kontaktua
2011.09.19

Don Domingo Zuluaga Ibarrangeluko euskaltzalea

Ibarrangelun, jaiotetxean bertan, hil da Don Domingo Zuluaga. 96 urte egin barri, esan daiteke azkenera arte ondo egon dala, beharren ekin eta ekin behinik behin.

Biografia

Don Domingo Ibarrangelun jaio zan 1914ko irailaren 18an, eta han hil zan 2010EKO irailaren 22an. Umetan arreba zaharragaz bizi izan zan urte batzutan, gurasoak Ameriketara joan ziran eta. Hamabi urtegaz Seminariora joan zan, Castillo-Elexabeitira lehenengo, lau urte, eta Gasteizko Seminario Nagusira gero, beste bost urte. Seminarioko aldian igaro eban gerra, Eusko Gudarostean komunikazino arloan. Gernikako bonbaketa izan zanean be, handik pasau zan herrirako bidean, itzelezko triskantzea zala bertan.

26 urte zituala, 1940an, egin zan abade. Ibarrangelun meza barria emon eta Iurretara bialdu eben lehenengo. Han hiru urte eginda, Durangora, Santa Anara joan zan. Durangon beste sei bat urte egin ebazanean Ibarrangeluko parrokoak deitu eta herrira bueltau zan 1949an, lehenengo parrokoaren laguntzaile, eta 1970etik aurrera parroko. Ibarrangelun jubilau zan 1989an, berrogei urte herrian abade eginda. Bitarte horretan Akordako parrokiaren ardurea be euki eban 1986-87 bitartean. Omenaldi ederra egin eutsen herritarrek.

Euskaltzalea

Don Domingo Seminarioan ikasle zan denporan ez zan euskerarik ikasten, ezta euskeraz berba egin be. Baina Gasteizen irakasle ospetsuak euki ebazan, don Manuel Lekuona eta don Jose Migel Barandiaran, eta han zaletu zan euskereagaz eta euskal kultureagaz. Han irakurri ebazan lehenengo liburuak euskeraz, eta herri kulturaz Lekuonak irakatsitakoa sustartu egin jakon. Seminarista talde batek, Lekuona buru zala, “Kardaberaz taldea” sortu eben, euskeraren alde egiteko konpromiso moduan.

Iurretan egin zituan hiru urteetan euskal kulturaren adierazpen batzuk lehenengoz ezagutu zituan don Domingok, dantzariak batetik eta bertsolariak bestetik. Hainbeste zaletu zan, bera izan zan aurrerantzean eragile. Durangon dantzari talde ederra osotu eban; Ibarrangelura joan zanean be, dotrina eta musika-eskolaren atxakian, dantzan, txistua joten eta euskera irakatsi eutsen herriko umeei; eta Akordan beste horrenbeste. Berak ikasi behar izan eban horretarako lehenengo, bai dantzan bai txistua joten. Euskereari eta euskal kantu, dantza eta, orokorrean, kultureari duintasuna emotea zan bere ardurea.

Ibarrangelu kantu eta kontu

Don Manuel Lekuonaren esana betez, don Domingo Ibarrangeluko berbetea batzen hasi zan Seminarioko ikasle zala, eta horretan jardun eban hil arteko denporan guztian. Metodologia apartekorik erabili ez arren, intuizino onagaz jokatu eban eta horren emaitza dira Ibarrangelu kantu eta kontu izeneko liburuan batu eta argitaratutako ondarea (Ibarrangeluko Udala-Labayru Ikastegia-BBK Fundazioa, 2009).

Berba, esamodu, esaldi egin eta errefrau corpus zoragarria osotu eban. Eta horregaz batera, kantu, kontu, ipuin, historia, ohitura, pasadizo zoragarriak datoz liburuan, bizkor, zoli eta bizi kontauta. Estilo zuzena, erreza, berbaz esaten dan modura, ahozko tradizinotik harakoa darabil, berbaldun onaren tankeran.

Esatekoak 0
Ikusita: 1483
2011.09.11

Haur-jolasak I: Zotz egiteko formulak

Umeek urte osoan olgetan dabe, baina uda partean dauke horretarako denporarik gehien. Euskalerriko Atlas Etnografikoaren ale oso bat (Juegos infantiles en Vasconia, Etniker Euskalerria, Bilbo, 1993) horri buruzkoa da eta hona bertara batutako joko batzuk ekarriko doguz.

Jolasean hasi orduko zotz egin behar izaten da taldekideak hautu edo joko barruko pertsonaiaren bat edo bestea izateko. Horretarako modu bat baino gehiago dago.

