kontaktua
2016.04.14

-TO atzizkia, tipitzaile zein hanpatzaile

‑Hara gure umetxua! Ikusten dozu ze polita! Besartean eukan ume mardo guria erakutsi eutsanean ama gazteak herriko andra ezagun edadekoari, eta honek, ikusi eta batera: ‑UmeTXUa dinozu? UmeTOA da hori, umetxua barik, umeTOa!

Bizkaiko parte baten, sartalderengo euskeran, -to atzizkia eransten jake izen batzuei, handitu edo hanpatu gura ditugunean. Gazte jenteak gitxiago beharbada, baina behin edade bateko jente euskaldunak berez-berez erabilten ditu horretarikoak.

Gogora jatort, P. Zamarripa idazleak, Txorierriko semea zanak, Kili-kili izeneko liburuaren sarreran, idazten dabilen berbaurrearen kontura, berba-joko umorezkoa egin guran edo, honakoa dinotsala irakurleari: “berbaurretxu hau lar luze edo, lar luze barik, luzeegi agertu egin ez dakigun ze, osterantzean, irakurlea, (…) berbaurretxua deituko zer hau berbaurretoa litzake; ta holan, gauza bat agindu ta beste bat ikusiko zeunke”. Berbaurretoa, berbaurre luzea aitzen emoteko.

Izen batzukaz ugariago darabilgu -to hanpatzaile hori beste batzukaz baino; giza-izenakaz batez be. Neskatoa dinogu Bizkai partean “chicarrona”ren ordainetan. Eta urriago erabiliak izan arren, ezagunak besteok be: gizatoa edota gizontoa. Arratiako Arantzazuko seme batek honako oharra egin eustan Lezamako semea genduan idazle ezagunaren gainean: Gizontoa zoan Mikel Zarate. Edo Zeanurin entzuniko beste hau: Gizonto guztiak hemen gaiagozak. Gaztelaniaz “hombreton, hombrón” esango bagendu lez. Bide beretik esaten dira andratoa, umetoa eta beste giza-izen gehiago. Zelango andratoa egin dan, gero, zuen alabea! Hau be entzuna.

Baina osterantzeko berba arruntakaz be erabilia da: errapetoa, errape handia esateko.

Urdaibai aldean Karmen eritxon andratona bati Karmentoa esaten eutsen; ez beharbada berari zuzenean, baina bai beragaitik osterandian.

Gure herri kantutegian bada kopla ezagun bat, ironia puntua dariona, eta Arratia aldean behintzat behin edo behin hondino entzun daitekena: “Ikazginaren lapikoTOA handia baina harrua, / abadearen lapikoTXEa, txikina baina gozua”. Lauko horrek sukaldaritza mundura garoaz, lapikoa eta lapikokoa ditu mintzagai. Barruko janaria guztiz edo ez hainbestean gozoa izatea, lapikoaren neurriaz, lapikoaren handi-txikiaz lotzen ditu kopla horrek. Ikazgin koitadu izerdituaren janariari lapikoTOa deritxo, eta abadearenari lapikoTXEa. Lehenengoa hanpatzailea, bigarrena tipitzailea.

 

Añibarro eta batez be Juan Mateo Zabala idazleek -to eta -tzar atzizkiak biak batera darabilez behin baino sarriago, bai izenakaz, bai adjektiboakaz. Atzizki bikotx horrek, -totzar, handitasunaz batera gaitzespen sundea be ezkutetan dau. Edozelan be, neurriaren edo kualidadearen handiari intentsidade berezia eransten deutso. Atzizki bikotx horregaz darabilzan izen batzuk honakoak dira: lapurtotzar, gizatotzar, guzurtotzar. “Nondik uste dozue hasi direala lapurtotzar handiak galduten?” dino behin Zabalak. Eta: “ikusten dituz lapurretak, besteai erneriko guzurtotzarrak” beste behin. Eta Añibarrok: “Azotadu ebeen borreruak izan zirean sei gizatotzar”.

