kontaktua
2011.11.07

San Martin eta txarri-hiltea

Zemendiaren 11an ospatzen da San Martin, eta herri egutegian txarria hilteko sasoiaren hasiera da, orduan hasi eta Gabon bueltara arte. San Martin egunaren ganean badago makina bat esaera; batzuk eguraldiagaz lotuta, besteak jatekoagaz. Hona batzuk:

 

  • Zemendian San Martinek orio zaragiak aurretik zein atzetik botaten dauz.
  • Negu ona izateko, San Martinetako hiru biderrez edurra egin behar dau.
  • Egiazko negua, San Martinetan hasten.
  • Jaun done Martinen zaldiari, olorik emon ez.
  • San Martin (11an) zegaz, San Roman (18an) haregaz eta Santa Katalina (25an) beragaz.
  • San Martin, beharrak beharra eragin.
  • San Martin logizu, ondoko urtea garizu.
  • San Martin, negua atzetik edo aurretik, gehienean bietatik.
  • San Martin uda, uda txiki.
  • Horreri be etorriko jako bere San Martin.
  • San Martinetako berakatzak egin.
  • San Simon eta Juda zerekin, San Martin harekin.
  • Txarri guztiei heltzen jake San Martin eguna.

Nekazarien munduan oin dala urte batzuk arte Euskal Herriko etxe eta familiarik gehienetan txarria hiltea usua izan da. Busturian esaera hau erabilten eben baten bat etxe onera ezkontzen dala esateko: txarria hilten daben lekura ezkondu da.

Txarria hilten danean auzoko, senitarteko eta urtean zehar zerbitzuren bat eskaintzen deutsenei (abadea, medikua, maisu-maistra...) odolosteak eta txarriaren beste gorputz atalak emoten jakez. Holan, batzuen eta besteen artean trukea egiten da. Hori oinarri hartuta, Bizkaian badago esaera bat: odolosteak ordeaz. Horrek esan gura dau, norberak zer egin (ona zein txarra), besteek be haxe egingo deuskuela.

Herri-kulturan asko agertzen da santu hau gure artean, San Martin txiki moduan askotan. Tradizinoak dinoanez, zuhurra be zuhurra zan, jentil eta basajaunei trikimailuen bitartez kendu eutsien euren jakituria, eta horreri esker ezagutu dauz gizakiak lurra landuteko hainbat gauza: gari-hazia, artoa noiz erein, zerrea zelan egin, errotarria zelan dabilen…

Esaten da deabruak ikazkin bateri lagundu eutsala eguneko beharra egiten eta saritzat arimea eskatu eutsala. Ezpabere, San Martinen kantua esatea opatu eutsan eta hori aukeratu eban ikazkinak. Halanda be, deabruak beti tentau egiten dau eta, hamahirugarrena? itauntzen deutso Martini. Eta harek “Ez dok hamahiru” esaldi ospetsua erantzun. Bitoria Artetxe zeanuriztarrari jasotakoa da hau.

–San Martin esaik bat

–Gure jauna bera dok bat

Berak salbauko gaiozak.

–San Martin esaik bi

–Erromako altara santuek bi

Gure jauna bera dok bat

Berak salbauko gaiozak.

–San Martin esaik hiru

–Hirurek hiru eternidadeak

Erromako altara santuek bi

Gure jauna bera dok bat

Berak salbauko gaiozak.

(...)

–San Martin esaik hamabi

–Hamabi apostoluak

Hamaika mila aingeruak

Hamar mandamentuak

Bederatzi ordenaduak

Zortzi, zortzi zeruak

Zazpi sakramentuak

Seirak, seirak izerrak

Bostak kristoren llagak

Laurak ebangelistak

Hirurak, hiru eternidadeak

Erromako altara santuak bi

Gure jauna bera dok bat

Berak salbauko gaiozak.

Deabruak orduan:

–San Martin, esaik hamahiru!

-Ez, ez dok hamahiru!

Esatekoak 0
Ikusita: 1498
2011.10.31

Hildakoen gomutea

Hildakoak gomutatzeko ohituren artean, badira hildako guztiak gogora ekarten dabezanak. Halakoen artean garrantzitsuenak Domuru Santu (zemendiak bat) eta Defuntuen eguna (zemendiak 2) dira. Beste alde batetik, leku askotan, herriko patroiaren ospakizunaren hurrengo egunean arimen mezak egiten dira, herriko defuntuak gomutatzeko.

Hego Euskal Herrian hilobietara lorak eroan eta ortusantura joateko ohiturak barriak dira. Zemendiko lehenengo egun bietan be ez da egiten izan herri askotan. Hildakoak gomutatzeko erlijino ekintzak eleizako jarlekuaren ganean egiten ziran, eta argia eta ogia opestea zan oinarria.

