kontaktua
2016.02.25

Jente UGARI ala jentea UGARI?

“Ekintza ugari [gure elkartean] datozen astetan”. Zezeil honetan bertan mezutegian jaso dodan albistea. Esaldi horretako hiru berbari luzatu deutset begiradea: ekintza ugari, datozen eta astetan. Eta neure barrurako egin dot: neuk idatzi behar izan baneu, beste era honetara egin neukean: Ekintza ugariak hurrengo asteotan Euskararen Etxean. Ez gaitezan epai zorrotzak emoten hasi, dana dala.

Berbaz ez baina, idatziz orioaren antzera zabaltzen hasi dira ekintza ugari, jende ugari, auto ugari erako egiturak. Gramatika begiz azalduta, izen mugagabe baten jarraian ugari, izen sintagma bakarra osotzen, izen multzoaren determinatzaile zenbatzaile lez erabilirik. Nonnahi irakurten dira honetarikoak; irakurri, dinot; idatzi egiten diralako. Berbaz entzun, nekezago, beti-betiko hiztunen ahotik behintzat; euskera etxean edo jente euskaldunaren artean berez ikasi dauen hiztuna bada behintzat.

Ugari hitzak sintaxi diferenteak onartzen ditu: bi bere-bereak, tradizino zaharretik datozenak; eta hirugarren bat, analogiaz edo erantsi jakona: jente ugari, ekintza ugari eredua, hatan be.

Etorki zaharrekoak, adjektiboarena eta adberbioarena dira; moda barrikoa, determinatzaile kategoriakoa.

Adberbioa danean, zenbatekoa edo kantitatea adierazoteko, ugari bere soilean erabilten da, franku hitzaren esangura eta sintaxi beretsuaz. Bedarra ugari edo dirua franku egitura paraleloak dira; gaztelaniaz, “en abundancia”. Izen mugatu baten atzean erabilten dogu sarri: Bazkaritan jana eta edana ugari emon euskuen. Baina apartetxuago be egon daiteke: Maiatzean ugari egoten da bedarra gure landetan.

Adjektiboarena da bigarren kategoria. Fruta-arbola bategaitik esan ginai –madari, sagar edo okaran dala‑ ugaria dala esaten dogu. Edo ortuari bategaitik –piper landara mota bat, kasurako‑, asko emoten badau, ugaria dala. Edo ume bategaitik be, beti berbetan eta geldi egon ezin dan bategaitik, ugaria dala esan geinke.

Zerbaiten kopuru, neurri edo aniztasuna adierazoteko, esaterako baso baten arbola asko dagoala, hiztunok honetara esan ohi dogu: arbolea ugari dago baso honetan. Nekezago, ostera: arbola ugari edo halangorik.

Gure klasikoek halantxe esan eta idatzi eroien. Mogelen adibideak dira ondokoak. Kantitate-adberbioaren sintaxiaz: “ezarri arren simaurra ugari”, “emoten deusku gauzea ugari”, “jatekoa ugari eta larregi”, “dirua ez badozu ugari”.

Gainerako egiturak ez ditugu madarikatuko, baina bai behinik behin berbaz eta idatziz trongalekotzat ditugunak gomendatu.

Iturriko

2016-02-24

Esatekoak 0
Ikusita: 1065
2016.02.18

Ehunetik gora da?

Denpora asko ez da, irratiz entzun neutsala esatari bati euskeraz esaten honako esaldi hau:

“Berbagunek eratutako batzarrean milatik gorak parte hartu dute”.

Berehala zurtu jatazan adimen-belarriok eta neure buruari esan: milatik gora lagunek edo euskaltzalek esan baleu, ondo aparauko eban, baina baina horretara ez, behintzat.

Zein da kontua? Zenbatzaile bati –hogei, ehun edo mila dala‑, kopuru horrez gaineko kopuru edo zenbatekoa dala adierazo gura dogunean, zenbaki horri gora, edo hobeto esanda –tik gora atze-egitura gehituta, ezin deutsagu deklinabide-atzizkirik erantsi, ez nork (zenbatek), ez nori (zenbati), ez noren (zenbaten), ez osterantzekorik: hogeitik gora, ehunetik gora edo milatik gora esan geinke, baina beti be nor kasuan (zenbat). Ezinezkoak dira: hogeitik gorak, ehunetik gorari edo milatik goraren tipoko egiturak. Deklinabide-kasu horreetan onartu ahal izateko aukera bakarra, sintagma horri izen edo izenondo bat gehitzea da: hogeitik gora lagunek, ehunetik gora gazteri edo milatik gora kalteturen protesta.

