kontaktua
2015.09.24

Jan ahala. Emon ahala

Oraindino oraintsu irakurri neutsan ikasle bati honako esaldi hau: “Txikitan euskaraz mintzo baginen ere, urteak aurrera zihoazen heinean, gaztelerak menderatu gintuen”. Esango neuke, euskera landuan egin dala ezagunago eguneroko berbetan baino, idatziz ahoz baino gehiago, esate-modu hori.

Berehala etorri jatan burura: urteak aurrera joan ahala idatzi baleu, laburrean borobilago esango eukean, hiztun euskaldunen erregistrotik hurrago, edozein euskaldunek euskerea darion-darionean burutik ahora ekarri baleu lez.

Horregaz batera etorri jatan akordura, Ondarroako berbaikunea bizitzeko eta balioztatzeko bertako erakunde eta alkarteek atondu daben plan bat, honako sloganagaz bateatu dabena: Ahuakemonala. Igaro dan bagilean aurkeztu zan lehiaketa antzerako plan hau uri horretan. Ahuakemonala: holan dana batera irakurrita, edonork pentsau lei, beste inon ezaguna ez dan berba bitxiren bat dogula hor, baina idatziko arauetara ekarri ezkero, edonork hartuko leuskio antza: ahoak emon ahala. Ahoz darabilgun berbeta freskoa bere jarioan, bere berezitasun eta guzti batzea hartu dabe asmotan ondarroatarrek horren bidez. Arrakasta ona jadetsiko ahal dabe! Opa deutsegu behintzat. Baina ahozko berbetako bitxi ederrok, batu eta ostean idatzizko ubidera ekarteko ahaleginik egiten ez bada, ereindako guzti horren uztea labur geratuko da, jasoaren erdirik be ez da literaturaren baratzara irauliko.

Aditz partizipio bati, esanguraz dinamikoa dan bati, jan, esan, egin, eroan, emon… legezko bati ahala atzean ipini ezkero, postposizino bat balitz lez, iraupenezko prozesu bat eregiten dogu, beste ekintza edo prozesu baten paralelo doana. Halan: Aitak dirua emon ahala gastetan eban semeak esaldian, dirua emotea eta dirua gastetea bata bestearen parean doazen gertaerak, prozesuak, dirala adierazoten gagoz. Gaztelaniaz “según, a medida que, conforme” preposizino edo aurre egiturekin adierazoten danaren kidekoa.

Egia da, hori esateko euskeraz beste baliokide batzuk be badirala. Ibili ahala egituraren ordainak izan leitekez: dabilen neurrian, dabilen ereduan edota goian ipini dogun heinean. Baina (sartu, urten, emon…) ahala egiturak badau alde on bat: laburrean eta adierazkortasun apartekoz prozesuak markatzea.

Gaztelaniaren “según” (+ aditza) egituraren pareko bat be ezaguna eta erabilia da euskeran, lehen eta gaur: Zelan hazten zoazan, gehiago ikasten saiatu behar da. Edo zelan… halan egitura banatzaileaz: Zelan sartu, halan urten; zelan etorri, halan joan; zelan emon, halan hartu. J. Mateo Zabala idazlearen esaldi bategaz on egin daikegu zelan… halan… egitura hori, sarritxotan guztiz baliagarria gertatzen dana ekintza progresibo biren arteko denpora erlazinoa espresatzeko, gaur desmodara egon arren eta garbizale batzuk susmagarritzat jota baztertu gura izan arren: “Eta zelan urteetan aurrera doazan, halan dotrinea bere hobato jakin behar dabe”.

Kopuru handiagaz lotuta ohi dago ahala hori ingurune askotan. Jatordu baten jatekoa edo edatekoa franku egon bada, jan-ahala eta edan-ahala egon dala esaten da; hau da, zenbat gura. Pedro Astarloaren berbaz: “Askok eta askok, jan ahala jan arren, ase-ase egiten ez badira, edo gehiago jan ahal leiela geratuten badira, uste dabe baru egiten dabeela” (UD2). Eta J.Mateo Zabalaren berbaz: “Askok eta askok uste dabe eze, edan ahala edarren, burua nahastauta euren buruen jaube ez direala parau arren, ez dala katua hartutea”.

