kontaktua
2014.06.19

Sanjuanak

San Juan bagilaren 24an ospatzen dogu. Orduan da udako solstizioa, egunik luzeena eta gaurik laburrena. Sasoi honek, neguan Gabonakaz bat eginda pasetan dan moduan, hainbat siniskera eta ohitura ditu inguruan. Ha ta guzti be gehien-gehien suagaz lotzen dogu jai hori.

Sua bezpera iluntzean egiten da, etxeko landan, edo auzuneko soloetan, edo herrian gaur egun. Gero ta leku gehiagotan egiten dala esan lei, baina lehen soloakaz lotutako siniskeretan oinarrituta egoan. Suaren ganean salto egiteko ohitura egon da, zuziak hartuta soloetan kantuak edo esakera batzuk esatea be bai. Batzuk konjuro modukoak dira, soloak lapur, zapo eta sugeetatik libre egon daitezan.

Atari honetan bertan dagoan Herri ondarearen katalogoan, han hor hemen herriz herri batutako batzuk ekarriko ditugu hona

Busturian batutakoak:

“Doniene ta Doniene
gaur dala, bihar dala Doniene,
etzi San Juan bihamone,
gure soloan sorginik ez,
badago bere erre beitez”.

“San Juan de la porta latina
larunbat arratsaldean,
hamalau atso tronpeta joten
motroillu baten ganean.
Urra, urra, urra sanjuanetan,
jantzan egin behar dogu ifar haizetan,
ujuju, San Juanera goaz gu.
Ujuju, zantzotxu bat bota behar dogu”.

Beste hau Berrizen batukoa da:

“San Juan, San Juan,
arrautza bi kolkoan,
beste bi altzoan,
sorginak eta lapurrak erre, erre,
artoak eta gariak gorde, gorde.
Biba San Juan!

San Juan, San Juan
nik ez dot besterik gogoan,
gure soloan lapurrik be ez,
sorginik be ez,
badagoz, badagoz, erre beitez.
Biba San Juan!”

Maruru-Jatabekoa da hurrengoa:

“San Juan Bagileko,
zapoak eta sugeak erreteko,
artoak eta gariak gordeteko,
San Juan Bagileko.”

Zamudion be antzera:

“San Juan bagilean, denpora ederrean,
artoak eta gariak gorde, sugeak eta zapoak erre.
Biba San Juan, etxean eta kanpoan!
Gaur dala, bihar dala Doniane Kruz, etzi San Juan biharamona.
Gure soloan sorginik ez, badago be erreko dira.”

Esatekoak 0
Ikusita: 108
2014.06.13

San Antonio Urkiolakoa

Bagilaren 13an San Antonio eguna ospatzen dogu, herri eta auzo askotako zaindari eta jaieguna. Bizkaian seinaladuenetako bat Urkiolakoa da, hara joateko ohitura zabala izan da hainbat herritatik.

Urkiolako erromeria jai handitzat gogoratzen dabe hainbat jentek, gaztetan oinez joandakoek, bazkaria zapata-kaja baten eroanda.

Errogatiba eguna izaten da San Antonio egunaren inguruan eskualdeen arabera, baita gaur egun be.

Eta erromeria eta jai horren indarraren erakusle dira gure herri tradizinoan zabal-zabal dabizan kopla batzuk, guztiz ezagunak herri kantutegian.

Kopla-errepertorioak batzen ibilitako ikertzaileen artean Jabier Kalzakorta dogu emaitzarik oparoenetako bat emondakoa. 2007an Dantza-kopla zaharrak izeneko liburua argitaratu eban Labayru Ikastegian. Han batu zituan han hor hemen erdi galduta egon diran hainbat kopla-sorta, berak kopladi izena emoten deutsena. Hainbat lekutako eta barri-emoileren koplak batu ditu, zein baino zein zoragarriagoak.

Koplak euren artean ez dabe loturarik eukiten; horregaitik, Urkiolako San Antoniorenak beste batzuen artean txertatuta agertzen dira.

Markinako kopladia atalean topau doguz hona ekarri ditugunak, Markinan batutakoak lehengo mendeko 80ko hamarkadan.