 

Baina bizkaiera alderdiko aurkaritza hori kenduta, gainerako euskal eremu osoan eta bizkaieran bertan be etorki zaharreko hitzetan, -to atzizkia tipitzailea izan da. Txikigarri izatea dau bere balio zaharra, gaur egun -txo atzizkiak dauen balio berbera. Ondo ezagunak dira gure herri ipuinetan, alegietan, Lukito eta Otsoko abere-pertsonaien izenak. Ezagunak, baita, gure izendegi zaharrean agiri diran honako giza-izenak: Nunuto, Lopeto, Urrato edo Domekato. Nafarroako Etxalekun bada torretxe eder bat, dorre izanikoa, Dorretoa deritxona. -to atzizkiaz markatu izan danean izen bat, euskera zaharrean berariaz, neurriz txikiagoa dala adierazoteko, edo afektibidade edo kutuntasun ikutua emoteko egin izan da.

Izen arrunten artean be gitxi-asko ezagunak dira guretzat zakutoa, zorrotoa edo zarandoa (zaran txikia) hitzak. Eta baserri munduan ezagunak dira mukitoa eta taukitoa, jesarteko erabilten diran mukur motroak. Ganadu lanadunen artean, artzaintzatik bizi izan diranen artean, izen ezagunak dira aketoa (aker gaztea) eta giberritoa (giberri edo ahuntz gaztea) be.

Baina goiko izenotan -to horrek atzizki graduatzaile tipitzaile bizia izateari antxina itxi eutsan; aurreko hitzari guztiz erantsia eta lexikalizatua da. Eta haren txandea, diminutibo lez, -txo edo -txu atzizkiek hartu eben aspaldi Pirinioz beheitiko lurralde euskaldunik gehienean, -to zaharkiturik gelditzen zala.

Baina zer jazo zan Bizkai aldeko euskeran? –To atzizki zaharra bizibarritu egin zala momentu batetik aurrera, izen-adjektiboen txikitasuna barik, justu kontrako gradua eransteko; izaki edo kualidade bat handitzeko edo hanpatzeko. Harrezkerokoak ditugu, bada, neskatoa, andratoa, gizatoa eta enparauak.

 

Eta adjektiboetan be antzera jazo da. Euren kualidadea handiagotzeko berezitasuna beregandu dau -to horrek euskeraren sartalderengo alderdian.

Burutoa deitzea buruhandia dan bati, Mungialdean behintzat ezaguna da. Epertoa esatea ipurtandi bati, Arratia aldean bardin. Naustoa esaten deutsie Arratiako Zeanurin neurriz eskergea danari. Txarritoa deitzea zikin, basazto edo ugerdo bati be, Bizkai sartaldeko herrietan guztiz ohikoa da. Berez mailegu-hitza dan baju adjektiboari -to gehiturik garatu da bajutoa, eta andrazkoai genero-marka aplikaturik, bajutea, behetik gorakoan laburra edo motz antzekoa danagaitik esateko. Beste hainbeste esan daiteke norbait loditoa dala dinogunean, gaztelaniaz ‘regordete, rechoncho’ esango bagendu lez.

Gaur bakanago entzun dira, lehenago idatzietan irakurten diran lapurtoa eta nagitoa, baina ulertu edozeinek euren esangurea eta intentzino zorrotza: lapurtoa, lapur handiagaitik esateko, eta nagitoa, nagitzar gogaitu bategaitik esateko.

Kontsonante batzuez (-r, -l, -n) amaituriko adjektiboakaz -do aldaerako eratorriak ditugu. Halangoak dira: alperdo, bizardo, ugerdo, zabardo edo saskeldo.

Eta amaitzeko, deitura lez iraun dauen Gorordo izena be, oinarrian ez da besterik, gogordo adjektibo mozorrotua baino, behinola goitizen izatetik gerora deitura-izen izatera heldu zana.

 

Iturriko

2016-04-14

Esatekoak 0
Ikusita: 104
2016.04.07

BERTON eta BERTOKOAK be zergaitik ez?

“Berton bertokoa eta sasoikoa” # “Bertakoak diralako”.

 

Eslogan edo goiburu biren ereduak dira hor goiko biak.

Berton bertokoa eta sasoikoa”, Durangaldeko eskola-ikastetxeetako jantokietan hurreko edo geure parajeko produktuak erabiltearen alde 2015-16 ikasturte honetan eratu daben kanpainea bultzatzeko.

Bertakoak direlako”, gure artean ezaguna dan supermerkatu kate batek bere saltokietan ipini dauen iragarkia, bertoko haragiaren alde zabaldu dauen kanpaina baten barruan, orain dala denpora gitxi.

