kontaktua
2015.06.19

Hiztegia 14: Askea

Aska bat danok dakigu zer dan. Zabalen daukan esangurea, kortan ganaduari jaten emoten jakon leku edo ontzia. Arska be esaten jako beste leku batzuetan: harri askea, bere jatorrian. Askak, izan be, edo harrizkoak edo zurezkoak izaten ziran lehenago. Zementozkoak eta metalezkoak oraintsuagokoak dira. Ganaduari jatekoa emoteko erabilten dira; ganadu-jatekoa, bedarra gehienetan, berdea edo sikua; pentsua beste batzuetan.

Zein ganadu gauzarentzako dan be, askak izentetako era diferenteak dagoz: ganadu askea, itaskea edo idi askea, txarri askea edo urde aska dira ezagunenak. Txarri-askara botaten jake ozalea txarriei. Behi eta txahalen askak ez dabe izen berezirik; askak, beste barik.

Baina ganaduak ura edaten dauen egitura luzangeari be askea esan izan jako leku batzuetan; edo zehaztasun gehiagoz, ur askea. Halantxe kontetan deusku Iztueta zaldibiarrak bere Gipuzkoako Kondairan: “Plazako bide-andiaren bazterrean dago iturri bat zurezko aska luzetxoa aurrean daukala, abereak bertatik eroso edateko jarria”. Uhaska, ur deposituari be esaten jako, erderaz “aljibe” deritxona.

Zenbait lekutan, uraskea, ur karkabeari edo ur kanalari be esaten jako. Urak handi datozanean eta ganez egiten dabenean, asketatik urten dabela esaten da.

Animaliez aparte be, gizakion janari gauza batzuk gordeteko kaxa moduko batzuei be askea deritxe. Halan, uruna gordeten dan kaxeari, urun askea deritxo Eibar eta inguruetan. Eta lehen, txarria hil eta ostean, negu osorako txarriki gazitua, urdaia-eta gordeten zan kaixeari be, gatzun-askea.

Bateoko ponte-harriari be askea deitu izan jako. Hau harrizko askea izaten da normalean. Eta bestetik, umearen kumeari be seaska esaten jako leku askotan; esan gura da, sein askea.

Baina kortako, ikuiluko, askak dirala-ta, baserritarren ahotan sarri entzun izan dira esakerok: Askea bete ganaduei; Aska bete bedar emon ganaduari; Askakada pentsua emon; edo ganaduari askara jaten emon. Eta halango beste asko.

Eta baserriko gizona, andrea edo mutilen bat izaten da aska aurrean batera eta bestera ibilten dana ganaduari jaten emoten.

Pertsona garanoi be askako ona jatea gustetan jaku; endemas, geuk prestau behar izan barik, edo geuk mahaira ateraten ibili barik, askara jaten emoten jakunean. Nori ez jako gustetan ba, zotzik albora mogidu barik, askatik jatea?

Seme-alaba askok gurasoei emoten eutsen tratu eskasa dala-ta, lehenagoko predikari batek hau idatzi eban behinola: “gurasoak, laranjak legez, ura aterata, zitzinera edo karkabara bota eta, aberetzar mutuak legez, maiteago izan aska betea, askea bete dauen gurasoa baino”.

Esatekoak 0
Ikusita: 867
2015.06.11

Hiztegia 13: Mizkea

Pertsona bat mizkea dala dinogunean, edo mizkatuta dagoala edo bizi dala, batzuetan jateko kontuagaitik esaten dogu, janari gozo guriak baino hartzen ez dituanagaitik, “Delicatessen” deritxegun horreetarikoak.

Baina mizkea, ondo baino hobeto biziten ohituta dagoanagaitik be esaten dogu, berak gura dauen guztia egiten dauenagaitik: “Mizkatuta bizi da hori”. Edo “Mizkerian bizi da” edo “Mizkeriaz erreta dago hori”. Mizkaz bizi be esaten da: Jentea mizkaz bizi da gaur –esaten eban gerra denporako eztasunak ezagutu zituan batek, eta ganeratzen eban: gaur mizkaz, eta lehen, ostera, pobreto.