Egunari bere izentazinoa emon guran, hona kopla polit batzuk:

 

Antonio

Urkiolakua,

hamaika neska-mutil

buztartutakua.

 

Askok egiten deutso

san Antoniori,

egun batian juan

da bestian etorri.

 

Urkiolara juenda

zapatak apurtu,

aite san Antoniok

barrixak eingo’ittu.

 

Durangon bazkalduta

Mañarixen gora,

aldats aundixe dago

san Antoniora.

 

Durangon bazkalduta

Txakurzulon gora,

abarka sopitxia

ipurdixen gora.

Esatekoak 0
Ikusita: 37
2014.05.23

Izen eta adjektibo mugatubakoaren zurkulu batzuk

Aditzaren inguruan agiri diran izen eta adjektibo batzuk, predikatu sintagma deritxon funtzinoa beteten dabenak, -a mugatzaile barik marketako tradizinoa edo ohiturea dogu gure euskeran. Eta predikatu sintagma hori izena danean, adjektiboa danean baino agiriago ikusten da sarritan, mugatzaile barik erabili behar dala derriorrez eta mugatzailea sartzea okerreko bidea dala.

Orain belaunaldi bira arte normala zan gure herrietan entzutea (urietan be bai), urlia mutil fraile sartu dala, urlia neska monja doala edo hain familiatako semea abade egin dala. Horreetan hiru kasuotan, frailea, monjea eta abadea esan edo idatziko bagendu, belarriak berehala minberatuko litxakiguz.

Izan be, egoera, status edo aldi baterako ofizio edo jardunbide bat danean, ez dogu beste biderik mugatu barik ipintea baino, eta aditzak be holakoxeak izaten dira: egon, ibili, egin, joan, jarri, ipini, izendatu, bihurtu eta giro horretakoak. Horregaitik dino kopla zaharrak: “Errementari baino hoba da zesteru”. Edo: “Horren lagun izatea ez da erraza”. Eta badaezpadakotzat joko gendukez honetarikoak: “Lagun txarrakaz ibilita, azkenean bera be *lapurra bihurtu zan”, eta beste hau hobetsi: lapur bihurtu.

Gaztelaniaz mintzo garanean, de, como, en eta ereduko preposizinoak sartzen ditugu horreetariko askotan: Fue de maestro a Carranza edo Trabaja como carpintero en la construcción edo convirtió el agua en vino. Zenbat bider entzun edo irakurri ez ditugu honeen antzekoak; funtsean gaztelaniaren kalko garbiak, baina guztiz okerrak kasu honetan: Jesusek ura ardaoan bihurtu eban. Arotz lez edo arotz moduan dabil eraikuntzan. Maisu lez joan zan Karrantzara. Mugagabetasunak eskeintzen dituan espresino bideak ugariak eta zabalak dira. Ezinbestean esan behar dogu: Ura ardao bihurtu eban. Arotz dabil eraikuntzan. Maisu joan zan Karrantzara.

Lez/ legez edo bezala orio orbanaren antzera hedatzen doaz gure artean, bereak ez diran eremuetan, eta horri munarria ezarri behar jako: “Aratusteetan gizonak andra jantzita eta andrak obispo marrotuta ibili ziran kalean atxina” esatea joera zaharra eta ondo sustraitua da, eta gizon lez edo andra lez, moda barrikoak; badaezpadakoak, esan leiteke.

Erreibindikatu beharrekoa da -tzat atzizkiaren papera be, gaur erdi euskaldun askori buruan sartzen gatx egiten jakena. Atzizki horren atzean badira balio jakin batzuk, gogoan izan beharrekak. Tontotzat hartu esan gura dau: tontoa dala uste izan. Ustekizun bat datza hor azpian eta, gaztelaniaz por tonto, como tonto entzuten dala-ta, ezin da beste barik esan: tonto lez hartu, ez da komeni behintzat. Edo neure herrira banoa jazkera baragarriren bategaz eta inork ezagutu ez: me han tomado por/como foráneo euskeraz adierazoteko: kanpotartzat hartu nabe zuzenagotzat daukagu gure tradizinoan, kanpotar lez baino.

