kontaktua
2014.07.24

Jaime Kerexeta 1918-1998

San Inazio egunekoa zan Jaime Kerexeta, Elorrion 1918an jaioa eta bertan 1998an hila. Abadetzarako ikasketak ezeze musikakoak be egin ebazan. Abesbatzen zuzendari eta organojolea izan zan. Baina euskera eta euskal kultura bete-betean landu zituan. Gazterik zaletu zan euskereaz eta hareri lotuta egin eban bizimodua, alderdi ezbardinetatik ganera. Lan oparoa egin eban, hirurogei bat liburu itxi zituan.

Olerki egilea dogu, alde batetik. Orbelak (1958) eta Bitargi (1960) liburuak argitaratu zituan.

Eleiz-liburuen itzultzaile dogu beste alde batetik. Jesukristo gure Jaunaren Barri Ona (1960) eta Eguneroko meza eleiztarren eskura ipini ebazan euskeraz (1962). Horren ostean Bibliako zatirik garrantzitsuenak euskeratu ebazan, Alkartasun Barria eta; eta azkenean Euskal Biblia (bizkaieraz) osorik (1976). Beste hainbat lan be egin ebazan berak bakarrik. Gero, Kontzilioak eleizkizunak lekuan lekuko hizkuntzan egiteko bidea zabaldu ebanean, liturgia batzordean parte hartu eban, euskera egiten dan beste lurraldeetako abadeakaz batera testuak bateratzeko.

Heraldika, fogerazinoak eta genealogia gaiak asko ikertu ebazan, eta hainbat argitalpen itxi zituan horretan be.

Hizkuntza gaietan, gramatika eta hiztegiak egin ebazan. Eta literaturan Bizkaiko zenbait idazleren lanak batu eta argitaratzea bideratu eban.

Hainbeste behar egin ostean, aitorpenak be hartu zituan. Euskaltzaindiak, Euskal Itzultzaileen Elkarteak, Labayru Ikastegiak, Euskal Herriko Adiskideen Elkarteak omenaldiak egin eta agiriak emon eutsiezan.

Esatekoak 0
Ikusita: 81
2014.07.11

Geuria da ta, geuria…

Aldi baten gaur baino sarriago entzuten zan kantu aberkoi hau, behin txistu soinuan kalerik kale edo tabernarik tabera jaietan, edo bazkaloste baten lagunarte umoretsuaren kantu jarioan. Ez daukat ahaztuta, neure gaztetxotan behin, Geuria da-ta... txistuaz joten eta kuadrila ugaria kantetan taberna batera sartzen goazela, atean egoan gizon heldu batek erantzun eustala: Zer da zuena ba? Euskal Herria danona da, ez zuena bakarrik, esan gura eban karlatar zahar harek.

Euskera zuzenean egozan, bai kantuaren hitzetan, bai erantzulearen ahoz, erabilitako izenordain edutezko biak: geurea eta zuena. Geurea, bihurkari edo indartua (intentsiboa) deritxona, eta zuena, neutroa, markatubagea.

Kantuak argiro markatu gura eban geurea da Euskal Herria baieztapen horri jarkiteko, kontrako eretxidunak bere itaun erretorikoa beste era honetara be egin zeikean: zuena zer da ba?. Era markatubagea erabilte horren arrazoia, mintzagaia dala hor izenordain hori, eta ez galdegaia. Eta edozein kasutan be, esaldi horretan beste berba bat da galdegaia: Zer galdetzailea, beti markatua ohi dana.

Baina aspaldion ugaritu dira gure artean euskaltzale batzuk sasiko euskerea haizeratzen hasi diranak, inoizko abertzaletasunik gorienaz itxura baten, behar ez dan lekuan edo toketan ez dan lekuan geurea eta geurea aupadaka dabilzanak.