Ahala atze-hitzagaz batera ahalean be zabal dabil, zertan erako galdetzaileen ordainez: Pedalei emon ahalean joan da aurbeheran tximistea lez.

Idatzizko tradizinoan horren ugaria ez bada be, berbaz normal-normala da eta toketan danerako eralten bada, laburbide erosoa eta onura handikoa estiloaren aldetik idatziz zein ahoz. Erabili ahala ikasten da artez erabilten.

 

Iturriko

2015-09-15

Esatekoak 0
Ikusita: 105
2015.09.14

Bildurkilik eta Hotzakilik

Bizkai sartaldean, Arratia aldean berariaz, sarri entzuten da bildurkilik berbea, bildurkilik egon, beste paraje batzuetan bildurretan, bildurtuta, bildurrez beterik edo bildurrez ikara… esaten danerako, Bildurrak hilik esamoduaren era josia. Inguru zabalagoan entzuten dira, ostera, egitura berekoak diran hotzakilik edo gosekila.

Hor atzean dogun gramatika-egitura zaharra da euskeran, euskerearen zahartasun ezaugarritzat be behin edo behin aitatzen dana: bildurrak hilik, hotzak hilik, goseak hila. Euskeraz ergatibo-sintagma batez adierazoten doguna, gaztelaniaz eta beste hizkuntzetan kausa zentzuzko adizlagun batez adierazoten da, de (edo por) preposizinoaren bidez: “muerto de (frío/miedo/hambre).

Hartu aditzaz eregiak dira egitura horregazko ugarienetarikoak, loak hartu guztien buru dala. Urlia loak hartu dau egitura zaharra dogu, urliak lo hartu dau arruntaren ondoan. Edozelan be, zuzenagoa gramatikaren aldetik, urlia loakartu da baino, sarritan entzuten dana berau. Hobesten dana dau laguntzaileagazkoa, da laguntzaileagazkoa barik. Izan be, gaurko hiztun askok, berariaz gazteek, aditz laguntzailez aldatzeko joera hartu dabe, eta esaten dabe: umea lokartu da, loak hartu dau esan beharrekoa.

Hartu aditz horregaz berorregaz sortuak dira beste hainbat. Giza gorputzaren egoera edo aldiakaz edota giza gogaldiakaz lotuak dira: larriak hartu dau (larritu da), ikareak hartu, nerbioak hartuta egon (senetik urtenda) edo dardareak hartu. Mogelen idatzietarik jasoak dira honakoak: “ikara gogor batek artuten nau”, “artu eban biotzeko ikara andi batek” (JAMog CO 97), “Ez zaituala ikara barri batek artuko […]?”, “direanak artu zituala gorputz guztiko dardara edo ikara andi batek”.

Ildo berean erabilten dira, amorruak hartu, arrabioak hartu edo erneguak hartu, gurariak edo gurari bizi batek hartu, minak edo min bortitz batek hartu, heriotzeak hartu, gatxak edo gatx txar batek hartu eta beste gehiago. Baina gizakiaren egoeraz ostean, izadiaz edo natura inguruaz lotuak be ezagunak dira. Halan, gauak hartu, Mogelek honetara darabilena: “artuten badau gabak baso bakar baten” (Konf. 31).

Erre aditzagaz darabilgun ezagunetariko bat, umea logureak erreta egon, esaterako. Baina ezagunak dira beste batzuk be: egarriak erre, Mogelek honan idazten dauena: “ta uraren ondoan, ni egarriak erreten?” (Ipuinak ).

Jo aditza sarri entzuten dogu jota egon esamodu barruan. Kanpo-eragileren baten joten zaituan, hainbat hitz-kate sortzen dira egitura honetakoak: gatxak edo gaisoak jo, atsekabeak jo eta beste: “Zelango atsakabeak joko ez eban bere biotz gaiztoa!” dirausku Mogelek.