Egia da, dana dala, ekialdeko hizkeretan sarritan mugatzailerik ez erabilita marketan dabela balio hau, sartaldean –tzat horregaz egiten doguna. Halan: “Gerraren kontrako protesta egin zuten gazteak errugabe jo dituzte” kazeta informazino burua sartaldean erosoago berridatziko geunke: errubakotzat jo ditue. Ekialdean ez da mira egitekoa ondoko erabilera hori: “Berdintasuna edozein uztartze politikatarako oinarri jo dute”. Baina sartaldean, eta erdialdean be, erosoago erabiliko genduke: oinarritzat jo dabe.

 

Hurrengoan gehiago eta hobeto.

Iturriko

2014-05-23.

Esatekoak 0
Ikusita: 83
2014.05.13

Giza izenen gramatika

Ze izen dozu?

Norbaiten izenagaitik itaun egiteko, zenbat biderrez gaur ez dogu entzuten: Nola deitzen zara? edo antzekoren bat, gaztelaniazko “cómo te llamas?” esamoduaren kalko ordaina, baina euskaldun zaharren ezpanetan nekez entzuten dana. Errazago entzungo ditugu honen ahoz, edo Zelan dozu izena? edo Zelan daukazu izena? edo Zelan jatzu izena? Bizkai itsasertzeko leku batzuetan hirugarren hau (Lekeitio).

Eretxi aditza erabilten zan lehenago sarri esangura horregaz, gaur klasiko sundea dauena, baina ha ta guzti be ondo aitzen dana batez be deritxo eta eritxon hirugarren pertsonakoak. Peru Abarka elabarrian Peru pertsonaiak bere burua Maisu Juani aurkeztu orduan, honetara agertzen deutso bere izena: Niri derist Peru Landetako, eta aurreratxuago barberu soineko apaindunari berarena itauntzen deutso, jakingureak edo kortesiak eraginda: Jakin gura neuke zelan deritxun. Eta biok bazkaltzen dagozan ardanetxe edo bentako neskamearen izena jakin gurarik, Peruren itauna: Ze izen dau? Eta Peruren erantzuna: Praiska deritxo. Barberuak atzera barriro Fraiska honi itauntzen deutso ugazabandrearen izena: ze izen dau? Eta neskatilearen erantzuna: Andra Madalena deritxo. Eta bada hirugarren aditz bat be, esan, horretarako erabilten dana. Obra bereko pasarte honetan birritan darabil idazleak, ez itauntzerakoan, ezpada erantzuterakoan: Niri esaten deuste Don Juan Jauna, erantzuten dau behin barberuak, eta Peruk be era beretsuan hari: Niri esaten deuste Peru batzuk, besteak Periko.

 

Peru eta Mari, Perua eta Maria

Pertsona bat, gizaki bat, izen berezi batez identifikatzen dogu euskeraz zein beste edozein hizkuntzatan, toki-izenak egiten ditugun legetxe. Izen berezia edo “propioa” izateak esan gura dau, izen hori gizaki bakarra izentetako erabilten dogula. Hori dala-ta mugatzailerik ez dau behar giza izenak, ez dau eskatzen –a mugatzailerik, izen arruntak lez: Peru badau izena gure lehengusuak, Peru deitzen deutsagu, baina beragazko senidetasuna adierazoten dauen izena erabilten badogu, lehengusua deitzen deutsagu, hau da, lehengusu + -a. Nor da hor datorrena? itaunari erantzun geinkio, edo Peru, bere ponte-izenaz edo lehengusua, senidetasun izen arruntaz.

 

Kontu jakina da berez, badirala izen arrunt batzuk be mugatzaile barik izentetan ditugunak, batez be senidetasun hurrekoak eta norbera baino zaharrago edo goragoko mailakoak: aita, ama, aitita, amuma, aitabitxi, amabitxi, sarritan baita osaba eta izeko be… eta lehenagoan holan erabilten ziran errege, erregina eta halangoren batzuk be. Mugatzaile barik erabilten ditugu hondino: ugazaba (ez ugazabea), aita ginarreba eta ama ginarreba eta hatariko gitxi batzuk. Baina mugatzaileaz ahoskatzen ditugu gehien-gehineak, ostera: aitaxea eta amaxea, anaiea, nebea eta arrebea, suina eta errana, senarra eta emaztea edota andrea eta gizona, koinatua eta koinatea, lehengusua eta lehengusinea –hau bestetara be bai: lehengusina‑ eta horreen harikoak.