Moda barri horren lekuko diran slogan bi, paper inprimatuetan neuk neure begiz ikusiak, eta lapitz zorrotzaz berehala kuadernoratuak. Bata, Gernikakoa. Karteleko slogana: Geurea Ikurrina. 2013ko abuztuaren 18an, Gernikako jai barruan, Sanroketxu egunean ikurrinari omenaldia egiteko atonduriko esaldia. Bigarrena, oraintsukoa. Errege-erregina barriek, Pelipe eta Letiziak, kargua hartu eta lasterrekoa edo alditsukoa. Bilboko Areatzan zubiaren aurrez aurreko etxe ederrenetariko bateko balkoian letra handiz idatzita egoan slogan bat: Geurea Euskal Errepublika. (2014-06-29).

Berehala emon eustan gogoak. Slogan bi honeek gaztelaniaz pentsauta dagoz eta gero euskeratuta. Eta slogan sortzaileon buruan egozan esaldiak honakoak izan behar dabe: Lo nuestro, la ikurrina lehenengoa, eta Lo nuestro, la república vasca bigarrena. Gramatika begiz epaituta, esaldi biotan geurea dalako biok mintzagaiak dira, baina ez dabe adierazo gura geurea dala zeozer, ezpada gureak edo ikurrina edo euskal errepublikea dirala. Fokuaren indarra atzeko izen bietan dago, ez aurrekoan.

Gauza jakina da joera diferenteak daukaguzala gure/geure, zure/zeure era neutro eta markatuak erabilteko orduan euskerearen erdian eta sartaldeetan, batetik, eta ekialdean (Iparraldean eta Nafarroan) bestetik. Zenbat eta sartalderago etorri, neure-geure-zeure sailekoen esparrua, erabilgunea, ugaritu egiten da, eta ekialdean, aldiz, erabilgune mugatua izan dau, denporea igaro ahala galbidean egoteraino.

Geure, zeure, bere…. bihurkariak dira berez: aditz jokoan pertsona hori agiri danean, edutezkoak era markatua hartzen dau: Nik neure etxean be ez dot agintzen edo Gu pozik gagoz geure bizimoduagaz esan lei bat edo batek, eta zuzen ibiliko da nik eta gu neutroak batetik, eta neure eta geure bestetik. Eta azkenengo bion era markatuak, bihurkariak diralako da, galdegaiak izan barik bata ez bestea. Mogelek idatzi eban errefrau batek dino: Bakotxa bere zoroak bizi dau. Eta horren esangurea zehaztu gurrarik, Peruren ahoz honan dirautso Maisu Juan solaskideari: Ha bizi dau bere zoroak, eta zu [bizi zaitu] zeureak.

Hemen garandutakoez ostean, hainbat kontestu dira gure euskeran geure ereduko edutezko markatuak erabilten ditugunak. Batzuetan aurkakotasuna adierazoteko izan ohi da. Halan, esaten badot: Arkondara hau neurea ez da behintzat!, aitzen emoten doguna da, gurea barik, beste norbaitena dala.

Eta akabukoz, deikietako erabilera aitatuko neuke. Egia esan, deiki edo bokatiboetan, era neutroak dira berezkoak, ene eta guzti lehenengo pertsona singularrean: Ene alabatxi, ene laztana, ene amatxua… Baina markatuak be ohi darabilguz kontestu batzuetan. Bai, ama neurea! errrepikatzen da behin eta barriro Frantzie-kortekoa baladan. Eta norbaitegazko senidetasuna edo hurkotasuna adierazo gura danean, bokatibo izan barik be, era indartuaz markatzen dogu adierazkortasuna: Ama zeuriak neuri, / parian pasata,/ ez deust agurrik egin, / burua jirauta. // Ama zeuriak neuri / agur ez eiteko, / ze palazio dauko / zeuri emoteko. Horra, zabal dabilen herri kantuaren sartalde honetako bertsino ezaguna.

 

Iturriko

2014-07-11

 

Esatekoak 0
Ikusita: 74
2014.07.04

Iragan sanferminetan

Udearen sarrerako loraldian gagoz, euriteak gorabehera. Hogeta bostean Doniane. Astebete garrenera Doneperi, edo Jandone Peri, eta harik astebetera San Fermin, garagarrilaren 7an.