Errefrau zahar bat be horixe on egitera dator, senar-emazteen gorabeheran: Doilorraren emaztea, mizka, dino.

Nekerik ez ahaleginik kostau barik, dana eskuetara jatorkonak edozertarako eskubidea daukala pentsetan dau; dana inork emonda, eraz eta erraz jatorkulako guztia. Ume batzuk be mizkeak izaten dira; baita andra eta gizon batzuk be. Gurasoak edo bizilagunak zer gura eta haxe emotera ekanduta dagoana, mizkea izango da, edo mizka-mizka eginda egongo da.

Edadeko batek kontetan eban behin, bere gaztetako bizimodua gogora ekarriaz, batez be jan-edan ontxuenetara ohituta egoalako: Danetarik jaten genduan. Mizkeriaz erreta ez ginan egongo ba! Izan be, jateko kontuan be esaten dogu sarri, bat mizkea dala, edo mizka-mizka eginda dagoala, edozer jaten ez dauelako.

Beste berba batzuk be badira horretarako: mizkina be esaten dogu. Mizkinkerian ibiltea edo bizitea be bai. Esakerea da, mizkineria edadeagaz keltzen dala. Hori egia ete dan, beste kontu bat da.

Milikea edo buperea be esaten jako musturfina edo ahofina danari. Halantxe arpegira bota eutsan Peru Abarka baserritarrak Maisu Juan barberu kaletarrari, ostatuan mahaira atera eutsen okelea jan guraezik agertu zanean: “Maixua, ondo milika ta buperea zagoz! Uste zenduan ipiniko euskuezala eperrak, oilandak, oilagorrak eta handikien mahaietako janari gozoak?

Haragi edo okela samurrari be esaten izan jako milikea dala. Hara zer erantzun eutsan basoko saguak etxeko saguari, estura galantak igaro eta gero, bizia galtzetik burua gorde ahal izan ebanean: “Gurago ditut nik bakean jan neure etxeko baba, haritz garau, garagar eta basoak dakarzanak, etxe handi honetako jaki milika eta samurrok baino. Agur!”. Eta, hori esanda, basora alde egin eban.

Garizumea joan zan ezkero, mokofina, ahozuria, mizkea edo litxarrerua danak ez beioe uko egin opatzen jakozan janari gozo eta samurrei.

Esatekoak 0
Ikusita: 1105
2015.06.04

Hiztegia 12: Katua

Katua ze piztia mota dan guztiok dakigu. Katua katu, arra zein emea izan. Katu arrari, katarra esaten jako, beste izaki batzuentzat oilarra edo astarra dinogun moduan, eta saguaren kasuan, satarra. Eta katu emea danean, katua esaten dogu beste barik, nahi-ta batzuk-batzuk katemea be erabili.

Katarrak dirala-ta, esakerea da: zezeilean izaten dala katarren fiestea. Horrexegaitik seguruen, zezeilari katuila esaten deutsie leku batzuetan.

Emeak ugariak izaten dira kumeginen. Katakumeak edo katakumak usterik gitxien danean jaioten dira. Baina beti ez da izaten erraza jakiten katu ameak non daukazan gordeta katakumeok, batez be jaiobarritan. Zuhur jagon behar izaten da ameori, norantz ezkutetan dan.

Katua ez da berez laztan zalea, etxe barruan edo inguruan bizi arren. Katua interesez batzen da ingurura, jateko usaina asmetan dauenean edo sutondoaren epelera. Ingurutik urruntzea izaten da sarri kontua. Ixapi, katua! esan ohi deutsagu halangoetan.

Katuaren ibilkerearen antza hartzen jako hondino oinez ikasi ez dauen ume txikiaren ibilte-moduari be, bi esku eta bi belaunen gainean lurrean erdi tatarrez. Katamar ibili, katuka edo katu-katuka dabilela umea, esaten da.

Pertsona bi hasarre diranean be, txakurraren eta katuaren moduan dabilzala esaten da, edo txakur-katu dabilzala edo dagozala.

Saguen arerio handia izaten zan lehen katua, orain baino goseztoagoak ziranean eta etxekoek jateko gozoz hain mizkatuta ez eukezan denporetan. Saguak harrapau behar, gosea hilteko. Neska-mutilen hartu-emonetarako be erabili izan da katu-saguen irudia. Katua saguaren zain lez egoteak hori adierazoten dau: mutila neskearen zain edo neskea mutilaren zain, noiz eta zelan atrapauko egotea.