 

Persona-izen bereziak be erregistro arruntean batzuetan mugatzaileaz erabilteko ekandu zaharra ez da galdu. Durangoaldean herri-ipuineko pertsonaia ezagunak dira hondino Perue eta Maridxe, gaztelaniaz “el Pedro y la Maria” liratekeenak. Gernikaldean herri-mailan izen ezagunak dira Pedroa, Pabloa, Karmentoa edo Pilartxea, gaztelaniaz “el Pedro, el Pablo, Carmen la grandota, la Pilarcita” liratekeenak.

 

Matxalen Busturiko

Ponte-izenaren ondoan “abizena”, “deitura”, “izelonbrea” edo goitizena dogu guztiok. Abizen hitza aba-izen bikotxaren konposatu gisa sortu eban Sabino Aranak eta arrakasta handiz iraun dau gaur arte, deitura izena lekua kentzen bajoako be. Abizen edo aba-izen horrek persona bat bere aurretikoakaz, asabakaz dauen lokarria gogorazi gura dau, funtsean, urliaren seme edo jatorrikoa dala. Halan Ortiz, Ortiren semea litzateke, latineko genitibo-atzizkiaren bidez. Perez, gaztelaniaz Pereren semea dan legetxe. Edo Danielson edo -sen, Danielen semea hizkuntza anglogermaniarretan. Honetariko izen-deiturei deritxe patronimikoak, aitaren jatorria izentetan dabelako.

Euskeraz horretariko abizenak be badira, baina indar handiagoa hartu dau luzarora nongo semea erispideak, noren semea dalakoak baino. Eta nongo izate horretan etxea, auzoa, herria edo dana dalako toki-izena aitatzen da; bestela esanda, toki-izena bihurtzen da deitura edo abizen. Eta eremu batzuetan, batez be Araba partean, bitariko abizenak gorde dira: patronimikoak eta toponimikoak. Eta abizen konposatu honeei de preposizinoa erantsi izan jake: Diez de Txintxetru, Martinez de Albizua edo Lopez de Gereñu, esaterako.

Beste euskal lurraldeetan be baziran antxina eredu horretako abizenak, baina luzarora toponimoa nagusitu izan da, ez aita-izena.

Izen toponimiko hori ponte-izenagaz alkartzeko, gaztelaniazko administrazinoak de preposizinoa erabili izan dau tradizinoz, alemanez von edo holanderaz van egiten zan antzera. Gaur egungo deitura batzuetan badirau de horrek, baina gehienetan galtzera egin dau, traba astunegia zalako.

Euskaldunen artean –ko erabili izan da, administrazinoa gorabehera, deitura toponimikoen atzizkitzat: Erridrogitxu Baltzategiko, Peru Abendañoko, Errodrigo Zarateko, Inazio Loiolako, Andra Mari Begoñako. Agiri zaharretan gitxitan baino ez dira gorde horretarikoak, letraduek gaztelaniara bihurtu barik geratu diran bakanak. Nafarroako dokumentazino zaharrean eredurik gehienak. Halakoak dira: Santxo Dorreko, Lope Gorteko, Nuño Miotako, Pero Iturrietako eta beste batzuk.

Norbait identifikatzeko, administrazino mailan abizena darabilgun moduan, herri ohituran hondino be nor nongoa dan esanaz errazago banakatzen dogu pertsona bat. Abizena alde batera itxi eta izenaren ondorik nor hori bizi den edo jatorri dauen herri, auzo edo etxearen izena emon. Halan sortuak dira, kasurako, herri-kopla zahar edo aspaldikoetan aitatzen diran andra-pertsonaia bi: Matxalen Busturiko eta Tretatxu Atxuriko.

Bide beretik sortuak dira erlijino munduan be: Andra Mari Martiko edo Kristo Andako.

 

Etxea izan da, funtsean, euskal deituretan emankortasunik gehien erakutsi dauena. Etxea, etxe tipo berezi bat, eraikuntza bat... Zenbat abizen dira etxe izena ointzat dabenak: Etxebarria, Etxezarra, Hormaetxe, Bazterretxe, Bengoetxea, Iturrikoetxea. Eleizea erreferentziatzat dabenak: Eleizburu, Elizondo, Elizegi, Elexalde, Elexabarri. Edo torre dabenak: Torre, Torrontegi, Torrealdai...