San Fermin, Nafarroako Erreinu zaharreko patroia dogu, Done Frantzizko Xabierregaz batera. Eta ez Iruñekoa, askok uste izaten dauen lez. Iruñeko patroia San Zernin dogu, San Saturnino gaztelaniaz, Tolosako (Frantzia) apezpiku izan zana. Zemendiaren 29an zelebretan dan ospakizun horrek ez dauka gora ez ospe handirik Iruñean, dana dala. Usainik be ez, Sanferminen aldean.

Gaur egun uda hasieran ospatzen bada be, XVI. mende akabura arte (1591) udagoien hotzean ospatzen zan egun handi hori, urriaren 10ean hatan be. Baina hile horretako eguraldi eskasa eta hotzak arrazoitzat ipinita, Iruñeko Udalak urte horretan baimena eskatu eutsan apezpikuari, garagarrilaren 7ra ekarteko. Edozelan be, San Ferminen ohorezko eleizkizunak zaharrak be zaharrak dira Iruñean. Agirietatik dakigunez, XII. mendearen aurretik dogu euron lekukotasuna.

Ospakizunaren eguna aldatzeko eskabide horren atzean uritarren merkataritza arrazoiak be izango ziran, kontizu. Eguraldi onak erbeste jentea be errazago erakarten dau. Eta uztaileko egun horretan, gitxienez XIV. mendetik, beste ospakuntza bi egiten ziran Iruñean. Batetik feria nagusiak, ganadu eta bestelako. Bestetik, zezenketak. Halanda ze, XVI. mende amaieratik hiru ospakuntza diferente egun berean eta aste berean batzen dira: zezenak, feria nagusiak eta San Ferminen eleizkizuna.

Sanferminetan badira errito eta kantu batzuk, gaur sakon sustraiturik dagozanak, baina berez hain antxinakoak ez diranak. “Uno de enero, dos de febrero…” hasten dan Sanferminetako kanturik ezagunena, Leitzako seme euskaldun batena da. Ignacio Baleztena Azkarate (1887-1972). Abogadua, idazle eta poeta, folklorezale errimea eta politiko karlista ezaguna bere sasoian.

Nondik hartu eban “Uno de enero…” horren doinua ez dago gatx asmatzen. Guztion ezaguna da gabon aldian gaur sano zabal dabilen Olentzeroren kantua:

“Olentzero, buru handia, / entendimentuz jantzia,
bart arratsian edan omen du / bost arroako zagia. /
Oi urde tripandia, / tragatu baitu, / tragatu baitu, /
Oi urde tripandia, / tragatu baitu zahagia.

Bigarren partearen erritmo-doinuetan oinarritua da harako: “A Pamplona hemos de ir, con una media y un calcetín”. Umoretsua, benetan, Baleztena leitzarra.

Zezenketen aurrerapen gisa goizean goiz Estafeta kalean zehar eta zezenplazara arte egiten dan zezen aurreko arineketa horren aurretik San Fermini egiten jakon kantuak be badauka bere sustrai sendoa: “A San Fermin pedimos, por ser nuestro patrón..:”. Kontua da, euskerea be bidea urratzen doala San Fermin eta zezenketa giroan be. Euskerazko bertsinoa dauka gaztelaniazko horrek, 2009tik korrikalariek kantetan dabena: “Entzun, arren, San Fermin, zu zaitugu patroi, zuzendu gure oinak entzierro hontan otoi. ¡Viva San Fermín! ¡Viva!, Gora San Fermin! Gora!

Baleztena jauna izan zan Sanfermin inguruko errituala ugaritzen eta aberasten ahalegindu zan puntarengoetarikoa. Eta euskerazko hainbat berba txertatzen ditu, batzuk bereak, beste batzuk tradizinotik jasoak, Iruñerriko giroan euskereak hondino bizirik dauen sustraiak gogoan izatera datozanak.