Euskeraren ekialdean ezaguna da gaur be beste atze-hitz bat hori bera esateko: ehunez goiti, milaz goiti, baina egitura hori ere nor kasuan baino ez, beti be.

Beste zein aukera daukagu, deklinatu orduan arazo hori ez izateko? Balio bera edo hurrekoa dauen beste baliabideren batera joatea: eta gehiago, baino gehiago edo horretarikoren batera.

Horrelan erabili geinkez: Hogei mutil baino gehiagogaz egin da aprobea. Edo: Ehun lagun eta gehiagorentzat atondu ei dabe bazkaria, seguru.

Bide batez zenbatzaile konplexu honeekaz sortu ohi dan beste arazotxu bat: aditzagazko akordioa. Donostiako Tabakaleraren berrinauguratzea dala-ta, eraikuntza hori tabakogintzan ebileneko aldirik onenetako behargin-kopurua dala-ta kronikagileak idatzi edo esan ebana: “1935erako Donostiako Egiako Tabakaleran mila langiletik gora zegoen”. Nire belarrientzat hori be gordintxuegia: mila langiletik gora egozan edo zeuden esango leuke euskaldun batek nahinon. Teoriaz adizki singularra logikoagoa ete litzateken? Baleiteke, baina hizkuntza biziak ez dira matematika teorikoen dantzan bizi, hiztunen ezpanetan baino.

 

Iturriko

2013-03-26

Esatekoak 0
Ikusita: 1158
2015.12.04

Ibilbideak herri-ondarea ezagutzera emoteko

Herri ondarea batzea eta hurrengo belaunaldiei transmititzea da Labayru Fundazioaren egitekoen arteko bat. Transmisino hori egiteko hainbat bitarteko erabilten dira: liburuak, liburuxkak, argazkiak, eskolan lantzeko material didaktikoa.

Azken aldian, ostera, herri gero eta gehiagotan beste bide bat hartu dabe herri-ondare edo herri-jakintza ezagutzera emon eta zabaltzeko, ez bakarrik herritarren artean, ostantzekoen artean be bai: ibilbide bat herrian markau eta haren ganean bideo labur bat egin.

Helburua herri ondarearen transmisioa modu ludiko eta atsegin baten egitea da; eta ondare hori herritar guztien artean ahalik eta gehien zabaltzea. Bideootan era askotako informazioa erakusten da: toponimia, ohiturak, herriko bizimodua, herriko bazterrak, denboraren joanean izan diran aldaketak... Herrien lehena eta oraina ezagutzeko aukera ederra emoten deuskue.

Ibilaldi luzeago edo laburragoak egin daitekez, auzoetatik edo urigunetik irten barik; basoak eta mendiak zeharkatuz... Edozelan be edonork egiteko moduko ibilaldiak erakusten dira eta joan ahala ikusten diran lekuen ganeko barri interesgarri erakusten da bertan.

Batzuetan, herrietako irudien osagarri, bertako lekukoak alkarrizketatzen dira, eta euren testigantzak bideoetan txertatuta agertzen diranez, lekukotasuna askoz interesgarriagoa da.

Orain arte, Nerbioi-Ibaizabaleko herrietan, Bedia, Berriz, Busturia eta Getxon egin izan dira, Youtuben erakusgai ipinten doaz eta oraindik etorkizun handia daukan egitasmoa da.

Ikusentzutekoak indar handiagoa hartzen dau eta norberaren herrian be ezusteak hartu daitekez.

Esatekoak 0
Ikusita: 1184
2015.11.20

Zemendia errefrau bidez

Zemendia, azaroa, hazila, ereitea akordauazoten deuskuen izenak dira hirurak, gari-ereitea batez be nekezal tradizinoan. Sartaldeko euskeran dirauen zemendi berbeak latinetiko sementia baten mailegua dirudi. Arabako erromantzean bada semencia berbea, gazt. sementera adierakoa. Hile honi deitzeko beste izen batzuk neguaren sarreran edo ateetan gagozala gogorazoten deuskue: lehen abendu (AN) edo lehenbiziko abendu (BN) izenek; udabarriak udearen sarrera iragarten dauen antzera.

