kontaktua
2016.10.27

ZoroTASUNA, ZoraASUNA eta ZoraKERIAK

Aldi batez tasunak eta keriak aitatzen ziran, holan huts-hutsik, kualidade positiboak eta negatiboak esanguratzeko. Bata eta bestea atzizkiak dira nagusiki, baina izen modura be, gitxitan bada be, erabili izan dira, hamazortzigarren mendeko idazle klasikoetan zein hogeigarreneko oraintsukoetan. Eta bata bestearen aurrez behin baino sarriago: tasunak, aldeko ezaugarriak adierazoteko eta –keriak, kontrakoak edo ezestekoak diranak.

Lehenengoari karga positiboa egoztea eta bigarrenari negatiboa, eretxi geroz zabalagoa bihurtu da idazle eta erabiltzaile askoren artean. Eta predikari batzuek be sartu dabe ziria zulo horretan: zeru-inpernuen aurkakotasunetik abiatuta, batean maitasuna, bestean maitakeria, gizontasuna bai, baina gizonkeriarik ez, hitz eratorri errosario luze bat garatuz, batzuetan zuzen, baina beste batzuetan berbak indartuta.

Aurkaritza ikuspegi horrek eraginda, okerreko eretxi bat nagusitu da erabiltzaile askoren artean, hiztunek erabilera naturalari berez ez joakona.

Atzizki biok, -tasun eta –keria, ez dagoz maila berean, hasteko. Lehenengoaz kualidadeak adierazoten ditugu gehienbat eta bigarrenaz ekintzak. Umetasuna da gauza bat eta umekeriak, beste bat. Harrotasuna, izaera mailako kualidadea izan ohi da, eta harrokeria edo harrokeriak, izaeraz harantzago, ekintzetara zuzendua dago gehienetan. Eta horrexegaitik erabilten ditugu pluralez handikeriak, faltsokeriak edo zorakeriak, eta askoz sarriago -tasun erakoak singularrez; zorotasuna, itsutasuna, handitasuna edo zorroztasuna. Banaketa hori ez da guztiz zehatza ez zorrotza, baina gehienetan halan izan ohi da.

Esangurearen aldetik be -tasun neutroa da, markatugabea, baina –keria markatua da beti, ezetsi, txarretsi edo gaitzeste balioa gorde ohi dau. Ez dago txarrikeria positiborik, ez huskeria mesedegarririk, ez sorginkeria osagarririk.

 

Baina -tasun atzizkiagazko kualidadeak aldekoak zein kontrakoak izan leitekez, onerakoak zein txarrerakoak, ederrestekoak zein txarrestekoak. –Tasun aditzizkia daroan izen eratorria positiboa edo negatiboa izatea ez datza atzizkiaren zaman, oin-hitzarenean baino. Itsu izatetik datorren itsutasuna negatiboa izango da, eta bide beretik zorotasuna, gaiztotasuna, nagitasuna edo zikintasuna. Eta itzulitara, edertasun, mazaltasun edo eztitasun positiboak badira, eder, mazal eta ezti positibotzat joten ditugulako da, ez -tasun atzizkiak berezko zama positiborik daukalako arrazoiz. Pertsona baten zorroztasuna, zuhurtasuna edo eguraldiaren iluntasuna edo lausotasuna aldeko zein kontrako kualidadetzat jo leitekez, ingurunearen eta erabiltzailearen intentzinoaren arabera.

Beste atzizki askok lez, -tasun horrek badau anaia biki zaharrago bat, -asun dalakoa, hatan be, aurrean kontsonante gorrik bakoa. Taiu zaharreko hitz eratorri batzuk –asun horregaz eiho izan dira. Osasuna guztiok darabilgun izena, osotasun izenaz bestelako esanguraduna. Esturasuna batetik eta estutasuna bestetik. Gaur zorotasuna esaten deutsagunari Mogelen denporan zoraasuna esaten eutsen askok. Alabantza esateko goraasuna be idatzi eban idazle horrek. Eta hobaasuna, osasunaren hobekuntza adierazoteko. Iparraldeko bazterreko hizkeretan be, -tarzun atzizkiaren ondoan -arzun be gorde izan da berba batzuetan. Halan, elharzun, eritasuna edo gaixotasuna izendatzeko.