Begi berdeak edo berdezkak dituanagaitik be, batez be emakumeen kasuan, esaten dogu katu begiak dituala.

Katua eta emakumea sarritan bat egin ditu gure herri-jakintzak be. Ez al dozue inoiz entzun harako goizaldeko orduetan sutondoan goruetan egoten zan emakumearen ipuina? Katua bajatzen jakola gau guztietan tximiniatik behera, katu zuri handi bat, berba egiten eutsana eta goruetan itxi ez. Eta egun baten gizona parau ei zan beheko su aurrean, andrearen lekuan. Agertu ei jakon katu zuriori eta esan ei eutsan: Gizona eta goruetan? Eta gizonak erantzun: Katua eta berbetan? Eta surtako burdineagaz sekulako belarrondokoa emon ei eutsan katuorri. Hurrengo egunean auzoko atso zahar bat, sorgina seguru, belrria dingilizka ebala agertu ei zan. Katu irudian agertzen zana, atso sorgina izatea subertau. Auzoko andra sorgin bat izatea subertau ei zan katu zuri antzaz agertzen zan hori, etxeko gizonak emon eutsan zartadeagaz hurrengo egunean mankauta agertu zana.

Katu epela be esaten jako hainbat lekutan eme lausengari eta engainatzaileari. Itxuraz formala eta gozoa, baina atzetik engainua, azpikeria eta trikimailua.

Azkenez, katua mozkorrari be esaten jako: “Tabernara ezkero, seguru katua” kantetan eben Durangoko zidarginek. Izan be, ardao apur bat edan ezkero, katutu egiten da bat, eta katua hartuta ez dago bidean zuzen ibilterik, alboz-albozka eta zabu-zabuka baino. Eta lotaldi eder bat egin behar, katua kentzeko.

Amaitu daigun saioa, entzuleak katu-loa egiten hasi baino lehen. Baina katanarrua ondo gordeta, badaezpadan be.

Esatekoak 0
Ikusita: 1157
2015.05.29

Hiztegia 11: Nagia

Euskera egiten dan eremu osoan esaten da nagia. Nagiak, personak izaten dira batez be, eta sarritan, berez nagia izatea barik nagi egotea suertetan da. Gorputzaren egoera bat da nagitasuna, batez be gorputzari berez ixten deutsana egoten da nagi; ostera, bizitzeak estutzen dauen personea fin ibilten da zetan edo hatan, bizimodua zeozelan aterateko.

Beste era batzuetara be izentetan da nagia: alperra. Nagia dana beharrean zuria izaten da, edo atzerea, edo ardurabakoa, edo jareina, edo itxia. Bere lekutik zirkinik egin barik dagoanari, mukurra be esaten jako.

Personak ez diranak be izan leitekez nagiak noizik behinean. Nagi-iturria esaten deutse Deba goienean, urak noizik noizera baino urteten ez dauen iturbegi edo manantialari.

Hatz nagia edo beste barik nagia esaten deutse hainbat lekutan erdiko atzamar luzeari be.

Nagitasunean be mailak egoten dira, graduak. Nagi handia danari leku batzutan esaten jako nagitoa edo nagitotzarra dala be. Alper eta nagi berbak batera dirala, norbait alper-nagia dala, edo Iparraldeko erara, nagi-alferra.

Nagia danak beti dauka atxakiaren bat, ezer egin barik egoteko; sarri, beste zereginen baten akiakulea ipinita. Hori dinoskue behintzat esaera zahar batzuk: Nagia beti lantsu dinoe Iparraldean; Nagia beti nekatua, Nafarroa aldean, edo Nagiaren besoak beti antxumatuak, Gipuzkoa aldean. Edo nagiak, beti atxakiak.

Beharrari atzea emon gorabehera, sabelari ez deutso bakerik emongo nagiak. “Nagiak ondasunak jan” gogorazoten deusku beste esaera batek.