Zeozer erabilita

● Zeozer hori era askotakoa izan da denporaren arabera. Txanpon bat gora bota eta jausten danean ze alde agiriko dan aukeratzen da. Lurreraino jausten itxi daiteke, edo bota dauenak berak eskuan hartu. Talde bakotxeko batek bat aukeratzen dau bota aurretik, eta agirian geratu dana aukeratu dauenak irabazi dau. Leku batetik bestera ezbardin esaten da: kurutx ala pil (Donibane Garazi).

Txanponik ez egoan denporan eskura egozan beste material batzuk erabilten ziran: harri zapal bat, teila zati bat, txaparen bat… Alde bat bustita baeukan ondo, bestela alde baten txu egiten zan eta gero aukeratu legor ala busti (Elorrio) edo idor ala busti (Donibane Garazi) esanez.

● Beste modu bat da eskuetako batean ostontzea zeozer, harri-koskorren bat esaterako, eta asmatzea zeinetan dagoan.

Edo esku batean zotz batzuk sartu, bat laburragoa dala. Jokalari guztiak bana ateraten doaz eta laburrena hartzen dauenak galdu dau. Horreri zotzetara (Zamudio), xotx ala motx (Donibane Garazi) esaten jako.

● Hankak egin edo hanketara esaten da beste hau egiten danean. Talde bakotxetik bana, distantzia batera jarri, eta oina oinarren aurrean txandaka ipinita, alkarregana hurreratzen doaz. Bestearen oina zapaltzen dauenak irabazi dau.

Zotz-egiteko esaldiak

Zotz egiteko beste modu bat kantu antzeko errezitaduak egitea da. Jokalariak korroan jarri eta, bat erdian jarrita, kantua esan ahala erritmoaren arabera banan-banan seinalatzen ditu. Amaiera suertau jakon jokalaria da aukeratua edo baztertua, kasuan kasuan. Horretarako errezitadu batzuk esaten dira. Ezagunena Dona, dona, katona da gaur egun, baina jokoaren arabera, zotz egiteko modu ezbardinak dagoz. Hona adibide batzuk:

 

Zirristi, mirristi,
grena, plata,
olio, zopa,
urun, plerun,
kuik.
Gaztaña, gora, bera,
txipitin, txapatun,
fuera.

 

 

Harriola, marriola,
etxola, kamala,
betria, gliga,
truntxa, muntxa,
errota, kafia,
linyera, kostera!

 

Kañi kañibeta,
zillarra papillonetan,
zillarerebon,
harriketa,
miñoneta,
enterrabona,
ponalapona,
erregerengana,
txirimirikarka,
txiquit edo ponp!

 

 

Aitxa, motxa jerolipan,
hire seme errotan
errota txiki, klin, klan
Katalina bentan, kolentan
txipirripiton Martin zapatón
toca la trompeta lau kiri kon.

 

Azerije miserije kumunikan
zure semea errotam
errotatxurik errotatxure
nenbillela
topau neban erbi bet
jeurti neutsen arri bet
atara neutsen begi bet
ipini neutsen barri bet
zelemiñe kanpo
zelemiñe kanpo
gari buru
gari buru
sipiss…t.

 

Don, don beleron,
gure errijan,
zazpi gizon dantzan,
ni mozkorra,
zu mozkorra
nai dabena
kanpora.

Etniker Euskalerria. Juegon Infantiles en Vasconia.
Bilbao: Etniker Euskalerria, 1993, 191-207 or.

Esatekoak 0
Ikusita: 4008
2011.09.04

Andra Mariak Karrantzan

Andra Mari eguna sasoi ezbardinetan ospatzen da. Oin da irailekoa (irailak 8) eta Euskal Herriko hainbat herri eta auzotan da jaiegun. Atal honetara hain famaua dan Karrantza Haranekoaren historia eta horregaz zerikusia daben jaiegunak ekarriko doguz.

Soscañoko parrokia edo kontzejuan (Karrantza Harana) Mirarietako Ama Birjinaren eguna be irailaren zortzian da. Denpora luzez Haraneko jagoletzat hartu izan dabe. Ama Birjinaren irudia egoan eleiza zaharraren ondoan Haraneko jatorrizko kontzejuak batu ohi ziran. Gero eleizea bota eta alboan barria egin eben. Bertan dago gaur egun irudi hori. 1926an, hainbat eztabaida eta matrakaren ostean, Buen Sucesoko Ama Birjina —Sucesoko Ama Birjina—, izentau eben Haraneko jagole.