 

Martikorena

Halakoren edo urliaren etxea aitatzen daben abizenak be ez dira gitxi, batez be euskerearen ekialdean, ipar zein hego. Abizenon amaierak -ena eta –enea izan ohi dira. Pertsona-izen edo ofizio-izen baten gainean eregiten da –en edute-genitiboko atzizkia, mugatzaile eta guzti. Persona-izenen gainean eregiak dira sarri: Perurena, Errandonea. Ofizio-izen baten gainean eraikiak be badira: Arginarena, Marinelarena.

 

Deitura zahar-zaharrak

Agiri zaharretan ugari samarrak, baina XVI. mendetik honanzko deituretan bakanagoak, badira goitizenetatik datozan abizenak be.

Baltza lango kualidade adjektiboak. Norbaiten ezaugarri fisikoren bat jatorritzat daben goitizen batetik datozanak, adjektiboa izen bihurtuta. Batzuetan kolorea (baltza, gorria, begiurdina, zuria), besteetan neurria (handia, txipia, gutia) edo gorputzezko kualidaderen bat (ezkerra, sendoa, gogorra) edo izaerazkoa (latza, leuna). Holako deiturak ugariak dira berariaz Erdi Aroko dokumentazinoan.

Etxajauna, umea edo seina lango giza-izena edo otsoa edo erlea lango abere-izena jatorrian dabenak. Gorputz atalak be bai: buztaina, sabela eta halangoak. Nafarroako Erreinuko lehen buruzagi ezagunak, Eneko Aritzak, zugatz-izena eban goitizentzat, berbarako.

Abizenen gai honek hari luzea dauka. Harilaren zati bat baino ez dogu askatu oraingoan.

 

Iturriko

2014-05-12

Esatekoak 0
Ikusita: 92
2014.04.30

Gure baratzetako lorak

Gure baratzetan, ortuetan, etxe aurreetan edo leihoetan lorak betirik izan dira apaingarri, gozamen handia emotekoak, gure eta auzoen begiei, eta batzuetan usain-lurrin atsegina inguruetara banatzekoak. Beti izan dira etxandera batzuk, euren etxe ingurua apain eta dotore erakutsi gurakoak, aldeko soineko, oinetako eta pitxiak diran hein berean.

Lora bat, lorea edo lorak bizkaieraz, lore batuaz eta flore ekialdeko testu zahar batzuetan.

Lorea urteko hileren bategaz lotzekotan, maiatzagaz egingo genduke. Ez bakarrik Ama Birjineari maiatzean eroaten jakozan lorakaitik, naturearen prozesuan be hile hori dalako lorak loran dagozan hilerik beteena, Lazarraga poeteak gogorazoten deuskunez: Maiatzeko lora ederraena. Antzera zuzen jako gure errefrau zahar bat maiatz pertsonifikatuari, hika esanaz: “Maiatza, hire latza, lora asko doala” (RS 269). Izan be, maiatzean hondino janaria eskas egoten zan, landa-zelaiak eder irudi egin arren.

Lorea aldi laburragaz loturik agiri jaku sarritxutan. Halan amodioa eta lorea alkarri dautsela agiri dira gure eta edonongo poesian, aldi gozoaren laburra, agian laburregia, penaz gogoratzeko. Gure amodio-kantu zahar batek dinoskunez: “Amoren kontentuak eztaude irauten, / kanpoan lorak legez / dira galtzaiten” (Mikoleta). Biziaren laburra irudi egiteko darabile sarri gure sermoelariek. Fray Bartolomek gogoratzen deusku: basoko lorea baizen galdukorra dala munduko ditxa. Birjintasuna, garbitasuna, zeruko grazia, inozentzia… eta bestelako kontzeptu asko irudikatzeko gure tradizino eleizkoan sarritan.