Errefrauetan badira azaroko egunen laburra eta gauen luzea aitatzen dabenak. Ildo horretan, Azkuek (EY, 1664) honeek dakaz: Azaroko eguna, argiko iluna edo Azaroko eguna, argitu orduko iluna. Gernika aldean honetara entzuten da: Bostak eta iluna, txarria hilteko eguna, ordubeteren atzerapenaz, beste aldaera hau dauela: Seirak eta iluna... Behin azarora ezkero, neguaren ateetan gagozala iragartera datoz beste errefrau batzuk. Batek San Martin ingurua, azaroaren hamaika bueltea, ipinten dau negu gordinaren hurreratze alditzat: San Martin, elurra gertu din (A. Zavala Esaerak 2589). Beste batek, San Klemente bueltea, azaroaren 23a: San Klemente papa, elurra tipi-tapa. (D. Inza, 81).

Txarri-hiltea aitatzen da Seirak eta iluna... dalako horretan. San Martin inguruaz, edo behinik behin zemendiaz lotuta dagoan ospakizuna. Urte osorako, eta batez be negu eta udabarri inguru luzea igaro ahal izateko etxerako janaria, txarriki estimadua, egin eta gordeteko aldia.

Eguraldia dala-ta, zemendiko eguraldia ei da ondoko hileetan izango danaren iragarle. Horretarantz joten dabe honako errefrauok: Azaroan ortzia, urte onaren mentura (A. Zavala Esaerak 396) edo: Hazila hotz, negua motz; hazila bero, negua gero (Azkue EY, 1665), edo hirugarren hau: Jondoni Martinez iguzki, kasu gero otsailari (A. Zavala Esaerak 1649). Ekialdeko errefrauak, hirurak.

Durangoko zidarginen bertso-kopletan be egiten da zemendiko ereite-jardunen aitamena: gal-ereitearena, hatan be: Zemendija amaika, garijak ereiten dinoenean. Iparraldeko beste errefrau batzuk be gari-ereite aroa dala dakarskue gomutara: Jondoni Martine eder, ogia bota lurrer (A. Zavala Esaerak 1648).

Berakatza noiz erein be San Martin ingurua aitatzen deusku Azkuek baturiko dialogo-esaera batek (EY 11841): ‑Zegaitik geratu haz horren ziztrin ‑itandu eutsen berakatzari behin. ‑San Martin aurretik enenduelako erein ‑erantzun eban berakatzak. (Azkue EY 11841).

Eta edurra ona ei da gero uzta ona izateko, errefrau batzuk dinoenez. Halan dino Mokoroaren bildumako honek (57.142 znb.): Elur eroraldi bakotxak balio du ogi-urte. Eta behin abenduan sartu ezkero, edurra franku: Abendoan elurra burdinez, urtharrilan elurra altzaizuz, otsailan elurra zurez, martxoan elurra urez, Mokoroak bere bilduman dakarren arauera (57.142 znb.).

 

Iturriko

2013-11-18

Esatekoak 0
Ikusita: 1284
2015.11.12

San Martin eta txarri-beharrak

San Martin zemendiaren 11an ospatzen da. Egun hori lotzen dogu txarri-hilteakaz; izan be, gitxi gora behera hortik hasita otsailera bitartean izaten da etxean txarria hilteko sasoia.

Txarria hiltea gauza handia izan da etxerako, gaur beste jateko ez egoanean batez be. Baina horrek behar asko Dakar. Holan azalduta dagoz beharrok Bedia. Bizimodua eta ohiturak (Labayru Ikastegia-Bediako Udala, 2013) liburuan.