Tradizinoaren arabera, 1670eko irailaren 18an ardiak jagoten egoan neskatila bati Ama Birjina agertu ei jakon eta Ama Birjinak eleizea eregiteko eskatu eutsan. Handik hur santutegi bat egin zan eta mende batzuk garrenera (1953an), Joaquin Lucarini eskultoreak egindako monumentua ipini zan.

Gaur egun Harana osatzen daben hamasei kontzeju edo parrokietako bakotxak bere jagolearen jaiak ospatzen ditu. Auzokoek eurek ordaintzen dabe: batzartu eta etxe bakotxak zenbat ordaindu behar dauen, nortzuk batuko daben dirua eta zelako ekintza antolatuko dan erabagiten dabe.

Nekazarien mobimentu kooperatibistari esker Haranean beste jai bat ospatzen da: San Isidro. Hori Haraneko abeltzainen jaia be bada.

Horreezaz ganera, Sucesoko jaia dago: irailaren 18an egiten da. Gaur egun Haraneko zaindariaren jai nagusia da, garrantzirik handiena daukana eta luzeena dana. Udalak antolatu eta ordaintzen dau.

Ohiturea da landetara joan, eta familiartean bazkaltzea. Landetan erromeria egon ohi da eta arratsaldean zezen lasterketa. Lehenago montxino errazako txahalakaz (Haraneko basoetan hazten zan erraza erdi basatia) egiten bazan be, oin kanpoko parajeetatik dakarrezan animalia eta toreatzaileakaz egiten da.

 

Irudia: Alfonso Ahedo Arriola. Así es el valle de Carranza
 Ediciones Eguia, Bilbao, 1996.

Esatekoak 0
Ikusita: 1930
2011.08.05

Begoñako Andra Mari

Abuztuaren 15ean ospatzen da Andra Mariaren jaia. Gure inguruan hainbat herritan dira jaiak egunotan, baina oraingoan Begoñakoari helduko deutsagu.

Begoñan Andra Mari egunean eta urriaren 11an ospatzen da jaia, bigarren horretan Pio X.ak 1903an Bizkaiko zaindari izentau eban egunagaz bat eginda. Izan be, urte horretatik aurrera Bizkaiko jaurerriko zaindaria da Begoñako Ama.

Ha ta guzti be, lehenagotik be erromes eta otoitz leku indartsua da gaur egun basilikea dana, lehen ermitea, biztaitarrentzat. Eleiztarren emaitzakaz eraiki zan, eta geroago be hainbat barrikuntza horretara egin da, beti dagoalako jentea Begoñako eleizan.

Jaiegun biotan jentetza handia batzen da Begoñara, eta ohitura da oinez joatea. Askok Zazpi Kaleetatik gora doazen eskilaretatik egiten dabe ibilaldia, baina Bizkaiko herri guztietatik hasita Bilboraino oinez joaten dira beste asko. Erromeria handia egiten da bertan.

Horrez ganera, egun seinaladuetan Ama Birjinaren irudia atera eta Bilbora eroan izan da, uholdeak, izurriteak, koronazinoko urrezko ezteguak… izan diranean, kasurako.

Aparteko debozinoa deutsie itsasgizonak. Itsasora joan aurretik Begoñan mezea entzutea ohikoa izan da; itsasontzietan hainbatek dauke Begoña, Begoñako Andra Mari, Virgen de Begoña eta halako izenak; etxera bueltan itsasotik eleizea ikusi orduan ohitura zan, antza, “Salve” esanez agurtzea, hainbesteraino inguru horrek La Salve izena dauka.

Horren lekukotza itxi eban Gorgonio Renteriak poema honetan:

BEGOÑAKO AMARI

Indietatik Ama laztana
Nire gomuta doa zugana
Eta jartzen da zure oinpean
Jarri nintzan lez agur eitean.
Ni naz harako hobentzailea,
Gomutau zaitez Ama maitea!
“Gorde nagizu zeure menpean”
Esan eutsuna agur eitean.
Ni naz harako belaunbikorik
Eta begiak malkoz beterik
Jarri nebana bular ganean
Zure irudia agur eitean.
Gomuta egizu baita laguna,
Nire lurreko kutun-kutuna,
Hortxe egona neugaz batean
Ama laztana! agur eitean.
Gorde gagizuz gaur arte legez
Nahiz itxasoan ta nahiz lehorrez
Laster batzeko zeure aurrean
Egon ginan lez agur eitean.
Zaindari eder Jaungoikozkoa
Bizkaian Ama Begoñakoa
Egizu, arren, gure artean
Esan neutsuna agur eitean.