Super-, hiper- eta beste hainbat merkatu eta dendatan indarrez sartu da hurreko produktuen aldeko joera eta moda hori; mundu zabaleko hamaikatxu produktu eskeintzen diran tegi hedatsuetan, baztertxu baten geure inguru hurreko jeneroa opestea: okelea, gaztaia, esnea edo eztia dala. Eta behin eta barriro, zorioneko bertako produktuak gora eta behera.

Bertakoak direlako, iragarki honek, Bizkaiaren bihotz-bihotzean, atzera iratzarri deust, jaio eta bizi nazan parajeko euskalduna nazalako seguruen, neure subkonszientea, eta neure buruari egin deutsat: Nongoak dira ba haragiok? Argentinatik ekarriak ete dira, ba?

Ez daukat inork gogorarazo beharrik, bertan eta bertakoa tradizinoz han zein hemen, hangoa zein hemengoa esateko erabili izan dirala eta erabili daitekezala. Eta lehen zaharrean halan zala euskera osoan. Baina hizkuntzak, euskerea barru dala, ez dagoz sekula geldi. Ibili-ibili aldatu eta barritu egiten dira. Eta hara non, bertan bakarra geunkan esangura-eremurako era barri bat sortu zan orain dala aspaldi: berton, hurrekoari aditzeko, eta bertako bakarra geunkanaren aldamenean bertoko, geure hurrekoari jaramoteko.

Lehen-lehenean be gehienetan bereizi egiten ziran urrun-hurrekoak. Bertan, hutsean erabilita, han esateko, eta hemen bertan egitura bikotxa hurrekoarentzat. Lehengo testuetara adituta, bertan eta bertako gehien-gehienetan urruntasun eremuan erabili izan dira. Ez beti, jakina. Bertan eta bertakoa, gaur egun be, berton eta bertoko esaten ez dan lekuan, han zein hemen, hangoa zein hemengoa dira.

Mogelek Peru Abarka-n, ardaoa eta txakolina dala eta, Peru Landetakoren ahoz honako argibidea emoten deutso Maisu Juan osagileari: Leen ozta ezagututen zan matsardaua. Sagasti asko zirian, ta erriko ardao edo sagardauaz igaroten zirian bizkaitar ta beste euskaldunak. Diruba geratuten zan bertan. “Bertan” horregaz “hemen Bizkaian” adierazo gura eban. Mogelentzat, orduko markinarrentzat lez, bertan = hemen zan.

Baina euskerearen sartaldean berton eta bertoko hurbilak sortu edo garatu izan badira, hiztunen berezko senak agindutako arrazoiren bategaitik izan da. Hiztunek arrazoizko edo beharrezko sentidu izan dabelako urrun-hurrekoak bereiztea. Eta horretarako tresna egoki bat eukan euskereak, urregorri preziatua lez gehien sartaldean jagon eta gorde izan dana: -o mugatzaile hurbila. Eta inesibo kasuan be ezaguna dan –on atzizki hurbila. Iparraldean, gaurko hizkeran, oixtion (arestion) esaten da hainbat lekutan. Eta Axularrek bardintsu: “Eta orai bereon, presenteon hasten naiz”, XVII. mende zaharrean.

Sartaldeko euskeran, gure jente edadekoak normal esaten daki: goizeon, goiz honetan, gabeon, gau honetan, iluntzeon, iluntze honetan, hemen etxeon, etxe honetan, edo dagoan hotzeon, orain egiten dauen hotzaz, adierazoteko.

Bide horrexetatik garatu dira azken mendeotan berton edo hemen bereon legezko egiturak. Eta nik dinot: ez al dira alagalako egiturak, euskerazko adierazpide adiutu baterako, berton eta bertoko hitzak, bertan eta bertako-ren ondoan? Berba bakarraz ez al ditue zehatzago adierazoten gugandik urrunagoko eta hurragoko espazioak? Labur eta zehatz, berba bakarraz: -a- neutroa edo urrunagokoa adierazoteko eta -o- markatua edo hurragokoa, geure ingurukoa, adierazoteko. Horretan nago ni. Eta ez al daukie hitz bikoiztuok, bizkaierarako ezeze, euskera baturako be balio erantsia? Horretan gagoz gu, behinik behin.

–Non bizi zara? itaunari, –Berton erantzuten dauenak, “hemen” esan gura dau. Baina erantzuna bada: –Hemen bertan, hor hurrekotasuna hemen adberbioak markatzen dau, bertan neutroa dala. Hiztunak hurrekotasuna behin bakarrik markatzen dau normalean, ez birritan. Leku gitxiagotan esaten da hemen berton, hemen bertan baino.