 

Gogoan hartzekoa da –dasun atzizki-aldaera be, berariaz –n kontsonantez amaituriko hitzen eratorkuntza zaharrean gorde izan dana. Ondasun edo ondasunak gure eguneroko berbetako hitza dogu, baina –dasun ereduko eratorri ia guztiak –tasun izatera etorri dira. Euskera idatziaren mende zaharretan ezagunak ziran honako izenak: lagundasun (laguntasuna), sorgindasun (sorgintasuna edo sorginkeria) edo nabarmendasun (gaur egungo nabarmentasuna).

 

Aurreretxi bat uxatu eta irakaspen bat jaso daigun, sikeran, gaurkoz. Kualidade negatiboetarako be bildur barik erabilten dala –tasun atzizkidun eratorriak: aberetasuna (basati edo abere moduan jokatzea), alpertasuna (alper izatea), areriotasuna (arerio izatea), arintasuna (buruarin izatea), ezaintasun (itsusi izatea), eskerbakotasun (eskertxarreko izatea), jausitasun (gogo-hil edo depresinoa) edo zekentasun (zeken izatea).

 

Amaitzeko, gogorarazo, atzizki honek emoi ugaria dauela eta euskal hiztunok gaitasun osoa, hiztegietan agiri diranen gainera, beste asko eta asko sortzeko era libre batez, are gehiago idazle edo esataria irudikorra bada.

 

 

Iturriko

2016-10-28

Esatekoak 0
Ikusita: 63
2016.10.21

Botila BETE ur, BotilaKADA urA eta beste

Ura, ardaoa zein esnea, zenbat hartu edo erosi edota zenbat edan neurri bidez adierazo gura dogunean, eta, berbarako, botilea hartzen badogu neurgarritzat, era bat baino gehiago dagoz hori ondo eta zuzen esateko. Baina badira era batzuk okertzat jotekoak be, edo badaezpadakotzat behinik behin, eta gure inguruetan barra-barra entzun edo irakurten diranak.

Botila bete

Botilea bere osoan neurritzat harturik, daukagun egiturarik egokiena (eta neutroa aldi berean), botila BETE ur da. Zuzena da era berean: botila BAT ur, baina esangurazko diferentzia gardena dago bion artean: botila BAT horregaz aurkaritzen ditugunak dira, botila bat eta botila gehiago (bi, hiru zein lau). Botila BETE horregaz, ostera, hiztunak zertzelatzen dauena da eduki-neurri betea. Eta neurri bete horren aurkaria, erdia izan daiteke: botila ERDI ur esango genduke, botila bete ur barik.

Gramatikaren aldetik, bete hori ez dogu, ez aditza, ez adjektiboa; determinatzaile zenbatzailea dogu, bat dan legetxe. Eta erdi hori beste hainbeste: determinatzaile zenbatzailea, eta ez izen, ez adjektiboa.

Desbidetzat joko gendukezan erabilerak, ur botila bat, ardao botila bat edo xanpain botila bat ereduko egiturak gendukez, behinik behin uraz, ardaoaz edo xanpainaz bada gure autua, eta ez botileaz. Edukia (ura) eta edukitzailearen (botila) alkarketa edo konposaketa ordena horregaz ‑ur botila‑, edukitzailea da ardatza, botilea. Ardao botilea izen konposatuaz esaten gabilzana da, ze botila mota dan, eta ez zein edari dan.

Gramatikearen aldetik bete zenbatzaileagaz marketan badogu aurreko izena (edukitzailearena), osteko izenak (edukiarenak) ezin dau mugatzailerik beregandu: basu bete ur esango dogu, baina ezetara be ez: basu bete *urA.

Gaineratu daigun, bete hitzagaz eregitako izen sintagma honeetan be aukera bi ditugula gramatikeari joakonez. Neurri-adierazle dan izena, gehienetan mugagabez darabilguna, mugatzailez be erabilten da eta erabili izan da; eta bietara dago ondo eta artez. Halan esan daiteke: esku bete gozoki edo eskuak bete gozoki; etxe bete lagun edo etxea bete lagun. Aho bete haginegaz itxi norbait, edota ahoa bete haginegaz itxi. Boltsiko bete diru, boltsiko biak bete diru edota Bazterrak bete diru irabazi.

Botilakada

Botilea (edo beste edozein neurri-izen) edukiaren kantidadetzat, zenbatekotzat hartzeko beste egitura bat garatu da euskeran, -kada atzizkia. Atzizki hau, -ada edo -kada itxurapean, berez erabiliagoa da zirkin bizkor, golpe bortiz eta halako zentzun-esparruetan. Hotsitzekin batzuetan: eupada, zaplada, zurrutada, izen-aditzekin beste batzuetan: dardakada, ostikada, ukabilkada.