Errefraua aitatu dogun ezkero, ezer ez egitetik kalte handiagoetara be berez doa nagia: etxe-kalte edo herri-kalte izatera. Halan dino esaera batek: Gizon beti nagia, etxe galtzaigarria. Behin zeozertan hasi eta beratan guztien kalterako: Jagi zan nagia, erre eban uria, dino esaera zahar batek. Eta oraintsuagoko beste batek: Nagiagaitik herri zan uria.

Baina nagi berbea, nagitasuna adierazoteko be erabilten dogu. Euria edo hotza dan egunetan, kasurako, nagia emon leio bateri etxetik urteteak; etxe barruan epel-epeletan gozoago egoten dalako. Beharren bat aurrera atera behar bada, nagiak kendu eta zuzen heldu behar jako.

Izaten dira batzuk, nagiarren edo euren nagi handiz, jatekoa prestetako be ardurarik hartzen ez dabenak; ia goseak lehenago hilko leukezala.

Nagitasuna, kortan tenplau etxunda dagoan ganaduaren irudiz be azaltzen da inoiz: “Nagitasuna sartu zan korta ilun baten ta han geratu zan etxunda, lurrera begira” dino sermoilari zahar batek.

Nagikerian ibiltea be ez ei da ona bizimodua aurrera aterateko.

Urak ibai zabaletik itsasorantz joaten diran moduan, gu be nagiro goaz, geldiro-geldiro, geure saio honen akaburantz. Nagiak hartu barik, bizkor eta fin ekin deiogun aurrera.

Esatekoak 0
Ikusita: 1450
2015.05.21

Hiztegia 10: Jo eta su

Su berbearen gainean jardungo dogu gaur. Berba labur-laburra bada be, hara laburtasun horren luzerea norainokoa dan...

Goazen antxinako sueteetara; handixik hasiko gara, suari begira gagozala, suak emon leiguzan berbarik edota esamodurik bitxienak pilotzen.

Suetea berbeak berak suari erreferentzia egiten deutso; baita gaur egunean erabiliagoa dan sukalde berbeak be. Etxe-barruan dagoan lebarik handieneko lekua suetea edo sukaldea dogu. Lehen-lehen, bertan, sua izetu egiten zan, hiru edo lau zozpal batuta; horreri beheko sua esaten jakon, edo supazterra. Haren bueltan jesarrita, eta laratzua testigu zala, etxeko guztien kontuak garandu egiten ziran, txarrak zein onak... Txarrak garbitu eta onak jagon egiten ei ebazan suak.

Lehentxoago laratzua aitatu dogu; baina berorretatik lapikoa eskegitea ahaztu jaku... Ederragoa irudia, supazter horrek lapiko bete indaba pol-pol-pol baleuka! Lapikoa surtan ipini orduko, jakin behar dogu, baina, badirala batetik su alperra edo su geldoa, eta bestetik, su goria edo su gorria, haren kontrakoak diranak. Indabak, su gorri edo goria barik, alperra gurago...

Suaren arlo fisikoa albora eginda, euskaldunontzat suak daukan balio sinbolikoa aintzat hartu daigun orain.

Sua dogu gogo edo ahalegin handien iturria. Zenbat biderrez ez dogu esan, edo entzun, jo eta su segidu behar dala zeozetan, edota su eta gar eutsi behar deutsagula geroari, esate baterako?

Haserrea edo amorrua erakusteko be suaren irudiaz balietan gara euskeraz. Lehengo indaba gozoak, ez al dira erreko eta gu haserretu, ez dago-ta  suak hartuko ez dauenik? Sutan eta garretan paretan da norbera holakoen aurrean! Odolak, ostera, su barik be irakiten dau.

Errefrauen arloa be ugaria da “su” berbearen agerpenaren aldetik, asko eta asko diralako suaren aitamena egiten dabenak. Danen artetik bat apartau dogu, zaharra dana, 1596ko Refranes y Sentencias esakera-bilduman agiri danau: “su bako etxea, gorputz odolbagea” dino.

Agiri-agirikoa da horretan, intera baten, bizimodu tradizionalean, suak eukan garrantzia; gaur egunean gurean teknologiak daukan bestekoa, segurutik...

Esatekoak 0
Ikusita: 1185