Bego horretan auzia eta bakotxak bere senean erabili bei egokien dakusana.

 

Iturriko

2016-04-07

Esatekoak 0
Ikusita: 102
2016.03.31

ASKORIK, NAHIKORIK, HAINBESTERIK… Zenbatzaileak partitiboaz bai, gero?

Sarritan irakurten ditugu, eta entzun be, askorik, gehiagorik, nahikorik eta horretarikoak. Gramatikan zenbatzaile zehaztugabeak deritxen kategoriako hitzak -ik atzizki partitiboaz lagunduta erabilirik, ezezkako esaldietan halan toketan dalako usteaz edo.

Atzizki partitiboa ezezkako perpausetan (eta beste kontestu batzuetan) izen sintagma bati eranstea ohikoa da baldintza batzuen azpian. Izen edo sintagma horrek balio mugagabea izatea da baldintzetariko bat. Nor edo kasu absolutiboa izatea beste bat. Aditza predikatu-aditza ez izatea beste bat (da, dago, dirudi…). Eta izen sintagma horretako izenari, adjektiboari edo izen-adjektibo multzoari atxikirik egotea beste bat. Baina ez, izen sintagma horretako zenbatzaile edo determinatzaile bati. Zenbatzaile bat determinatzaile dan neurrian, ez da toketan, bada, ez askorik, ez gitxirik, ez nahikorik, ez hainbesterik, ez ororik.

Halan: Zalduna. Zaldun bat. Zaldun gaztea. Zaldun gazte bat izen-sintagma ezezkako perpaus baten barruan agiri bada subjektuaren edo objektu zuzenaren funtzinoa beteten, eta zein zaldun edo zaldun gazte dan ez badakigu, ezaguna ez dan bat bada, –gaztelaniaz un caballero, un joven caballero–, bildur barik erantsi geinkeo -ik atzizkia: Zaldunik edo Zaldun gazterik ez dago hemen / ez dot hemen ikusi.

Baina arazoa sortzen da zaldun, zaldun gazte horri zenbatzaile bat gehitzen badeutsagu, kopuru bat –edo gitxi gorabeherako kopuru bat– zehazteko asmoz. Bardin da bat-batzuk, asko, zenbait, gehiegi, gitxi edo nahikoa. Zenbateko edo kopuru hori zehaztua zein zehaztugabea dan, bardin deutso; kasu horretan izen sintagma horrek ez dauka -ik atzizkiaren preminarik. Are gehiago, berez hor ez da toketan -ik partitiborik, semantikoki eta zenbatekoari dagokionez bateraezinak diralako -ik mugagabe absolutua eta asko edo gitxi kopuru apreziatibo baten adierazleak.

Gitxi zenbatzaileagaz behin be ez da ezkontzen partitiboa: *Gitxirik ez daki okertzat joko leuke edonork, eta Gitxi ez daki zuzentzat. *Hainbatik ez dauka okertzat eta Hainbat ez dauka zuzentzat. *Hainbesterik ez dogu behar okertzat eta Hainbeste ez dogu behar zuzentzat.

Askorik da partitiboaz ia bakarra, gitxi-asko entzuten dana. Baina erabilia danean be, ez darabilgu zenbakarri edo zenbatekodun zentzuaz, kopuru nahasiaren esangureaz baino. Askorik ez da behar dinogunean, Askotzarik ez da behar esatea lez da ia; zenbatekodun kopurua. Egur askorik ez dago errazago esango genduke, Ume askorik ez dago eskolan baino. Bigarren esangurarako zuzenagotzat joko genduke: Ume asko ez dago edo ez dagoz eskolan.

Gehiago eta gehiegi konparatzaileakaz be ez da ohikoa -ik atzizkia. Entzun edo irakuri bai egiten dira behin edo behin honetarikoak: Denpora *gehiagorik galdu barik edo Lan *gehiegirik ez dau eskatzen hori prestatzeak. Hobetsiko gendukezanak besteok dira: Denpora gehiago galdu barik edo Lan gehiegi ez dau eskatzen hori prestatzeak.

Zenbatzaile zehaztugabeek ez dabe berez eskatzen -ik partitibo-atzizkia erabiltea. Esaldia ezezka egonda be, zenbatzaileak edo zenbatzaileagaz doan izenak ez dau behar –ik partitiborik; ez dau eskatzen, eta berez onartzen be ez.

