Eta ustea edo dudea erakusten dauenari, hauxe erantzutea: -Seiretan datorrela pentsetan dot. -Pentsau astoak egiten dau. Buru gitxigaz eta ondo pentsau barik jokatzen dauenari be astoa edo astakilo hutsa dala esan ohi jako, astakeriak esan edo egiten dauzalako.

Nonorgaitik motza baino motzagoa dala esateko, konparazino zelebreak egiten dira astoaren atzea irudi hartuta: astoaren popea baino motzagoa izan edo astoaren uzkia baino motzagoa izan. Edo honako esaera hau be bai: Astoa zaldiz jantzi arren, beti asto.

Zaldia astoa baino animalia ederragotzat hartu izan da beti, baina mandoagaz alderatu ezkero, astoa arean baliokoagotzat hartu izan da. Horren erakusgarri dogu erderazko ir de Guatemala a Guatepeor esamoduaren pareko dan asto joan eta mando etorri errefraua. Horren antzeko beste esaera bat be bada, irabazi ustean negozio txarra egiten dauenagaitik esaten dana, edo zeozertan txarragora goazala adierazoteko: Ederra egin dok: astoa saldu eta mandoa erosi.

Hainbat esakune dagoz astoaren inguruan eta gehienetan kontzeptu negatiboai lotuta, baina esaera zaharrak dinoan moduan, astoa beti asto: genio y figura hasta la sepultura.

Esatekoak 0
Ikusita: 790
2015.02.19

Hara hemen, hara hor, hara non…

Aurkezleak dira hara, horra eta hona, erakusle-adberbioak izateaz gainera, nora edo adlatibo kasuan darabilguzan batzuetan. Aurrez uste bako pertsona, gauza edo egoeraren bat aurkezteko euskeraz hara erabilten dogu batez be, eta neurri apalagoan horra eta hona be bai. Gaztelaniaz he erabilten dan moduan, batez be toki adberbioen aurrekari moduan: he aquí, he ahí eta ildokoen antzera.

Estilo liburu batzuetan, euskera onaren eredutzat gomendatzen da graduaren araberako buztarketak egitea. Eta horretara: hara aurkezlea toki-adberbioaz darabilgunean, hirugarren gradukora mugatzea, hara han, baina gradu hurbileko aurkezleak darabilguzanean, gradu horretako toki adberbioakaz batera erabiltea; hau da, hona hemen eta horra hor, baina ahal dala ez hara hemen edo hara hor. Ingenieritza ikuspegitik perfektoak dira horretariko buztarketak, baina tamalez ez datoz ez hiztunen erabilereagaz ez tradizino idatziagaz bat. Hiztunon erabilera errealaren espilutik begiratu ezkero, huts egiten dabe ia beti. Izan be, aspaldiko denporetatik nagusitu da hara aurkezlea beste bien ganetik aurkezle neutro legez. Hara aurkezlea erabilten da, eta egin izan da, ez bakarrik urruneko edo asagoko zerbait aurkezteko, baita hurrekoa zein hur-hurrekoa be. Errazago eta ugariago jalgiten jakuz guztioi hara hemen eta hara hor, beste biak baino. Eurok edo, hobeto esanda, euron egitura laburtuak, berbaz batez be: haor eta hamen (haamen).

Hona eta horra aurkezleak errazago agiri dira eurekaz batera, euron ostean, toki-adberbiorik agiri ez danean. Eurok bakarrik edo hutsik agiri diranean, horra edo hona esatean hurreratu, geuganatu egiten da aurkezkizuna. Nori ez jako ezagun Olentzeroren herri-kantuko leloa, Gabonaldian sarri entzun daroaguna: Horra, horra, horra Olentzero…

Baina hemen, hor edo non adberbioen aurretik horra eta hona erabilteak klasiko sundea dauka gehiago, geure eguneroko berbeta moduarena baino. Añibarrok honetara idatzi eban 1802an: “Damu ta negarren bila bazabilz, hona hemen damuturik ta negarrez bekatari andi hau”. Baina autore klasikoetan azterka hasten bagara, bakan eta mehatz idoroko ditugu hona hemen eta horra hor. Ia beti aurkituko dogu hara hemen edo hara hor. “Ogi zerutik” eleiz kanta ezagunaren ahapaldietariko batek dinoan lez: Bildots santua / hara hemen / munduko gatxak / kentzearren.