Euki aditzaz be sortzen dira batzu-batzuk: bildurrak euki, adibidez: “Bildurrak dauka gaixoa edan baga” (Mogel).

Igaro aditzak ‘zeharkatu’ (atravesar) esangurea daukanean, ardaoak, hotzak, goseak... erako kateak erraz sortzen dira. Ardaoa mintzagai dala, “ez nau oraingino inok ikusi ardaoak igarota” darabil Mogelek bizkaieraz, eta “ez nion igarri edateko unean, anbeste igaroko ninduela ardoak”, gipuzkeraz.

Gizakiaren sufrigarri izaten da hotza, beste fenomeno batzuen antzera, naturatik edo gizakion barrenetik sortuak dirala: “Otzak igaro bear nau” edo “Otzak dar-dar narabil”, Mogelen hitzetan.

Euskal hizkuntzaren tradizinoan egitura hau guztiz emonkorra subertau da, gaur atzeraka doala dirudian arren. Eta hiztunok edo idazleok, euskal hizkuntzak emoten deuskuzan ahalbideei etekin eta onura barriak ateraten ikasi behar dogu, eta halan sortu daikeguz sustrai zaharretatik landara barriak, lehenago sortu izan diran antzera: goseak amaitu behar eban, lo batek iraun deust gau osoan edo iges dau loak nire begietatik.

XVI. mendean idatzitako errefrau zaharrak be horrelantxe gogorarazo euskun: Odolak su baga diraki. Odola da dirakiana edo irakiten dauena gure barruan, ez geu.

 

Iturriko

2015-09-14

Esatekoak 0
Ikusita: 136
2015.07.29

Hiztegia 19: Sukaldariak eta gatzemaileak

Gastronomia eta sukaldaritza hain modara dabilen egunotan, uraren gaineko bitsean esango genduke, Donostiako Basque Culinary Center Ikasgoa aitzindari dala, eta Euskal Herria gastronomi turismoaren erdigune ipinteko ahaleginetan gabiltzan aldi honetan, zilegi bekit esparru horretako euskal berba batzuei dantzan eragitea.

Gaur egungo jateko-maneatze guzti horretan sukaldariak dira protagonista, herri-berbetan kozineru berbeaz ezagunagoak, edo orain dala aspaldi Mendiburu oiartzuarrak txito egoki barazkalginak eritxenak. Sukaldari berbea bera be lehenengoz idazle horrexen idatzietan irakurri geinke. Ez da dudarik, berba eratorri horren oinarrian sukalde hitza dagoala, jatekoa atondu ohi dan etxeko gune nagusia, bizkai euskeran ezkaratza edo suetea esaten doguna, edo sutondoa esangura estuagoan, edo ekialdean supazterra.

Halan bada, sukalde berbatik eratorria dogu sukaldari, jatekoa gertau, prestau edo atontzeko ardurea dauen pertsonea izentetako, horretara kozineru erderatikoari bidea zarraturik. Hurrengo pausua sukaldaritza eregitea izan da, lanbidea izen abstraktu batez adierazoteko, gaztelaniaz “cocina” edo “gastronomía” darabilguzanen lekurako. Gerraosteko berbea da, edozelan be, zorioneko sukaldaritza, baina harrezkero ospe handia irabazi dauena.

Bada, horraitino, aspalditik datoren beste izen jatorrik be, guztiz aintzat hartzekoa dana. Mogel markinarrak Peru Abarka-n gatzamailea esaten deutso sukaldariari. Lehenagoko ola zaharretan burdinea egiten eben olagizon sufriduen artean izentetan dau gatzamailea. “Gatzamaille gaixoak daroa nekerik gogor eta gogaitgarriena eta irabazterik laburrena” dirausku idazleak. Ola baten, beronen zeregina izaten zan lapikokoa zaintzea eta aldi berean urtzaileari laguntzea. Gatza emon jatekoari, hortik jatorko gatzemailearen izena. Mogelen berbaz: “Izentetan da gatzamailea, honek jagon edo zaindu behar dauelako lapikoa eta honi gatza ezarri edo emon”. Baina ez hori bakarrik: “Hau da beste hiruren (olagizonen) morroi edo otseina lez, aginduten jakon guztia egiteko”. Gatzemaile berbeak ez dau, zoritxarrez, biderik edegi gaur egungo berbeta modernoan, baina berba zaharra eta herritarren ezpanetan sortua da, lehen ofizio horretakoak izentetako erabilten zana. Ez da asmakuntza txar bat, berba jatorra baino. Nahiz eta gaur osagileek  jente askori gomendatu jatekoari gatzik ez egiteko, zoritxarreko tentsinoa dala eta ez dala.