Nahikoa zenbatzaileagaz be ez dator erara -rik. Irakurri edo entzuten dira inoiz: Emoidazu apur bat, ez daukat *nahikorik eta edo antzekoak. Hobetsiko gendukena: …ez daukat nahikoa eta. Informazinoari ez deutso ezer gehitzen hor partitiboak. Alperreko apaingarria da. Analogiaz esaldi barrura txirrist egin dauena.

Adina, beste konparazino-hitzakaz eregitako esaldietan be baztertu beharrekoak dira honelakoak: Orain autoa erosteko adina *dirurik ez daukagu. Era zuzena: …autoa erosteko adina diru…

Hizkera batzuetan bat zenbatzaileari be -ik txertatzeko joerea sartu da (Artibai aldeko kostea daukat akorduan). ‑Zenbat daukazuz? –Batik be ez. Badaezpadako joerea, esango neuke. Bat horri indarra emon nahi izan ezkero, bestela be esan daiteke: bat bera be ez. Arrisku gogorra dago, bat > batik onartzen hasten bagara, beste zenbatzaileei be lizentzia emongo ete deutsegun: birik, hirurik, bostik akabu bako sokea egin arte. Jainkoari ez dakiola nahi halako plagarik sartu dakigun. Ez, Jainkoarren.

Salbuespentzat onartzekoa, edo igarotekoa, –ez gomendagarritzat, horraitino– askorik lagako dogu: Gauza askorik ez daukagu emoteko, baina zeozertxu bai. Baina gomendioa beste honi: Gauza asko ez daukagu emoteko, baina zeozertxu bai.

 

Iturriko

2016-03-31

Esatekoak 0
Ikusita: 56
2016.03.22

LEHENGO / IGARAKO / JOAN DAN / PASA DAN astean

Igaroa dan edo aurreko denpora bat adierazo gura dogunean, eguna, astea, hilea edo urtea dala, gaztelaniaz “el otro día” edo “la semana pasada” esaten dogun moduan, eukeraz, gure inguruetan, honako egiturak ohi darabilguz gehientxuen.

Singularrez dihardugunean –egunean, astean, hilean, urtean– baliabide diferenteak ditugu: lehengo, joan dan, pasa dan edo igaroko (iragako) izan leitekez ezagunenak. Halan ohi darabilguz: lehengo egunean, pasa dan astean, joan dan hilean.

Pluralez dihardugunean –egunetan, asteetan, hileetan, urteetan–, ostera, beste marka batzuk be sartzen dira jokoan: aurreko, joan daneko, igaroko dira horretariko batzuk, aitatua dogun lehengo be tartean dala: aurreko urteetan, lehengo hileetan, joan daneko hileetan, aurreko asteetan, baina baita lehengo egunetan be.

Sartaldetik ekialderantz bagoaz, iragan aditzak joko zabala eskeintzen dau: iragan igandean…

Lehengo sarrien, lehengo egunean adizlagun barruan darabilgu. Lehengo astean, lehengo hilean eta lehengo urtean be bai, baina mehatsago. Asteko egun-izenakaz be sarri: lehengo martitzenean, lehengo barikuan edo lehengo domekan. Denpora-egitura finkatua da lehengo baten adizlaguna be.

Iragoko, joan dan/diran, pasan dan/diran (urteetan…) esangureaz, gitxi erabilia da gaur. Esangura honegaz iragoko edo iragako erabiliagoak dira igaroko baino, eta egitura finkotzat, lexikalizatutzat, hatara be onartu leitekez. Berba hori, dana dala, nekez entzuten da holan osorik; gitxi entzuna izateaz ganera. Berau darabilen hiztun urriek, ahoz darabilen erea be ezagutzen gatx izaten da, era laburtuaz mozorroturik agiri dalako: iako, irako, idako; leku batzuetan osoago eta ezagutzen errazago: iraoko edo iraako aldakipean. Hiztunen artean bizirik dagozan aldaeron azpian iragako aditz adnominala datza, irago edo iraga aditz zaharraren adnominala.