Domuru Santu

Hildakoen omenez egiten diran eskaintzek aldaketa handiak egin dabez hogeigarren mende hasieratik hona.

Garai baten ogia eta kandelak eroaten ziran eleiz barruko hilobietara, XIX. gizaldi hasieratik izaera sinbolikoa eukien eta. Ogia eskaintzea izan zan lehenengo galdu zan ohiturea. Kandelak, hilobi edo jarlekuetara barik, ortusantuko hilobietara eroaten hasi ziran. Azkenik, loreek kandelak ordezkatu ebezan hirurogeiko hamarkadatik aurrera. Ordezkapen hori urietako biztanleek eragin eben, herrietara lora-koroak agintzen hasi ziranean. Hilobietako koroetara urre-liliak ibilten izan dira, batez be, Domuru Santu egun inguruan loratzen dirala eta.

Gaur egun, ostera, edozein lora mueta erosi eta erabilten da Domuru Santu egunez ortusantura eroaten diran erramuetarako.

Eleizan egiten diran eskaintzak

Domuru Santu egunez, beluko meza amaitu ostean, errespontsoa esaten zan. Egun horretan ez zan defuntuen mezarik egiten, baina arratsaldean defuntuen bezperak egiten ziran.

Domuru Santu egunez, eleizako hilobian, zamau izeneko ohial baltzak eta sendiko hildako kopuruaren araberako kandela gehiago edo gitxiago isiotzen ebezan. Aipatu dogun ezkoaz ganera, olata  izeneko ogiak ipinten ziran. Konsagrazinoaren ostean sakristaua jarlekuz jarleku igaroten zan eta otzara baten batzen ebazan.

Gerra ostetik hirurogeiko hamarkadara arteko sasoian galdu zan ogiak opesteko ohiturea. Hara Domuru Santun egiten zan ohitura horren gomuta ekarten deuskun Aramaion batutako kantea:

Bihar Domu Santu / umie zuluen sartu/ ama negarrez/ aita dolorez/ abadie kantetan/ olatien pozez.

Ortusantura bisitak egitea

Domuru Santun ortusantura joatea ohitura barria da, XX. gizaldiko 50 eta 60ko hamarkadetatik egiten izan da. Lehenago, hildakoei eskaintzak eleizako jarlekuan egiten jakezan. XIX. mende hasierara arte gorpuak eleiz barruan lurperatzen ziran. Hilerriak eleizatik ataratea ez jakon bapere gustatu orduko jenteari. Eta hori izan leiteke hilerrira joateko ohiturarik ez egotearen arrazoi bat.

Hasikeran argiak eroaten ziran ortusantura, jarlekura legez. Gerora, ostera, jentea lorak eroaten hasi zan.

Ortusantura egiten dan bisitan beti errezaten izan da, leku batzuetan abadea joan eta lurperatutako guztien aldeko otoitz orokorra egiten eban. Beste batzuetan, eleizako hilobietan egiten zan legez, banan-banan igarotzen zan hilobi guztietatik.

Bizkaiko hainbat herritan, meza nagusiaren ostean prozesinoan joaten ziran hilerrira. Prozesinoaren aurretik Arimen Kofradiako bandera zuria eroaten zan. Banderaren alboetan kandela handi bi eroaten ebezan. Ortusantura heltzean danak batera egiten eben otoitz, eta gero bakotxa bere etxekoen hilobira joaten zan.

Esatekoak 0
Ikusita: 1594
2011.10.24

Hizkuntzeagaz olgetan

Sasoi baten berba-jokoak euria eta hotza egiten ebanean denpora-pasarako erabilten ziran. Gaur egun, ostera, umeen ahoskerea, lexikoa eta buru-argitasuna aberasteko, izan be, laso eta geldian egiteko olgetak dira eta.

Denpora-pasok izan ohi dira aurreko hitzaren azkenengo silabea eta hurrengoaren azkena batzea, aldrebeskeriak, errima barregarriak, aho-korapiloak edo hizkera kriptikoak erabiltea.

Aho-korapilo en artean daukagu esaterako:

 

Akerrak adarrak okerrak ditu,
adarrak okerrak akerrak ditu,
okerrak adarrak akerrak ditu.