“Txarria hilteko jente taldea batzen zan etxean, eta gehienetan auzokoren bat izaten zan matarifea. Txarria hil, odolustu, erre, garbitu eta zabaldu egiten zan. Mantilea eta gibela ateraten jakon lehenengo-lehenengo, eta gero tripak. Gibelori beharren ibilitako gizonek jaten eben prijiduta, andrek errekan hesteak garbitzen ebezan bitartean. Txarri-beharrak ondo bereiztuta egozan eta hesteak garbitu, eta mortzilak eta txorizoak egitea andren zeregina zan. Hesteak mortzilak egiteko aprobetxetan ziran.

Mortzilak txarria hilten dan egun berean egiten dira. Bai orduan eta bai gaur egun modu berean egiten dira. Horretarako bezperatik hasten da jeneroa prestetan: arroza, porrua eta kinpulea egosi lehenengo. Hareri piper baltza, gindillea eta perexila egin, eta txarriaren koipea txikituta nahastau. Ordurako txarriaren odola hotzituta dagoanez, odola bota maseari eta horregaz hesteak betetan hasi.

Lehenengo aiteternoa betetan da, hau da, hestearen amaiera, aho bakarra daukana. Gero heste lodiak eta azkenengo meheak. Txarri-afarirako be estimaduena aiteternoa da, eta gero heste lodiakaz egindakoak.

Hesteak bete enbudo txiki bategaz egiten dira, eta zatian-zatian kordelagaz lotu baina beti erredondoan, hiru-laugaz txortak eginda. Egin ahala galdarostu egin behar dira, hau da, uretan egosi, ur horretan porrua botata. Egosteko, denporea behar da; meheak ordu erdi inguru, lodiak hiru ordu lauren edo, eta aiteternoa buelta bian egosten euki behar da. Bitartean orratzagaz pintxau egin behar dira, hesteak errementau ez daian. Eta pintxau orduan odolik ez urteteak, eginda dagoala esan gura dau.

Mortzilak jateko prest dagoz holan, eta hurrengo egunean auzokoei banatuten jakez, gihar zati bategaz batera hurrekoenentzat. Auzoen artean mortzila truke hori egiteak, denpora baten, jatekoa luzatzeko modua emoten eban, baina alkarren artean konparazinoak egiteko be bai, zeinenak gozoago egozan. Orduan ohiturea herriko handikiei be mortzilak eroatea zan: medikuari eta maisuari kasurako.

Txarria hil eta hurrengo egunean, lehenengo erdibitu eta gero txikitu egiten da. Solomoa, saiheskiak eta pernilak apartauta, ganerako giharrea eta okelea xehetu eta horregaz txorizoak egiten dira. Okela kiloko 26 gramo gatz bota, piper txorizerua eta berakatza nahastau eta masa hori hesteetan sartuta egiten dira txorizoak. Etxean batzen diran piperrak txorizoetarako gordeten dira, txarria hil orduan eukiteko. Osterantzean erosi egiten dira.

Txorizoak luzean lotzen dira, arra baten luzeran gitxi gorabehera, eta tira osoa eskegiten da sikatu daitezan. Suetea izaten da horretarako lekurik onena, lehenago behintzat halan zan, beheko sua egoten zanean. Hamabost bat egun behar izaten dira gitxienez sikatzeko, baina eguraldiaren arabera gehiago be izan daiteke. Gero, konserbetako, txarriaren koipea urtu eta koipe horretan gordeten ebezan lehen, berenberegi horretarako egozan tinakoetan. Oraintsuago, koipearen ordez orioa erabilten hasi ziran. Luzarorako barik, egun batzuetarako baino ez zanean, txorizoak gari edo arto artean sartzen ebezan.

Garaitiko txarrikiak: urdaia, saiheskiak, hazurrak, belarriak eta patak… gatzetan gordeten ebezan, gazun-askan, urte guztian irauteko.

Pernila sikatzeko ixten zan. Gatzetan euki hile pare baten, gero uretan gatza kendu, piper maminagaz ondo igurdi, botikea ipini hazur ondoan eulirik joan ez eikion, eta azkenik eskegi egiten zan kamaran. Halanda be, askotan umedadea sartzen jakon eta kokoak urteten eutsan. Horregaitik, etxe batzuetan azkenean pernila be txorizotarako txikituten dabe.

Txarri-hankak, tripak, belarriak eta musturrak (morroak) karnabaletarako preparetako ohiturea egon da.”

Esatekoak 0
Ikusita: 1136