Iragoko, edo nahi bada iragako, literaturarako guztiz gomendagarritzat daukagu, ekialdeko hizkeretan askoz zabalago dabilen iragan aditz egituraren kidea. Halan esan daiteke: Iragoko hamar urte honetan. Iragoko egun askotan. Iragoko egun biotan. Iragoko bost urteetan edo iragoko sei hilabete honetan. Domingo Agirre idazleak Garoa-n adibide bikaina eskeintzen deusku: “­Jarleku ona bilatu dezu. –Beste asko dauzkat basoan, ta danak ezagutzen naute igaroko urtietan” (Dom.Agirre Garoa). Edo Kirikiñok: “Bizkaiko Diputazinoan erakusten dauen lez iragoko sei hilabete honetan” (Aberria).

Joan dan urtean, hori dogu beste denpora egitura ezagun bat. Euskal hizkera guztietan erabilia dala esango neuke. Denpora-izen askogaz, gainera. Halan: joan dan egunean, joan dan astean, joan dan domekan edota urrunagoko denpora-izenakaz: joan dan hilean, joan dan urtean, joan dan mendean. Horreetariko beste asko sortu doaz erlatibo-egitura hau medio dala. Badira denpora-esapide finkoak be, batzuk guztiz ezagunak barriz. Joan dan aspaldian dogu horreetariko bat.

Joan daneko egitureaz be sarri balietan gara euskal hiztunok, eta pluralez emondako denpora-izenetarako be ondo dator: joan daneko hiru urtean, joan daneko bost egunean, joan daneko lau-bost urtean edo joan daneko urteotan. Idatziz baino ugariagoa dala berbaz esango neuke.

Pluraleko izenetarako adizki pluralaz eregitako egitura be hor dogu: joan diran. Urri erabilia idatziz, eta berbaz are gitxiago. Aspaldi lekukotua: Joan diren hamar urteotan (Axular) eta oraintsuan be: Joan diran azkenengo urteetan (Alzola Gerediaga). Gomendagarria alde horretatik.

Pasa dan dogu berbaz zabal darabilguna. Pasa diran nekez esango genduke. Jarraiko denpora-izena pluralez egonda be, pasa dan esaten dogu. Egitura finkotu izatera heldu da pasa dan hori. Bardin esaten da: pasa dan urtean zein pasa dan urteetan, pasa dan astean zein pasa dan asteetan.

Igaroko denporea seinaletako beste izenlagun edo adnominal egitura gehiago be badira, iraizean aitatu baino besterik egingo ez ditugunak. Horreetarikoa dogu aurreko, aitatu dan jazoera bat erreferentetzat hartuta, ha baino lehenagoko denpora bat adierazoteko; gaztelaniaz “anterior”. Halangoxeak dira: aurreko domekan, aurreko egun baten, aurreko asteetan eta harikoak.

Bizkaiera sartaldean baliokide polit bat be badauka aurreko horrek: arteragoko. Bego hurrengo baterako.

Azken ohar modura, zer erabili ez esatea be zilegi izan bekigu. Gaztelaniaren kalkoz orio-isuriaren antzera ugaritzen doan uzta-bedarra: *Beste egunean ibili nintzen hori ikusten. Gaztelaniaz: “el otro día”. Holakorik ez, arren eta mesedez.

Iturriko

2016-03-24

Esatekoak 0
Ikusita: 67
2016.03.17

Bata-bestea jagoten dabe. Bata-besteari ondo esaten deutsie (diote)

Berba bakarra da bata-bestea, nahiz marratxoaz idazten dana, nahiz bereiz: bata bestea. Gure eretxian, marra-lotureaz hobeto eta argiroago erakusten da hitz bakar izate hori, nahiz konposatua izan. Funtzino sintaktiko bakarra daukagu hitz horretan, eta ez bi; batzuetan batak bestea idatzirik dakuskunean, pentsa eragin leikigu izen sintagma bi dirala, subjektua eta objektua, baina erreprozitate-markatzat darabilgunean hitz bakarra, funtzino bakarrekoa, dogu hor.

Hitz bi eta funtzino bi diranean, sintaxia be diferentea daukagu: aditzagazko akordioa singularrez, batez be. Halan esana geinke:

Ahari bi hasi dira topeka, zuria eta baltza, eta batak (zuriak) gehiago egin deutso besteari (baltzari). Era laburrean: Batak besteari gehiago egin deutso (Ahari buruzuriak ahari burubaltzari).