Neurri-atzizkitzat be erabili izan da euskerearen zabalean, aldaera diferenteakaz: -kada eta –tara ezagunenak. Iparralde eta Nafarroa partean saskitara, gatilutara edo labetara erabili izan dira, erdi eta sartaldean saskikada/zarankada, katilukada edo labakada dinogunaren parean.

Baina atzizki lexikal izatetik atzizki gramatikal izatera etorri da euskerearen sartaldean; ez sartalde osoan beharbada, baina bai zati on baten. Eta sartaldeko hiztunok era automatikoz bihurtzen ditugu neurritzat darabilguzan izenak –kada atzizkidun izatera. Autobusa, autobuskada bihurtzen dogu autobusa bete jente adierazo gura dogunean, eta autobuskada jentea esaten.

Astoa bada zama baten eroalea, astokada bedarra esatera gatoz. Andra baten altzoa bada, ortuan batu dituan piperren neurria, altzokada piperra esan daroagu. Eta horretara sortuak dira beste honango mordoa: basukada esnea, koilarakada eztia eta beste hainbatxu, hiztunok berez-berez sortu ohi ditugunak egitura horren eredura. Eta botilea neurritzat hartu ezkero, botilakada ardaoa, gure kasuan.

Gramatika berezia dauka egitura honek. Erarik neutroena, goiko adibideetakoa da: eduki-izena -a mugatzaileaz markatzea: Zakukada patateA. Nekezago esango genduke: Zakukada patata *bat. Esatekotan be: zakukada bat patata. Horrelantxe darabil Domingo Agirre idazleak Garoa elabarrian: “‑Bakoitza bere tokira! –agindu zuan Ana Josepak, eltzekada bat aza izugarrizko platerean itzuliaz”. Arrasateko birraitona Tiburtzio oraintsuagoko idazleak be antzera: “hoa Basora eta ekartzadak gurdikada bat egur, baina dauden okerrenak”.

Baina zakukada bi edo gehiago diranean, ohikoagoa da esatea: hiru zakukada patata edo hiru botilakada ardao. Kasu horretan mugatzaile barik agiri dira patata eta ardao izenak, baldin ezagunak ez badira. Baina aurretik aitatuak eta solaskideentzat jakinak diranean, -ak mugatzaile pluralaz markatuko gendukez. Kamiodunak esaten badeutso dendariari: ‑Bost zarankada ogi ekarri deutsudaz, agudo erantzun leio dendariorrek: ‑Zeri itxaroten zagoz ba? Sartu eizuz bost zarandada ogiOK barrura!.

Gure tradizino idatzian ez dira horren ugariak –kada honegazko neurri egiturak. Baina ez da berez atzo goizeko kontua, askoz goiztiarragoa baino. Horren lekuko dira gure Mogel handiaren esaldiok. Bata: “Artu ditut zelan-alan azkada bi aza, aketiren onen atal bat, eta iruntsiko badot, edan bear dot”. Bestea: “”ikusteko ta poztutekoa da, zelan, bata baino besteak aurrerago direala, daroaken arto zatia edo katilukada saldea” (PAb).

Azken puntutxu bat: eta zer diferentzia dago esangura aldetik botila bete eta botilakada horreen artean? Neure eretxian, botila bete ardao edatea modu neutroagoa da mezua emote orduan. Ene! Botilakada ardaoa ez zenduan edango, horraitino, zeuk bakarrik baina! Bigarren honek gordinago eta sendoroago marketan dau neurria, edo neurriaren gehiegizkoa, hobeto esanda.

Herri literaturako bitxi bi, bete horren gogoangarri. Harako dantza-kopla ezaguna: “Errementari baino / hoba da zesteru, / lepo bete egurregaz / kolko bete diru”. Eta Txanton Piperri jatun eskekoaren beste hau: “Ez da neuretzat guztia / batuten dodan ogia. / Zaku bete otzur / batuten dot hur / eskean iluntzerako / amaentzat ta neuretzako”.

Ondo izan eta datorren astera artean.