Badira pertsonai batzuk kilikiak deritxenak. Buruhandi eta erraldoien eta eurakaz batera iruindarren dantza eta festa giroa honelako koplakaz irudi egiten dau. Kopla baten hitzak, ondokoak: Los irunsemes arrapazales con los gigantes; / van por las calles, / brinca que brinca, / danza que danza / por Urraninda y Arriasoranza. / Y cuando llegan a San Martín, / ¡plim!, / fuerte le atizan al chacolín, /¡grau! / ¡cataplau!

Beste kopla batenak: Del cuello del gigantón / que iba danzando el primero, / zinzilicaba un cordero, / denominado toisón, / en la ciencia del blasón. Euskerazko zintzilikatu nafar gaztelanian txertatu deusku: zinzilicar.

Gure errefrautegian San Ferminen inguruko atsotitz askorik ez dogu topatuko, baina bat edo beste bai. Halan bizkaierazko bat, Azkuek jaso ebana: Txirrin txanketan, min dot hanketan, ezkonduko naz San Ferminetan (EY, 915 zb.)

Eta amaitzeko, Sanferminetako ganadu feria gogora dakarskun bertso famatu batzuk badira, Jean Battit Oxalde bertsogileak onduak, eta doinu diferenteekin hondino be kantatu eta interpretatzen diranak. Aspaldikoa da Xalbador bertsolariaren ahoz eta doinu patxadatsu batez ezagutu genduan bertsinoa. Oraintsuagokoa da Erramun Martikorenak doinu biziaz eta instrumentalizazinoz lagunduta, plazaratu euskun bertsinoa. Bertso ahapaldiak, betikoak:

1. Iruñeko ferietan. Iragan San Ferminetan, / Ehun zaldi arribatu Andaluziatik tropan, / Merkhatu eder bat zauntan, zaudelarik bi lerrotan.

2. Bat zen pikarta-xuria; hartan bota dut begia. / Andaluzak egin zautan bi untza urrhe galdia. / Eskain orduko erdia, harzak, hire duk zaldia.

3. Han nintzen arrapatua, aginduaz dolutua. / Urruntzeko izan banu hirur arditen lekhua, / Gizonez inguratua, iduri preso hartua.

4. Zeruko Jainko Jaun ona! Zerk ekharri nu ni huna? / Andaluz bat zazpi urthez presondegian egona; / Laburzki mintzo zautana; konda niri hitzemana.

5. ‑Jauna, nahi dut pagatu, bainan lehenik miratu. / ‑Zaldiaren miratzeko denborarikan ez duzu. / Orai soma kondazazu, gero miratuko duzu.

6. Han nintzan plaza bethean, jende hainitzen artean. / Gogoeta hau egin nuen orduko estremitatean. / Bertze nunbait pasa niro jaun hori puñal batean.

7. Eman orduko khondua, eztitzen hasi mundua. / Garistutik hartu nuen delako behor mainkua. / Emanik behar dirua, hustu bainuen lekhua.

8. Utzirik bide ederra, hartu dut oihan bazterra. / Zaldia nuen desferra, begi batetik okherra. / Usu soinatzen kitarra, eztularekin uzkerra.

9. Belategiko bentetan pasatu nintzan andetan. / Ahal bezala arribatu Urdazubiko errekan,. / Zaldia sarthu partetan, athera nuen khordetan.

10.  Nunbaitik argi aldera, arribatzen niz etxera. / Nere andrea ethorri zaut argiarekin athera. / Jarri behorrari beha, ez baitzen kontent sobera.

11.  ‑Horixe da behor txarra, eta bertzalde xaharra. / Hortan gastatu dautazu familiako beharra? / Bi sosetan sal nintzazke zaldia eta senharra.

12.  ‑Ixilik zaude, andrea; joan ez dakidan zaldia! / Bele eta arranoak borthatik daude gardia. / Othoi hil-zazu argia, hunat ez diten abia.

13.  Ixilik zaude zu ere, gezurrik khondatu gabe. / Bele eta arranorik borthan ez baita batere. / Eginak gira gu ere estofa on baten jabe.

14.  Plazan zutenean ikhusi, nahi zautaten erosi. / Tratuan bainitzen hasi, ez zuten emaiten aski.. / Ez nuen eskutik utzi, ume bat behar du hazi.