Eta lanbidetik jarduerara bagoaz, zelan adierazo aditz bakarraz jatekoa prestau esangurea? Sukalde-lanean jardun edo kozinan ibili esateko, gaztelaniaz “cocinar” dagoan moduan, euskereak berezko berbarik ez ete dauka ba? Betiko euskaldunon artean entzunenak, beharbada, jatekoa egin eta jatekoa gertau, eta erdialdean janaria prestatu. Ezagunak dira, horraitino, beste izen-aditz buztardura batzuk be: jatekoa manejau, jatekoa atondu eta holakoak. Baina aditz multzook gaztelaniazko “preparar la comida” horren ordainak dira gehiago, “cocinar” aditz soilarenak baino. Berba bakarraz hutsune hori beteteko, aspaldiko urteetan lehian sartu dan aditz eratorri barriago bat daukagu, sukaldatu, gastronomia modernoan indarrean dabilena, barriz.

Gatzemaile eta sukaldariak lagun, osteratxoa egin dogu euskerazko sukaldaritzan zehar.

Lagunok, osasuna, bakea eta lapiko ondo betea!

Esatekoak 0
Ikusita: 155
2015.07.23

Hiztegia 18: Larakoa eta Ziria

Larakoa, berbaz laakoa edo laakue be esaten jakona, izen eta gauza ezaguna da lehengo baserritarren artean. Gurdiaren pertikeak edo burteunak puntan zulo batzuk eukiten ditu, bi edo hiru, ganaduari lotuta dagoan buztarria handik sartzeko, eta honi zotz bat aurrean eta beste bat atzean ipinita, gurdia buztarriari sendo lotuta gelditzen da, gurtedean tinko. Gurdi-pertikearen zulo bietatik zeharka, trabes sartzen diran zotz horreei larakoa esaten jake hainbat lekutan. Zurezkoak izaten dira normalean, zur gogorrekoak, gorosti edo artezkoak.

Beste izen batzuk be emoten jakoz hor-hemen: kabilla, kokaila Ipar eta Nafarroa aldean. Gure artean ziria be bai, eta leku askotan, zotza, beste barik. Eta larakoa sartzen dan zuloari, larako-zuloa, kabila-tokia edo ziritegia.

Behargintza horretatik sortu da esaera zahar bat: Zulo bakotxari, bere larakoa. Zera esan gura dau: bakotxari toketan jakona edo ondo jatorkona; bere neurrikoa, bere mailakoa. Baina esaera hau esangura berezi bategaz be erabilten da. Norbaitek, edozeren gainean berba egiten dala, beti erantzunen bat daukanean, halakoagaitik esaten da: Horrek bai horrek zulo bakotxeko larakoa.

Bizkaieraren sortaldean batez be, larakoa sartu erabilten da, beste leku batzuetan ziria sartu esaten dana adierazoteko: norbait guzurraz engainau. Halan esan eutsan Bergarako batek beste bati: “Datorren illian ezkondu bia dala? Neri fraille zoiala esan jostan ba. Horrek sartu jostan neri larakua!”. Arrese-Beitia poeta otxandioarrak be holan inoan bere bertsoetako baten:  “Azeri zolia zan larakoa sartzen”. Zeozer erosten danean diru faltsoa emonda be sartu leio erostunak saltzaileari larakoa.