Baina sintagma biok bakar bihurtzen diranean lexikalizazinoaren indarrez, hitz konposatu izatera datorrenean, sintaxian be eragina dauka. Hau da: batak bestea, batak besteari, bata besteagaz hitz alkartu izatera etorririk, aditzagazko akordioa bestelakoa da: subjektuari dagokionez plurala eta bata-bestea izenordain alkartuari dagokionez, singularra. Alkar izenordainagaz jazoten dan antz-antzean. Halan esaten da, eta idatzi be:

Ahari biek bata(k)-besteari itzelezko topekadak emon deutsiez (dizkiote).

Neska-mutilok bata-besteari sendo oratu deutsie (diote), ibilian jausi ez egiteko edo.

Morfologiaren aldetik, banan idatzi ezkero osagaiok, ergatibo-atzizkia mantentzea toketan dala dirudi, nahiz eta ahoskatu ez. Marratxoaz alkartu ezkero, ezabatu daiteke: bata-bestea, bata-besteari.

Aditzagazko akordio horren frogatzat, autore modernoen lekukotasun batzuk:

Bata bestearen ondoren kaleratu zireaneko ta Maripak eskinitako ur bedeinkatuaz zer egin ez ekiala” (R.M. Azkue Bein da betiko) [ziraneko eta ez  zaneko]

“Eta bata-bestearen zereginak aldatu egin behar ebezala otu jakon” (F.Bilbao IpuinBarreka) [ebezala eta ez ebazala]

“Holan, bata-bestearen eredu zirala, onbidezko larrosa eder-onuratsuak egunoro-egunoro sortzen ebezan” (Mañariko Ipuinak) [zirala eta ez zala]

Semantikaren aldetik  neutroa da bata-bestea. Bardin erabili daiteke gizakientzat, bizidunentzat zein bizibakoentzat. Bata-besteagaz ez daukie zerikusirik dinogunean, izan leitekez lagun bi, katu bi zeinda auto bi.

Zein kasutan erabili ohi dan sarrien izenordain alkartu hau? Hara hemen:

Nork kasurik ez dago. Ezin da esan bata-besteak.

Nor kasuan ohikoa da. Halan: “Neska-mutilok bata-bestea barik ezin dira bizi be”.

Nori kasua be behin baino sarriago agiri da. Halan, Berrio-otxoa dontsuaren gutuneko hau: “Alkar ondo hartu beie, batak besteari bere faltak sufrituagaz”.

Beste guztien artean ugariena, maiztasunik handienekoa, noren-zeren genitiboa dogu: bata-bestearen ondoan-gainean-kontra-atzean-ondorik… Hara adibide batzuk: “Zoritxar guztiak bata bestearen atzean etorri jakuz”. “Txiki txikitatik, umetatik, Aita ta Ama esaten ikasi genduanetik, bata bestearen lagun izan arren, aspaldiko urteotan alkarregaz bizi izanda bere, ez ete dogu, bada, alkar ezautu?” (Azkue Bein da betiko). “… itzek ezpanetatik belarrietarako bidean sailean ta bata bestearen ondorik ibili bear dabela” (Azkue Latsibi), “Ango aukerazain Andraka zarra eskolara eroanda, bata bestearen ganean itaune bi onetxek zuzendu eutsazan” (Azkue Latsibi).

Nogaz eta zerez kasuak be ugari antzekoak ohi dira. Halan: “Noz dau bere lagunik hilotzik botaten, / inoz bata besteaz aserratu arren?” (Arrese-beitia Gerrea). “Ahunzkumeak, behingoan ez baina, astindu eben noiz edo noiz amaren hutsak emotsen bihozmina eta bata-besteagaz olgetan hasi ziran” (F. Bilbao Ipuin-barreka). “Euren buruen jabe ta eskuko izango diran giza-batzak ipini nahi dabez, eta gero, ondo balitz, bata besteagaz alkartu, baina guztien buru izango dan jaurgo ta agintaritza barik” (J.B. Eguzkitza Gizarte-auzia).

Amaitzeko, itaun bat: alkar eta bata-bestea erreproziate-izenordain badira biak, zertan datza euren arteko diferentzia?

Jatorri berezia dabe batak ta besteak. Erakusleak (ha, har-) ditu batak, zenbatzaile mugatuak ditu bigarrenak. Lexikalizatze zaharragoa dauka lehenengoak, eta oraintsuagokoa bigarrenak. Euskera osora hedatua da lehenengoa, baina bigarrenaren lexikalizazinoa erdi eta sartaldean garatu da gehienbat.

 

Iturriko

2016-03-10

 

Esatekoak 0
Ikusita: 79