15.  Jinen den ume berria, behor edo zamaria, / eginen baitut guardia, denez ama iduria. / Heldu bada handia, oi zer primako zaldia.

 

Iturriko

2014-07-04

Esatekoak 0
Ikusita: 81
2014.06.27

Doniane eta Doniane: Sanjuanak gurean

San juan eguna, Doniane eguna, Sanjuanak, Donianeak. Horreexek dira bagilaren 24ko eguna eta bezpera iluntzeko errituai esateko darabilguzan izenak.

Mogel idazle handiak aitamen bi itxi deuskuz gitxienez, nik dakidala, jai egun hau dala-ta. Batetik Peru Abarka berba-jardunetan: Izen ederra dozu –dirautso Maisu Juani‑. Done Joan edo San Juan gauza bat dira. Donianeak esaten jake Sanjuanetako egunai. Beraz zuk bere Doniane barri batzuk ekarriko dituzu, suak egin, donianbedarrak erre eta egun gozatsu bat igaro eragiteko.

Doniane esaten dogu sartaldean, ekialdean Donibane deritxonari.Onomastikara jota,ezagunak jakuz Iparraldeko uri hazi bi, Donibane Lohitzune Lapurdin eta txikiagoa dan Donibane Garazi Nafarroa Beherean, Gipuzkoako Pasaian portu inguruko auzo ezaguna, Pasai Donibane, ahaz tubarik. Ezagunak Bizkai alderdian be maila apalagoko izen batzuk. Morgako Ganbe auzoan bada ermita bat –bazan, hobeto esanda, eta ondo ermita ederra barritz‑, San Juan izenekoa, eta beronen ondoan baserri bat, Dxanduniz esaten geuntsana, Zabale eta Fikara bidean. Dxanduniz hori ez da besterik, Jandone Joaniz izen zaharraren era laburtua baino.

Doniane izen zaharrak kantatu, errezitadu eta errefrau zaharretan dirau gaur be bizirik. Nork ez dau kantau, edo kantetan entzun behintzat, San Juan bezpera gabeko suen gainetik saltu egikeran, errezitau ezagun hau edo honen aldaeraren bat: Doniene eta Doniene. Gaur dala, bihar dala Doniene. Etzi San Juan biharamone…

Errefrau batzuetan be gorde da izen zaharra. Halan: Artoa, Donienetan zozo; San Pedroetan bela. (A.Zavala I, 252).

Doniane izena, hitz alkarketan donian bihurturik, hainbat berbatan gorde da gure lexikoan, era batera edo bestera bagilaren 24 horregaz edo eguzkiaren bira une horregaz zerikusia dabenak. Halango batzuk, hona:

- Donian-bedarrak badira, gaztelaniaz “hierba de San Juan” deitua, Mogelek beren-beregi aitatzen dituanak. Donianlorak esaten jake lora mueta batzuei. (Aurreko berberak ez ete dira, gero!).

- Donian-sagarrak goizetiko sagar mueta batzuei deritxe –Sanjuan sagar esaten deutsegu beste herri batzuetan‑.

- Donian madariak be ezagunak dira, honeek be goizetikoak. Eusebio Maria Azkue poetak bere bertsoetariko batzuetan berbara dakarskuz: “ta donian-madariak / gozoak baina txikiak” (PB287).

- Donian-irak, ira edo garo mueta batzuk dira, trumon-bedar izenaz be ezagutuak. Udako ekatxak oinaztuz, tximistaz eta trumoi-hotsez datozanean, etxea babesteko berebizikoak ei dira. Donian-bedar, donian-lora eta donian-ira izenok zerikusi estua izango dabe, kontizu, San Juan egunez eleizara bedeinkatzera eroaten izan diran landara generoakaz.