Zergaitik dan hori holan? Ba hara markatubakoa dalako, neutroa, eta bardin balio dau buztartzeko hemen lehen graduagaz, zein hor bigarrenekoagaz zein han hirugarrenekoagaz. Bardin antzera jazoten da bertan eta berton adberbioakaz be. Hiztun batzuk berton darabilgu “hemen, esandako lekuan” adierazoteko, baina hemen bertan, egitura bikotxa darabilgunean. Eta euskaldun askok eta askok bertan darabile “han” zein “hor” zein “hemen” adierazoteko. Hiztun horreentzat bertan neutroa da, danerakoa.

Hara hemen egitura bikotxa, berbaz gabilzanean, laburduraz ahoskatzen dogu sarritan: Hamen nor datorren dinogunean, hara hemen esaten gagoz era laburtuan. Edo dinogunean: Ahor ba! Jausi da umea!, esaten gagozana ez da besterik hara hor baino.

Izenlagun modura be errez erabilten ditugu aurkezleak. Honako eta horrako mehatz, baina harako behin eta barriro, berbaz hako erara laburturik. Esaterako: Akordetan zara, harako zure bila joan nintzanean eta topau ez zindudazanean? Baina hurreko jazoera baten aurrean be harako darabilgu, honako edo horrako baino askoz gehiago; baita hurreko gertakizunetarako be. Halan: Hako zoroa! edo Hako zoroori! esakerea errez urtengo deutso edadeko bateri, mespretxuz antzean berba egiten dauenean.

 

Bigarren puntutxu bat.  Aurkezleok, toki-adberbioakaz ezeze, itaun-berbakaz be sarri agiri dira. Ugariena hara non edo hara zelan/zenbat… eredukoa; gitxiago erabiliak dira: horra non/noiz/zelan/zenbat… eta nekez be nekez entzun daikeguz hona lehen pertsonakoaz osotuak.

Añibarrok, Frai Bartolomek eta gainerako gehienek honetariko ereduak ohi darabilez:

Ara emen, Jauna, zeure oinetan parkeske seme gaisto galtzaille au, zeure taldeko ardi galdu deslaitu au; zeuk erosiko arima balio andiko au!” (Añib EL 1802, 146)

Mogelen idatzietan, halanda be, sarritxoago agiri dira hona eta horra, behin bakarrik, behin lagunduta. Peru Abarkako adibide batzuk:

Ona bada. (…) ona neuk antxina entzun nebana. Ona emen batzuk. Orra nun dantzudazan oin otsak.

Orra or Praiska. Orra sangria eginda.

 

Hurrengo baten gehiago eta hobeto.

 

Iturriko

2015-02-16

Esatekoak 0
Ikusita: 1060
2015.02.12

“Azak azatzan” edo -TZA multzokariaren emoi ugaria

Bada atzizki bat euskeran, -tza, ekialdean -tze aldaera dauena, beste balio batzuen artean indar handiko eta emoi ugariko eremu semantikoa hartzen dauena: ugaritasunarena; zerbaiten askotza, pilo, moltso edo mordo esangurea moduren baten adierazoten deuskuna. Azkuek eta ondoko batzuek, “abundancia” eta “abundancial” berbak erabili izan ditue beronen esangura-esparrua espresetako.

Bazterrean itxiko ditut hemen, beren-beregi, batetik bizitza, ezkontza ereduko eratorriak eta bestetik maisutza, frailetza eredukoak. Ez jatorkuz harira.