Goratxuago hizkera kriptikoa aitatu dogu, baina zer da? Hitz egiten dabilzala, silaben artean beste silaba bat tartekatzea (beti bera edo aurreko silabaren bokalari eutsiaz). Normalean pi, ti, pe edo te izaten dira. Umeek gustukoa dabe ingurukoek ulertzen ez daben moduan berba egitea. Honakoak euskeraz nahi erderaz egin izan dira. Esaterako:

 

Arratsaldean amagaz Bilbora joango gara.
Aparrapatsalpadepeanpa apamapagazpa Bilpiboporapa jopoanpagopo gaparapa.
Aperrapetsalpedepeanpe apemapegazpe Bilpeboperape jopeanpegope gaperape.

Horreezaz ganera, alkarrizketa itxurakoak be badagoz. Ikusi daigun eurotariko bat:

 

– Kukurruku!
– Zer biozu?
– Buruan min.
– Zeinek egin?
– Oilarrak.
– Nun da bera?
– Basuan.
– Zer egiten?
– Txotxak batzen.
– Txotxak zetako?
– Sua eiteko.
– Sua zetako?
– Abadiarentzako.
– Abadia zetako?
– Gure arima salbatu ta zerura joateko.

Barregarrien artean honakoak daukaguz, kasurako:

 

– Bihar artio!
– Egon xutik eror artio!

        ***

Trilili ala tralala!
Kantu guzien ama da.
Nik ogi eta xingarra,
hik idi baten adarra.
Trilili ala tralala.

– Baratzian porru!
– Tripan mila debru!

        ***

Intziri ta intziri!
Astoaren putza hiri,
behiaren esnia niri.
Zirri-mirri!

Etniker Euskalerria. Juegos Infantiles en Vasconia.
Bilbao: Labayru Ikastegia, 2006, 589-626 or.

Esatekoak 0
Ikusita: 1529
2011.10.18

Haur-jolasak II. Ostonduten

Ezkutaketan egiteko hainbat modu dago. Hamen bat. Betetzailea hormeari begira ipini eta berrogeta hamarrera edo ehunera arte zenbatuko dau. Amaitu orduan, honen antzeko formulak abesten dira, herririk herri ezbardinak badaitekez be:

 

Kiriketan, koketan,
eperrain xokuetan,
nere ondoan altxatzen denak
berak beteko du. Kirik?

 

Beste umeak bien bitartean ostondu eta, betetzaileak kirik? esatean, hondino ezkutau barik badagoz eko, eta prest badagoz kirik esaten dabe. Orduan betetzailea euren bila hasten da.

Esatekoak 0
Ikusita: 1441
2011.10.10

Bitoriano Gandiaga (1928-2001)

Bitoriano Gandiaga bizkaitar poeta handiaren jaiotza gogoratuko dogu. 1928ko urriaren 8an jaio zan Mendatan.

Olerkigintza dogu idazle bizkaitarraren produkzino literarioaren zutabe nagusia. Hainbat argitalpen itxi zituan poesiakaz horniduta. Elorri (1962) liburuagaz ekin eutsan B. Gandiagak bere obra oparoari eta haren ostean Hiru gizon bakarka (1974) eta Uda batez Madrilen (1977) liburuek lau haizeetara zabaldu eben poetaren izena.

Bigarren liburuaren bitartez heldu zan Gandiaga batez be publiko zabalarenganaino. Hedatze horretan laguntza handia izan zan 70eko hamarkadan euskal kantariek, euren kantuak moldatzean, erruz erabiltea liburuko poemak.

Geroago, Denbora galdu alde (1985) eta Gabon dut anuntzio (1986) opetsi eutsazan Gandiagak euskal irakurlegoari. Eta Ahotsik behartu gabe (1997) liburuagaz itxitzat laga eban Gandiagak, bizi zala, argitara emon eban liburu-sorta.

Zorionez, baina, liburu honeek euren segida izan dabe. Izan be, 2004. urtean Adio poemarioa emon eben argitara, eta urtebete geroago, 2005eko udagoienean, Elkar-Labayru-AEF argitaletxeek Mendatako idazlearen olerki argitarabakoak emon zituen argitara, lau liburu ederretan emon be: Biziminez, Euskalminez, Izadiminez eta Jainkominez. Hamaika poema-liburu doguz, beraz, B. Gandiagaren obra poetiko mardula osatzen dabenak.

Ha ta guzti be, prosaz be hainbat idatzi eban, eta hori batu eban Iñaki Sarriugartek Hitz lauz idazten izenburupean (Labayru Ikastegia, 2006).

 

ESPERANTZARI leiho bat

Zabaldu omen diote

Bizi ahal ote den

Ikusteko ere.

Baina apenas

Ikusi duten

Esperantzarik.

Desilusio usai bat

Erten omen da leihotik.

Esatekoak 0
Ikusita: 2055