- Doniankargea edo kargagilea (kargilea) izen ezaguna emoten jako, egun horretan eleizan bedeinkatzeko atontzen zan erramoileteari. Ibarrangeluko oihuturea honetara kontetan deusku Domingo Zuluagak: “Egun honetan etxe bakotxekoak etxe aurrean ida-ezpatak zabaltzen ebezan. Eleizara lora-txortak eroaten ziran bedeinkatzeko. Txorta bakotxean, gitxi gorabehera, lora edo landara honeexek eroaten ziran: klabelinea, larrosea, maiorana, osasunbedarra, trumo-bedarra, artoa eta garia, ortuariren bat, kuku-prakak, menda, andragin…”.

- Donian suak izen zaharra be ezaguna da hondino Sanjuan suak zabalagoaren ondoan.

Eleizan bedeinkatutako erramoilete hori, leizar adar baten (beste leku batzuetan beste arbola tipo baten) inguruan loturik ipinten zan (eta da) etxe portalean edo atarteko zutabean, edo balkoiko hagan, eta han eukiten zan luzaroan, harik eta igartu arte eta gero be. Horreri izen diferenteak emoten jakoz lekuan lekuan, besteak beste San Juan kargilea. Eta kargagile hori ez zan lehenago sastegira berehala bota egiten, ezpada gorde egiten zan harik eta hurrengo urtera arte, hurrengo urteko donian bezperako su artera botateko.

Donian suaren indarra eta esangurea biziak eta sakonak dira antxina zaharretik lehengo jentearen buruan. Sua da parte txarreko guztiak erreta galduko dituana: sugeak eta sapoak, sorgintxuak, lapurrak izentetan dira erre beharrekotzat. Lurraren uzta gozoak, aldiz, gordeteko dira: arto-garitxuak edo artoa eta garia izango dira urte osoan janaria emongo deuskuenak. Horreek kaxan gorde edo ondo gorde, errezitaduak gogorazoten deuskun lez.

Erre beharrekoen artean, aurreko urtean bedeinkatutako lora, ortuari eta frutuak be badira: kipulea, berakatza, porrua, larrosak, babalorak... Suari emoten jakoz aurreko urteko uztako soberakinak, sasi, ota eta bedar zaharrakaz batera, edo etxeko mantar, sorki zahar eta enparaduakaz batera.

Suaren akordua errefrau zahar batzuek be garbiro dakarskue. Bat: San Juan su, bazter guztiak mamitsu. (A.Zavala, Esaera zaarrak II, 2579). Beste bat: Sua! Gabonetan txapan eta San Juanetan plazan. (A.Zavala, ibid. II,2675).

Su ganetik sailtu egitean honelako errezitaduak edo antzekoak kantetan ziran gure herrietan. Gaur dala, bihar dala Doniane, / etzi San Juan biharamone, / gure soloan lapurrik ez, / badagoz bere, erre beitez. (Azkue,EY, IV, 327. Zornotzako Bernagoitin batua).Bertsino diferenteak dira, jakina, erre beharrekoen eta gorde beharrekoen artean: ….sapoak eta sugeak erre, erre, / artoak eta gariak kaxan gorde.

Gazteak su gainetik sailtu egite hori ospakizun edo dantza antzeko zerbait dala esan daiteke. D. Intzak Nafarroan errezitadu bertsino polita batu euskun, ia errefrau bihurturik: San Juan bezpera, sarna a fuera. Ogi eta ardoa etxera. Atso zarra ganbelpera. Neskatx(a) gaztiak txokolate hartzera.” Eta biltzaileak berak gaineratu eban:San Juan suaren gainean jauzi egitean farrez esaten zen hori. (D.Intza, 997 znb.)

Doniane bezperako suok dirala eta ez dirala, abadeen arteko liskarrak be aitatzen jakuz herri kantu baten, sustraiak ilun samar dituana. Ibarrangelun Domingo Zuluagak honetara batu eban: Doniene moniene / bezpera gabien, / abadiek hasarratu zirien, / ez eben besterik egiten, / alkarreri musturrek hausiten. / Eta Doniene eta Doniene.