Kontua da, gairen baten ugaritasun edo moltso nahasi ordenabakoaren kontzeptua adierazo gura dogunean, hiztunok estrategia diferenteak erabili geinkezala horretarako; euretariko bat, bizitasun handikoa, -tza atzizkia erantsiaz gai horren kontzeptua adierazoten dauen izenari. Ur asko dagoan lekuan, euri asko egin dauelako edo, esaten dogu: Hemen dago urtzea! Edo goizean goiz jagita etxe aurreko lantzarrera bagoaz eta oinetakoak edo praka-barrenak busti-busti eginda badakarguz, esan ohi dogu: Hau da garotzea! Egia da garoa eta inontza ez dirala berez bat; garoa euria egin ostekoari esan behar jako zehaztasunez eta inontza, gauez edo goizaldean bedar edo orrien ganeetara firi-firi jausten dan hezetasunari. Baina gatozan atzera arlora. Edurra lodi botaten dauenean eta lurrean inketan danean, esan daroagu: Bart bota dau edurtzea! Edo: Sekulako edurtzak egin ditu aspaldiko partez. Eskaratzean beheko sua egiten badogu eta tximiniak ondo tiratuten ez badau, itzelezko ketzea sortzen da suetean, eta leihoak arin edegiteko ardurarik hartzen ez bada, arnasarik hartu ezinik bertan keak itota hilteko zori larrian gerta geintekezala.

Zenbanaka kontetan ez ditugun izen askogaz, askotza edo neurri handia, larra, adierazo gura dogun guztian, aukera diferenteak ditugu. Hartu daigun jente hitza, berbarako. Lekuren baten hain egunetan azoka egun seinaladua zalako, jente asko batu dala esan geinke; edo jente piloa, edo jente mordoa, edo bazterrak bete jente… edota jentetzea batu dala. Hanpatu gura izan ezkero, sekulako jentetzea, itzelezko jentetzea edo jentetza itzela korapilatu geinke izen egitura hori.

Landara, ortuari eta baso-landa-soloetako generoaz darabilgunean, sortzen dira horretarikoak: bedar asko dagoan lekuari bedartzea; arto arlo zarratuari artotzea, gari arlo trinkoari garitzea, nabo ugaridun soloari nabotzea, porrua franku dagoanari porrutzea, sasiz beteriko lekuari sasitzea edo ota moltsoa baino ez dagoan lekuari otatzea. Udabarrian arbolak orritsu dagozanean, orritzea ikusten da eta udagoienean orriok lur ganera jausten diranean, orbeltzea sortzen da.

Isurkari erdi-isurkariakaz edo ora-masa bigunakaz be antzera: Euritzan ibili eta euritan ibili, antzekoak dira. Basea, zikina, lupina, kaka, simaurra, garnua edo belenea dagoan lekuei erraz esaten jake (edo eratorria geuk sortu geinke) basatza, zikintza, lupetza, kakatza, simaurtza, garnutza edo belenatza. Txarrientzako leku aproposa, behinke be.

Atzera gogorarazo gura doguna da, hizkuntzak gaitasun osoa emoten deuskula hiztunoi, era libre eta zabal batez horretarikoak geuk sortu ahal izateko. Eratorkuntza librea eskeintzen deusku euskerak horretan.

Arbola eta landara izenakazko eratorkuntza hori ez da gaurko kontua; ezta solido batzukaz be: harri edo hatx, kasurako. Onomastika zaharrari aditu bat egitea asko da, hainbeste toponimo edo deitura-izen taiu horretakoak bistaratzeko: Artatza (arte), Elortza (elorri), Lexartza (leizar), Linatza (linua), Isuskitza (itsuskia) Urkitza (urki), Ereinotzaga (erainotz) eta kate luze bat.

Berba batzukaz -tza ugaritasuneko horren ordain hurrekoa arte izaten da, bardin-bardinak izan ez arren. Halan esaten dira sasitzea edo sasiartea, harritzea edo harriartea, haretzeaharea berbatik– edo hareartea, basatzea edo basartea –Mogelen Peru Abarka dogu eredu bikaina, Basarteko unibertsidadean ikasia bera–, laharra baino ez dagoan arloari laharrarte edo lahartza esan leikio.