Ziria eta larakoa ez dira beti bat. Ziria, erderazko “cuña” esateko be erabilten da. Eta zirien kontura, ziri hori zein egurregaz eginda dagoan izaten da kontua. Esaerea da gaztelaniaz: “No hay peor cuña que la de la misma madera”. Euskeraz be antxina-antxinako esaerak daukaguz, zentzun bera aitzen emoteko: “Ezkur berereango ziria. Del mismo árbol la cuña” da bat. Eta bestea: “Ziria da gextoa, zur berereangoa. Mala clavija es la del mismo madero”.

Esatekoak 0
Ikusita: 161
2015.07.16

Andra Mari Begoñako eta San Antonio Urkiolakoa

Gramatika joera zorrotzegien mende jausi gara aspaldion, edo horretan nago behintzat hizkuntzaren berezko senak edo hiztunen sintaxi eta jario naturalari jaramon gitxi eginda.

Nor nongoa dan adierazoteko, Begoñako Andra Mari ereduko sintaxietara joten dogu gero eta gehiago, pentsaurik euskal gramatika garbiari joakon ordena hori dala, edo hori bakarrik dala. Eta nongoa adierazoten dauen izen genitiboduna atzean ipintea erdal sintaxiaren eraginez dala. Halan baztertzera joten dira Ama Birjina Karmengoa, Birjina Arantzazukoa eta eredu horretako guztiak.

Deustuko eleizeari kanpo alderdian, eta agiri-agirian ikusteko moduan, Deustuko Pedro Deuna edo horretariko errotuloren bat ipini eutsien aspalditxu, eta ez ziran ahalegindu jakiten, behinola, Deustu euskaldun hutsa zan nekazari-herria zan denpora zaharreetan, eleiza horri berorri Doneperi Deustuko eritxola.

Antzeko sintaxi aldaketa ete dagoan nago harako donostiarren kantu ezagunean. Bertsino bataren hasiera: Hiru damatxo Donostiako, eta bestearena: Donostiako hiru damatxo.

Oinarrian dagoan diferentzia sintaxi ordena arruntetik harago doa. Sintaxi neutroaren arabera, -ko atzizkidun izena aurrean kokatzen da, izenlagunaren ordez: baso-ko piztiak edo herri-ko semea. Sintaxi horren atzean, norbait edo zerbait non dagoan adierazoten dogu.

Baina Mari Anbotoko dinogunean, emoten dogun informazinoa bestelakoa da: nor zein dan adierazoten dogu atzean erantsitako toki-izen genitibodunaren bidez. Bigarren honetan Anbotoko, zein Mari dan espezifikatzeko darabilgu.

Bestetik, -ko atzizkidun adjektiboak be ugariak dirala gogoratu behar da; hau da, -ko adjektiboak sorrerazoteko darabilgula. Nork ez dau entzun esaten: abrigu pielezkoa, gona sedazkoa edo piper latakoa? Holakoetan lexikalizino garbi bat sortzen da –ko atzizki eratorlearen bidez.

Baina gatozan atzera goiko kasura. Herri literaturan ez dira gitxi egitura honen lekukotasunak. Bat ezaguna: Aita San Migel Iurretako, zeru altuko loria. Edo dantza kopletan aitatzen dan San Pedro Mendexakua. Dan-danak ipini behar ahal ditugu itzulitara, -ko genitiboaren aurre kolokatzearen izenean?

Arantzazu aldean Ama Birjinea agertu jako Errodrigo artzainari Baltzategiko Errodrigo deitu behar ahal deutsagu, erromantze zaharretik gehiago Errodrigotxu Baltzategiko lez ezagutu izan danari?

Andra Mariaren jaiegun batzuk be hilearen arabera izendatu izan dira. Andra Mari martiko, artean urdea tatiko, handik aurrera betiko, dino esaera zahar batek. Jai-izen ezagunak dira: Andra Mari abuztuko edo Andra Maria irailgo bere. Eta Doniane eguna aitatzeko, San Juan bagileko.

Uharkan behera berez eta jarioan doan urari ez deiogun presa alperrekorik egin.

 

 

Iturriko

2015-07-14

Esatekoak 0
Ikusita: 147