Munitibarren Erramun Gerrikagoitia euskaltzaleak 2012ko zemendian Manuel Gallastegi 82 urteko gizonari, Lekeition bizi izan arren, umetan Totorika auzoan ikasi eban bertsino antz-antzekoa jaso eutsan, baina bigarren partea diferentea dauena: Doniane, Doniane / bezperan gabien / abadiak hasarratu zirien, / ez eben besterik egiten / alkarreri musturrek hausiten. Eta aurrekoon segidako bertsoak be Donian suetako ohitura zaharraren lekukotza damaigue: aurreko uztako ortuari hondakinen bila ortura, hareek suari emoteko; Juanita laztanaren ortura, hatan be: Juanitan ortura sobretan, / sobrien onduan patana, / hazan nire laztana. Errezitaduaren amaierako berbak be berezi samarrak: Sorgiñek erre, / lapurrek ostu / organarun santu / San Juan.

Donianera peregrinazinoan. Itsasalde edo itsas hurreko gure uri eta herri batzuetan egun seinaladua da Doniane, eta egun horretan San Juan ermitara egiten dan erromesaldia. Ezagunenetarikoa dogu San Juan Gaztelugatxekora Bermeo, Mundaka, Bakio, Busturia eta inguruetatik egiten dan ibilbidea. Han mezea entzun eta eguna alegrantzi ederrean igaro.

Otxolua idazle mundakarrak (Bernardo Garro bere benetako izen-abizenez) badauka argitaraturik ipuin labur bat izenburu berorregaz: Bihar Donianera (Bijar Donianera, berak idatzi eban lez), 1929an liburuska modura argitaratu zana eta Doniane egunez San Juani erregu eta mesede eske egiten jakon ibilaldia –lehenago letaniak‑ gogorazoten deuskuna.

Doniane eguneko ibilaldi hori gogorazotera dator herri kantu bat be, hondino be edadeko jenteak akorduan daukana. Bertsino batek halan dakar: San Juan de la Portaletaña, / zapatu arratsaldian, / hiru atso trompeta joten / motroilu baten gañian. / Urra, urra, urra San Juanetan, / dantzan egingo’gu ipar haizetan. / U uu… San Juanera goaz gu.

Jai giroko egunak edozelan be bagilaren amaiera eta garagarrilaren hasierakoak: San Juan eta San Pedro, astero balego! Ta Ama Birjiña urriko? Inoiz ez ahal duk etorriko! Pesta-zale zikoitzak esana. (D.Intza, 2244)

Errefrau gitxi batzukaz amaiera emon gura geunskio San Juanetako erretolika honi.

Badira batzuk Doniane denporatik aurrerako uztea gogorazoten deuskuenak. Aurreko errezitaduan agiri diran arto-garitxuak aitatzen jakuz behin baino sarriago. Bata, Baztangoa: San Juan, artoa ta ogia kanpoan.(AzkueEY III, 74). Bigarrena, Segurakoa: San Juan euli gabe, urtea ogi gabe. (Azkue EY III, 77). Aurrekoaren aldaera, beste hau:San Juan euri gabea, urtea ogi gabea. (A.Zavala II, 2577). Erronkariko ertzean be batu eban Azkuek Donianegaz loturiko atsotitz bat: San Juanetako euriak kenten dei ogi eta ez dei emoiten ardau. (EY III, 78).

Artoak noraino hazita egon behar dauen ohartzera datoz beste errefrau batzuk. San Juan eta San Pedro astebeteren aldeaz badatoz be, aldi bitarte hori ei da artoak proba egiteko unerik mesedetuena: Arto landareak San Juanetan zozua eta San Pedruetan oilua estaltzen badauz, artxua izango da.” (A.Zavala I, 256). Nafar erara: Artoak San Juanetarako zozoa estali behar du eta San Pedrotarako belea. (Intza, 254).