Jabier Kalzakorta adiskideak amari ikasitako errefrau moduko honegaz akabera emongo deutsagu jardun honi. Zeinek bere lekuan egon behar dauela aitzen emoteko: “Azak azatzan, porruak porrutzan”.

 

Iturriko

2015-02-12

Esatekoak 0
Ikusita: 931
2015.02.02

San Blas eta Santa Ageda

SAN BLAS

Zezeilaren 3a, San Blas eguna. Oihartzun zabaleko eguna euskal lurraldeko leku askotan. Durangoaldearen erdian dagoan Abadiñokoa da entzuterik gehien dauenetariko bat, batez be euskera bizi dan lurraldean. Baina Arabako lurraldean, Aiarako Laudiokoak be bere entzutea dauka eta goi lautadan Dulantzikoak be bai.

San Blasek leku guztietan dauka eztarriko gatxak eta minak kentzeko doaia eta birtutea. Horregaitik bedeinkatzen dira eleizetan egun horretan sanblas kordelak, gero bederatzi egunez samatik eskegita euki behar diranak, edo eztarriko mina kentzeko, eztul eta katarroak uxatzeko, edota sano dagoanari holako gatxik etorri ez dakion.

Egun horregaz zerikusia daben errefrauetan behin baino sarriago agiri dira honako berbak: eztula, doministikuna, arnasarik hartu ezina, ito beharrik egotea. Hara batzuk:

“San Blas, ito arte arnas” (Urdaibai)

“San Blas Abadiñon ta eztul Durangon.” (Lezama)

“San Blas! Bedeinkatutako haria saman ipini eta eztulak blast!”

“San Blas, doministikuka ito behar naz.” (A. Zavala, 2557)

“Idiek eztula egin eta “San Blas!”; aitonak eztula egin, eta “itoko al haiz, ba!” (D. Inza, 164)

Santuaren izena, Blas, monosilaboa eta indar handikoa da, errima joko gihartsua eskeintzen dauena blast hotsitzagaz edo haz adizkiagaz. Hitz-joko horreetariko baten sustraitua da desira txarreko beste hau be:

«San Blas, mañana más, pasau mañana tragauko al as!» (Iurreta).

Ganadu feria eguna izaten da jai hori leku batzuetan. Baina ganaduagaz batera, txarriki eta beste jaki batzuen salmenta eguna be bai. Laudion txarria egiten dabe zotzetara egun horretan eta odolosteak egin eta saldu be bai. Baserritarren eguna zan lehen batez be. Abadiñora, Bizkaitik ez eze, Gipuzkoatik eta Arabatik be jente handia batzen zan. Bide luzeok oinez egiten ziran lehen, negu gorrian, sarritan euriari eta edurrari jarkita, beheak guztiak basatza bihurturik egozala.  Horrek oihartzuna gogorazoten deusku erromeri kopla zahar batek:

“San Blas pasau dan urte bi,

Abadiñora nintzan ni;

denpora txarrak emonda

ez nintzan ondo ibili”.

Eguraldi txarra aitatu dogu: euria, uriolak, edurra, bisutsa… ez dira falta Kandelario, San Blas, Santa Ageda inguru horretan. Gogoratu honango esaera zaharrak:

"Kandeleraz bildurra, Santa Agedaz edurra"  (Azkue, EY, 1736)

“Kandelario, elurra dario; San Blasek lagunduko dio.” (A. Zavala, 1764)

Ganadu-tratuak ez ziran falta izaten egun horretan. Eta negutik udabarrirako bidean, patari zaharrak saldu eta gazteak erosteko momentu ona zalakoa be bai. Hara asto zaharra eta asto barria akordauazoten deuskun errefrau honen esana:

“Santa Luzietan galtzen dan astoa, San Blasetan erosten da gazteagoa” (A.Zavala, 2621)

Santa Ageda

Usu zaharrekoa da Santaiageda kantetan etxerik etxe edo auzorik auzo gazteak ibiltea. Bizkai inguruan Santageda kantetanibiltea esaten jako usu honi. Gipuzkoa aldean Santa eskea entzuten da.