Lorak dirala-ta, euron kualidade bi dira esanguratsuenak gure literaturan: kolorea eta usaina. Koloreen artean, zuria, gorria, arrosa, hori-beilegia, bioleta... Koloreok gizakiaren edertasunari dautsazala aitatzen dira batzuetan. Halan Apaolazak neskatila baten arpegikunearen bat-bateko aldaera dala-ta dirauskuna: “Larrosa koloreko masalla ederrak biurtu ziran krabeliña kolorekoak.” (33).

Usain gozo kontuan lorak eta bedarrak sarri aintzat hartuak dira gure ele ederretan: menta, batana, aneta, kuminoa, osasunbedarra... ezagunagoak diran larrosa, krabelina eta beste batzuekaz batera.

Lora mueta batzuk izentauko ditugu ondoren, gure kantetan eta literaturan behin eta barriro agiri diranak, esangura zuzenaz batzuetan, baina irudi-esanguraz sarriago, edertasunaren adierazgarri.

Nork ez dauka gogoan harako:  “Larrosatxuak bost orri daukoz, krabelineak hamabi; gure umea gura dabenak / eskatu beio amari”. Larrosa-krabelinak hor ditugu sarri, gure kopla-bertsoen edergarri eta irudigarri.

Larrosea eta krabelinea amodio giroan edo neska-mutilen arteko amodio giroan agiri diran batzuetan, larrosea emakumea da eta krabelinea gizonezkoa. Antz hori dario ondoko Durangaldeko dantza-kopla honi: “Jantzarik jantza Anbotopeko / erromeridxen sanue! / Krabelintxu bat belarridxen da / larrosa bille banue.

Larroseari arrosa deritxo ekialdean, eta krabelineak beste hainbat izen ditu: julufraia, julufrina, ekialdeko ezagunenak.

Lilia ekialde zabalean lorearen izen generiko lez erabili izan da. Poesia generoan agiri da sarrien. Zuberotarrezko herri kantuotan, berbarako: “Zü zira, zü, ekhiaren paria, / liliaren floria. (ChantP 116.), “Buket bat igorri ditadazüt lili arraroz eginikChantP 116.). 190). Adibide biotan lilia lora adierazoteko darabil.

Erdi-sartaldeetako tradizinoan lirioa esaten jako, baina esangura espezifikoan, Iparraldean be lili-lorea esaten danean legetxe, gazt. ‘lirio’ edo ‘azucena’ dalakoaren ordainez. Literaturatik jasoak dira honako txatalok: “Arrosaz, klabelinaz ta lili loreez iten den girnaldaz” edo Balentin Enbeitaren bertso batekoa dan: “Baratz erdiko lili usaintsu / urrezko orriz jantzia” (hojas de color púrpura).

Lili edo lirio muetak ugariak diranez, kolore bidez bereizten dira era batzuetakoak. Halan maiz izentetan da lili xuria, beronen irudi-esangurea umeekin eta umeen inozentziaz eta gardentasunaz loturik dagoala.

Ederrik ederrenaren konparagarri erabilia da maiz lirioaren edo liliaren irudia: emakumearena batez be poesian: lili eijer bat, emakume eder baten irudi; lirioa baino ederragoa emakumearen edertasunaren konparagarri. Baina liliaren usaina edo urrina be sarri ohi da mintzagai, urrin horren gozoa: “Lirio baten usain gozoa / gelditu jatan buruan.” (Eusebio M. Azkue PB)

Beste lora mueta batzuk be ezagunak dira gure literaturan. Halan Xabier Mª Munibek jazminak ditu aipuan bere Gabon Sarietan: “Larrosa, klabeliña eta jazmiñak”.

Kalak, uretako lirioak, gure eleizetako altara apainduakaz estu lotuta dagozan lorak, larrosa eta beste batzukaz batera. Eleiz jai handi baten zelebrazinorako edo Andra Mariari maiatzean eroaten izan jakozanak; edozelan be gure herri usadioan sakon sartuta. Eleizara zein eskolara eroaten zituen gure umeek hondino antxina ez dala Ama Birjinearen irudi aurrean maiatzean ipinteko.