Sagar eta fruta potinduak Donianeetan ze tamainu euki behar daben aitatzen deuskue beste atsotitz batzuk:San Juan egunean arbola azpian lau sagar, gainean ondo dan sinalea. (San Juanetarako sagarra helduta dagoenean, seinale ona) (Mokoroa, Ortik eta emendik, 61694). Antzera beste honek: San Juanetan artoak belea tapatzen badu eta sagarrari hiru ale ikusten bazaizkio, urte hartan naiko arto (ta) sagar izango da. (A.Zavala II, 2574)

Egunen luze-laburra darabile hautugai beste errefrau batzuk: San Juan egunik luzeena, Santa Luzia, laburrena. Halan:San Juan eguna, urtian den egunik luzeena. (D.Intza, 82. Arbizu). Egunik luzeena, San Juanena; gaurik luzeena, Santa Luziena. (A.Zavala I, 817). Uda betearen aldia be Sanjuanetatik Sanpedroetarakoa ei da: Hemengo udara, San Juanetik San Pedrotara. (A.Zavala I, 902). Eguzkiaren ederra be egun horreexetakoa: Eguzkiak San Juanetan dantza. (A.Zavala I, 831).

Donianegaz sartzaiera daben uda-egun ederrak, negu gorritik nekez ailegau diranak, bizkor aldentzen ei dira, kukuaren kantua legetxe: Kukua, San Juanetan kuku, San Pedrotan mutu. (A.Zavala II, 1845). Edo beste modu batera esanda: San Juan, San Juan, nekez etorri eta bizkor juan. (Mokoroa, 61797).

Doniane goizean, eguzkiak urten baino lehen, norbere oinentzat eta azalerako ona ei da landamin berdean, goizeko inontzetan ortozik ibiltea. Harek osatzen ei ditu aurrez ostean etorri leitekezan gatx eta gaixo guztiak.

 

On deizuela.

 

Iturriko

2014-06-23

Esatekoak 0
Ikusita: 73
2014.06.19

Sanjuanak

San Juan bagilaren 24an ospatzen dogu. Orduan da udako solstizioa, egunik luzeena eta gaurik laburrena. Sasoi honek, neguan Gabonakaz bat eginda pasetan dan moduan, hainbat siniskera eta ohitura ditu inguruan. Ha ta guzti be gehien-gehien suagaz lotzen dogu jai hori.

Sua bezpera iluntzean egiten da, etxeko landan, edo auzuneko soloetan, edo herrian gaur egun. Gero ta leku gehiagotan egiten dala esan lei, baina lehen soloakaz lotutako siniskeretan oinarrituta egoan. Suaren ganean salto egiteko ohitura egon da, zuziak hartuta soloetan kantuak edo esakera batzuk esatea be bai. Batzuk konjuro modukoak dira, soloak lapur, zapo eta sugeetatik libre egon daitezan.

Atari honetan bertan dagoan Herri ondarearen katalogoan, han hor hemen herriz herri batutako batzuk ekarriko ditugu hona

Busturian batutakoak:

“Doniene ta Doniene
gaur dala, bihar dala Doniene,
etzi San Juan bihamone,
gure soloan sorginik ez,
badago bere erre beitez”.

“San Juan de la porta latina
larunbat arratsaldean,
hamalau atso tronpeta joten
motroillu baten ganean.
Urra, urra, urra sanjuanetan,
jantzan egin behar dogu ifar haizetan,
ujuju, San Juanera goaz gu.
Ujuju, zantzotxu bat bota behar dogu”.

Beste hau Berrizen batukoa da:

“San Juan, San Juan,
arrautza bi kolkoan,
beste bi altzoan,
sorginak eta lapurrak erre, erre,
artoak eta gariak gorde, gorde.
Biba San Juan!

San Juan, San Juan
nik ez dot besterik gogoan,
gure soloan lapurrik be ez,
sorginik be ez,
badagoz, badagoz, erre beitez.
Biba San Juan!”

Maruru-Jatabekoa da hurrengoa:

“San Juan Bagileko,
zapoak eta sugeak erreteko,
artoak eta gariak gordeteko,
San Juan Bagileko.”

Zamudion be antzera:

“San Juan bagilean, denpora ederrean,
artoak eta gariak gorde, sugeak eta zapoak erre.
Biba San Juan, etxean eta kanpoan!
Gaur dala, bihar dala Doniane Kruz, etzi San Juan biharamona.
Gure soloan sorginik ez, badago be erreko dira.”

Esatekoak 0
Ikusita: 139