Aranatarrek, hor XIX. mendearen lehen hamarrekoetan garbi usaineko kantu-berbak eta doinuak bultzatu ebezanetik, beste hauspo bat emon eta giro barri baten sartu eben ohitura hau. Santa Ageda bihurtu zan deun Agate, eta aintzaldu eta holako berba hanpatu barrizaleakaz apaindu eben kantuaren testua.

Tradizinoko santageda koplak laukoak dira, lauko luzeak, 10 silaba lehenengo eta hirugarrenak eta 8na bigarren-laugarrenek, bikoiztiek. Tradizino zaharreko beste eske-kopla askoren antzera.

Tradizinokoetan gai biren inguruan bilbatzen dira koplak. Batetik, kantuz ibilteari bere arrazoia emoten deutsan Santa Agedaren bizitza eta martirioa. Bestetik, etxe batera, familia batera kantari-aldrea hurreratzen danean, familia horretako kideai koplak eskaini eta sariaren eskea egitea.

 

Ataungo kopla txortea oinarritzat hartzen badogu, hara zelan gogorazoten deuskuen kopla-kantariek, etxe batera hurreratzean, kantuaren motiboa Santageda bezperan:

“Santa Ageda, Ageda / bihar da santa Ageda, / bihar da santa Ageda ta / gaur haren bezpera gaba”

Ondoren Santa Agedaren martirioaren istoria kontetan jaku koplaz kopla. Siziliako Kataniako alaba hori, zelan oinaze gogorren artean hilteko agindua emon eban Kinziano, Palermoko enperadoreak, edo erregeak. Enperadoreak beretzako nahi neska gazte hori, eta Agedak ezetza emon, ukatu, kristau legean:

“Baina ez zegon larrosa hori / Kinzianorentzat egina, / zeru altuan eukan senarra, / Jesukristo gure Jauna”.

Ataungo bertsinoarekin jarraituko dogu. Zahar usainekoak dira beste saileko koplak, zeinetan etxeko guztiak banan-banan koplatzen diran, azkenean sari eskea egiteko. Lehenengo etxeko jauna edo nagusia.

“Zaldiz da eleizaratzen, / zilarrez oferendatzen, / handik etxera datorrenean / urre-silan da jarritzen, / txokolatea hartu artean / handikan ez da jeikitzen”.

Hurrengo, etxekoandrea:

“Baratzan eder txermena, / ondotik gora lerdena,/ etxekoandrea kopla dezagun / nagusiaren hurrena”.

“Udaberrian zeina dan eder / lino txikiaren hazia, / etxe hontako etxekoandreak / guziontzat badu grazia”.

Ondoren, etxeko semea edo oinordekoa, "nagusi gaztea":

“Usoak dira kotara,/ nire begiak lotara,/ nagusi gaztea oraintxe goaz / berorren koplaetara”.

“Soroan eder goldea,/ soinean kapa morea,/ etxe hontako nagusi gaztea / ondo gizontxo noblea”.

Etxeko alabea hurrengo:

“Eder intxorren kordena,/ halaxen degu ordena,/ andre gaztea kopla dezagun / nausi gaztearen hurrena”.

“Etxetik hasi eta plazara / harriz daukazu galtzara,/ Mikaelaori jai haundietan / ateratzen da dantzara”.

“Gonea dauka josteko,/ jai haundietan jazteko,/ zazikriada balio ditu / etxea gobernatzeko”.

Agur-despedidako koplak azkenez:

“Izenetan dan ederrena da / nire jendeak, Mikaela,/ gu hemendik bagoaz eta / gauon Jainkoak diela”.

 

Sopela inguruan –eta beste leku askotan, jakina– kantau izan diran usadiozko koplakaz osotuko dogu Ataungo tradizino ederraren beste alderdia. Izan be, badira este hainbat zertzelada be kopla-kantetan diharduan taldearen protokoloaren inguruan, leku batean ez bada, bestean agiri ohi diranak.

Herriko alkateari baimena eskatzea toketan da lehenengo:

“Alkate jaunaz egondu gera / atzoko arratsaldean, / libertadea emonik deku / ibilitzeko bakean”

“Ez bagabiltzez bakean, / geure buruen kaltean, / sartu kartzela batean eta / gaur urtebete artean”.