Manilan, 1903ko urriaren 11n (Ibaizabal, 1903)

Hona Begoñako Andra Mariaren kanta:

Begoñako Andra Mari
Bizkaiko zaindari.
Zure seme maitaleak
Zugana kantari.

Itsas gizon sinesdunak
Zugan dabe kabi
artzain gaixo menditarrak
Zugan euren begi.

Lugin eta langileak
Zuri otoilari.
Aberatsak ta txiroak
zaituela argi.

Ama maite bihotzeko
bigun eta garbi.
Bizkaiko seme-alabak
hartu ta zain beti.

 

Irudia: Begoñako basilikaren webgunetik hartua.

Esatekoak 0
Ikusita: 2572
2011.08.05

Eusebio Erkiaga (1912-1993)

Irailaren 4an dira urteak Eusegio Erkiaga jaio zana, horregaitik ekarriko dogu atal honetara.

Eusebio Erkiaga Alastra Lekeition jaio zan, 1912ko irailaren lauan. Gaztetako urteak herrian egin ebazan, baina bide profesionalak Bilbora eroan eban, Banco de Vizcayan behar egin eban eta. Dana dala, Bilbon bizimodua egin arren, Lekeitiogaz lotura estu-estua euki eban beti, eta hango berbetea egiten eban atzenera arte.

Euskalgintzan nabarmendu zan Eusebio, ganera euskerarako biderik ez egoan sasoian. Abertzaletasunak bultzatuta hasi zan idazten, artikuluak eta bertso solteak lehenengo, baina idazlan mardulagoak be bai gero.

Hasieran Bizkaitarra, Euzkadi, Eguna egunkarietan idazten eban, lankide zituala Augustin Zubikarai, Jose Maria Arizmendiarrieta eta Manuel Ziarsolo Abeletxe.

Gerrak dana eten ebanean be, txiri-txiri berak han eta hemen Bilboko euskaltzale giroetan parte hartu eban ahal zan guztian. Euskerazaleak alkartearen sortzaileetako bat izan zan, Labayru Ikastegian ohorezko kide, euskaltzain osoa.

Idazle ibilbidean hainbat idatzi itxi dauz, genero guztietakoak ganera, eta itzulpenak be ez edozelakoak. Ezizena erabili eban hainbat lanetan, garaian ohitura zan moduan: Endaitz, Erkiagarre, Eusebi.

Idazlan ia guztiak Labayru Ikastegiak argitaratuak dira. Hona izenburuak:

Nobelak: Arranegi (1958), Batetik Bestera (1962) eta Araibar zalduna (1962), Jaioko dira (1984), Txurio Txoria (1986), eta Irribarrea galtzen denean (1987). Hil ostean aurkitu ahal izan eban Andres Urrutiak Erkiagak itulitako nobela bat, George Simenonen nobela poliziako bat, eta baita argitaratu be Aspaldiko Maigret izenagaz.

Antzerki eta prosa-idazlan laburrak Andres Urrutiak batu zituan Berbalauaren kulunkan izenburuagaz, liburu potolo bitan.

Eta beste hainbeste egin eban Igone Etxebarriak poesiagaz, Goizean eta arratsean Eskubete neurtitz izenburupean batuta argitaratu zituan Erkiagaren olerki guztiak, artean han-hor-hemen agertutakoak eta bakoak.

Horrez ganera, beste olerki liburutxu bi be egin ebazan, bata Ez zaitez Gernikara joan, Lauaxeta (1989), Lauaxetari eskeinia, eta Gizonaren aldia (1990), Arizmendiarrietari opatutakoa.

Hain bizitza oparoak ekarri eutsan aitorpenik be, eta bizi zala hainbat sari eta omenaldi hartu zituan: Labayru Ikastegiarena (1985), Lekeitioko herriarena (1988) hango “seme kutuna” izendatu ebenekoa; Eusko Jaurlaritzaren Euskal Letren Merezimenduzko saria (1988), Eusko Alderdi Jeltzalearena (1990), Bizkaiko Foru Aldundiarena (1992) eta Euskaltzaindiaren zilarrezko domina (1993).

Literaturaren osagarri diran beste zaletasun batzuk be baeukazan Erkiagak, danen gainetik musikarena segurutik. Musika-jole ezeze, hartu-emona euki eban musikaririk handienakaz, baita kolaborau be hareen musikari letra ipinten nahiz kontrara: Francisco Bengoa, Juan Cordero Castaños, Felix Ibarrondo, Juan Orue, Francisco Javier Gargallo, J. Anton Larrauri, Rafael Ruiz de Lejarza.

Esatekoak 0
Ikusita: 1211