Geranioari zangorri edo zaingorri be ohi deritxo leku banaketan, baina gure artean geranioa da izen ohikoa. Literaturan mehatz aitatua bada be, gure etxe inguruetan eta balkoi-leihoetan ugaria da, berariaz hemengo hotz eta eguraldi txarrai ondo jakiten jakolako. Geranioaren lorak be kolore diferenteetakoak izanik, ostarkuaren irudiko bariedadea eskeintzen deutse gure inguruei. B. Ametzagak inoan lez: “Loretegian zangorriak, suarrostoak, arkakaratsak eta [...] ortentsi eskergak ikusten ziran. (Egan 1964, 118).

Orkideak, gardeniak, begoniak eta beste mueta batzuetarikoak aipu deuskuez beste literato batzuek. Halan “Arrosa politak, krabelina-liliak, / orkideak eta gardeni-begoniak”, G.Aresti olerkariak (Maldan Behera).

Bioletak be ezagunak dira: “Arrosa, klabeliña, / bioleta, lirio” (J.Vicente Echagarai 173.), eta maiztasunez alarguntasunaz, andra alargunaren irudiaz identifikatuak. Silvain Pouvreauk Philotea debozino liburuan dinoan lez: “Egiazko alharguna da Elizan martxoko bioleta daritzon lore xumea, paregabeko eztitasunik banatzen duena bere debozionearen usainaz” (Phil 421). Lora mueta honi lili-ubela izena be emoten jako.

Tulipak, idi-bihotzak izenaz be izendatuak, gure artean baino Holanda partean hurragoko ditue.

Bizkaiko klasikoetan ispligu lora muetea be izentetan da beste batzuen artean, gazt. “espliego”ren mailegua, erromeria-lora apaingarrien artean. Halan dinosku behinik behin Frai Bartolomek: “Al dagijanak larrosia, kabelinia, ispliguba edo beste bedar usain gozoko bat buruban. (Olgeeta). Eta albaraka usain gozoduna be bai, gazt. “albahaca”: “Belar edo lorea, / usai gozo fina, / ispligu, albaraka, / arros, klabeliña” (Echag 173).

Basalora batzuen izenak gehitu barik ez neuskio jardun labur honi akabua emon gura. Izan be, udabarrian gure landamin edo lantzarretan aurrez dakuskuzan bitxilorak edo txibiritak, gazt. “margarita”, zenbat umeren olgeta-lagun izan ez dira? Eta bitxilora horreek tamainu handikoak diranean Donian lora edo Sanjuan lora bihurtzen dira, gure etxe barruetan ontzietan uretan luzaro iraunarazoten deutsegunak, eta berariaz Sanjuan egunez gure etarte edo balkoietan beste mueta batzuetakoez batera erramileteak eginda eta leizar errama bati garri aldean dautsela loturik dakuskuzanak.

Basalarrosea be, arkakarats, astalarrosa, sasilarrosa edo txorilarrosa ohi deritxana, gure herri poesian, dantza-kopletan eta, behin baino sarriago aitatua da. Harakoan, esaterako: “Sasien txorilarrosa, / zeure berbien donosa. / Zaldunak euki lezake / zeugaz ezkontzeko poza” (Patxi Bilbao. Bargondia).

Otearen lora horia be herri-kopletan kantagai dogu. Durangaldeko dantza-kopla honetan, kasurako: “Garaiko plazan otie loran, / Ermuan Asentsidxue. / Jantzan ikasi gura dabena / Berruetara beidxue”.

Kalabazearen  edo beste genero batzuen aihena be kantagai bihurtu da gure herri poesian, berorren lora beilegia dala-ta: “Kalabaziek aidxena berde, / punten lorie beilegi, / txapel gorridun mutil horrexek / krabelinie dirudi” (dantza-kopla). Krabelinia, duda barik, galai ederraren irudi.

Amaitzeko, loren inguruko gertaera batzuk gogoratu. Lorak potindu lehenengo eta loratu egiten dira gero. Iraupen laburrekoak diranek, azkenean zimeldu, eta batzuetan osoro galdu edo guztiz igartu. Berez izan galkorrak!

Lorakaz egiten diran lora-txortak aitatuko neukez azkenez. Erramiletea esaten deutsagu askok sartaldean, eta buketa ekialdean; mortxaka, sorta, eskutada eta bestelako izen garbiagoak gaur estimaduago dabilzan arren.

Asko da lorarik eta loren gaineko berbarik.

 

Iturriko

2014-04-02

Esatekoak 0
Ikusita: 116