 

Etxeko jaunari eskeinitakoak honetara kantetan dira Uribe-kostako erara:

“Errekaldean lizarra, / zeru goiean izarra, / etxe honetako nagosi jaunak / urregorriz dau bizarra”.

“Urregorriz dau bizarra eta, / diamantezko espalda, / berori bezain gizon prestaurik / herri honetan ez ahal da!”.

Etxekoandrea izan ohi da sari-emoilea, eta hari zuzenduak dira palagu-lausegurik gurienak:

“Etxe honetako etxekoandrea / andre ona ta noblea, / eguno bere ez dau bialdu / limosna barik pobrea”.

edo bigarren partea beste era ezagunago honetara dala:

“bidean gatoz informaturik / zelan dan limosnerea”.

Bigarren kopla eder honetan laudatzen da areago etxekoandre "zabala":

“Etxe honetako etxekoandrea / hamar gonaren jaube da, / Pazko goizean jantziko dituz / hamar gona bere soinean”.

Etxeko "zaldun gaztea" koplatzen da hurrengo:

“Hortxe goian madari, / erramak dituz behera adi, / etxe honetako zaldun gazteak / hamalau urre txintxarri”.

“Hamalau urre txintxarri eta, / zazpi damaren eguzki, / hareek danak holan izanik, / gehiago deituz merezi”.

“Udabarrian urteten daude / erreka munan bitxiek, / hareetxek baino politago dira / (Maritxu) zure begiek”.

 

Etxeko neska gaztearentzako koplak be ugariak baizen ederrak izan ohi dira, poesiaz beteak:

“Hortxe goian idie, / haretxen begi argia, / elaztunetik pasa leiteke / (Maritxu) zure garrie”.

“Hortxe goian bost ardi, / hiru jantzan ta bi adi, / etxe honetako (Ana Marik) / merkatariak hamabi, / merkatariak hamabi deitu, / zein elejidu eztaki”.

Azkenean sari-eskea egitea da usu. Halangoxe kortesiaz egiten zan Sopela aldean:

“Okaran txiki garauz betea, / aurten da zeure urtea, / bost ogerleko emon ezkero/ urte guztiko bakea”

“Emotenba’ozu, emoizu, / emote’ezbadozu, esaizu, / beste batera joateko bere / hemen belu ein be(ha)r daku”

Borondate txarreko zekenentzako be eukiten eben gordeta kopla zakarren bat, komeni ez diranak esateko be.

“Etxe aurren hazurra, / etxe atzean hazurra, / Santagedak emon deitzula / kakapirri ta eztula”.

Kirikiño idazleak onduak izan behar dabe gaur gure kaleetan eta urietan askoz gehiago entzuten diran besteok. Hitzak behintzat. Euroi jagoken doinuak badauka eleiz girokoaren antza. Edozelan be koru batek, bakarlari eta guzti, kantetako pentsaturik onduak dagoz. Euron melodia patxadatsuagoa da, gozoagoa, geldiroagoa. Herri tradizino zaharrari halako goratasun bat, duintasun bat emon guraz ondua. Baserri girotik kale girora, urira erakarri gurako tradizino bizibarritua. Guztiz ezagunak gu guztiontzat beronek hitzak:

"Aintzaldu daigun Agate deuna / bihar da ba Deun Agate /Etxe honetan zorion hutsa / guztiok euko al dabe".

"Deun Agatena batzera gatoz / aurten be igazko berberak,/ igaz lez hartu gagizuez ta / zabaldu zuen zakelak"

Ez dirudi eguraldiak asko lagunduko dauenik Santagedaz, baina atsotitz zaharrek horren abertzentzia egina deuskue lehenagotik:

"Kandeleraz bildurra, Santa Agedaz edurra"  (EY, 1736)

“Kandelario, elurra dario; san blasek lagunduko dio.” (A. Zavala, 1764)

 

Iturriko

2015-02-04

Esatekoak 0
Ikusita: 2079