 

Iturriko

2016-10-21

Esatekoak 0
Ikusita: 63
2016.10.14

“Ez zara zu, maitea, osasun(ar)en GURA”

Osasunaren gura izan

Dantza-kopla edo esaera antzeko baten hitz ezagunak dira, bertsinoetariko baten hau dinoenak: “Gabian parrandan, goxian logura, ez zara zu, maitia, osasunen gura”. Azkue gure hizkuntzalari handia izan zan zeren gura izan ereduko egitura honeezaz ohartu eta beren-beregi arduratu zan lehenengo antzekoa. Eta bere Morfología-n –eta Euskalerriaren Yakintza bilduman be bai‑ eskeini euskun, harean apaindurik, berak “este conocido pareado” deitzen deutsana, era honetan: “Gabaz errondari ta goizean logura, / etzara, ene semea, osasunaen gura” (140).

Azkue lekeitiarra genduan, eta kontizu etxetik izango eban ezaguna egitura hori. Bere guraso idazle Eusebio Mariak bere neurtitz-bertsoetariko baten behintzat erabilia eban arterago: “Irailian neskia / badago zororik, / edo andra izateko / badauka gogorik, / ezkonduten da ha bere / laster, ahal izanik, / inun topetan badau / bere gura danik.” (Eusebio Mª Azkue, Neguan ezkontzak). Bere gura danik, berari guraizana deutsanik, bera maite dauenik, esateko.

Zeozeren gura izan edo nonoren gura izan, adin batetik gorako euskaldunen artean, hiztun onen artean behintzat, esapide ohikoak izan dira, eta dira hondino be, nahiz gure literatura idatziaren espiluan horreetarikorik banakak baino agertu ez.

“Hori ez dago zure gura, eta kendu mutilori burutik eta topau eizu barri bat!”, erraz esan leio ama batek bere alaba gazteari, amoremin itsuak jota eta hondamen-arriskupean dakusanean. Beste era honetara be esan eikion: “Hori ez dago zure guraz, eta zu be alperrik zagoz haren guraz”. Amaren begiek urrunago ikusten dabe eta, aholkua bestetarikoa be izan leiteke: “Hor zuekaz gazte-aldran dabilen mutilori ez dago urlia neskatilaren gura, zure gura baino”.

 

Afari gura izan

Aurrekoa baino harean ezagunagoa, eta ugariagoa be, bada beste honango eredua: norbait zeozer gura izan dalakoa. Hau da, izen mugagabe bategaz alkarturik agiri dala gura izan aditz lokuzinoa, egitura konposatua eregiten dabela.

“Dama ontziratua” deritxon balada ezagunean, engainaturik bahitu eta itsasora daroen Grazianatxu dama gaztearen ahoan honako erantzuna emonaz ihardesten deutso kapitaiaren afari-gonbitaz ofrezka jatorkon mandatariari: “Ez naz ni afari gura”, ez daukala afaritako gogorik adierazo guraz. 1982an, gure euskera-ikasle bati Dimako alabea zan Eduarda Bilbaok kantau eutsan balada bertsinoan, honangoak dira Grazianatxu dama gazteagaz kapitai-mandatariaren arteko berbak: “‑Grazianatxu neure laztana, / zugana biraltzen naude, / gaur afariten etorritia / egin bazeinke mesede. // ‑Neure lagunok, bai marinelak, / enaz ni afari gure. / Afari barik konsoladute / dau (dago) neure estamangue”.

Barrutia Mondragoeko eskribauaren Acto para la Nochebuena teatroan Grazioso pertsonaiak kantuz honelan koplatzen dau gabon gaueko afaritzarra: “Liau lau bere, ementxe datoz amar libra okela, / Liau lau bere, birao gura eztala ene sabela”. Zenbat gura jan ahalean, birao gura ez da ene sabela.

Aurreko bertso-kopla egiturok sartalde euskerakoak badira be, berez egitura hau euskera osokoa, edo behinik behin hizkera askotakoa da, edo izan dira. Azkuek hiztegi nagusian (Dicc. 369) honango adibidea dakarsku nafar hizkeratik jasorik: “Ur gura naiz” (ura edateko gogoa daukat).

Izen mugagabea + gura eredu honetako egiturarik ezagunena, beharbada, logura izan aditz lokuzinoa dogu: “Urlia logura da. Berendia ez da logura”. Eta bide beretik erabili izan dira: barre gura da, andra gura da eta beste asko. Edota Azkuek bere errefrautegirako Nafarroako Imotz ibarrean baturiko hau: “Izotz handia, elur gura; neskatxa ederra, dantza gura; neskatxa zakarra, mutil gura”. (EY, III, 118).

Gura hitzagaz alkartzen diran izenok ekintza edo prozesu-adierazleak izan ohi dira sarritan. Eta horrexegaitik beragaitik, aditz partizipioak izan ohi dira alkarketa eredu horregaz gehien sortzen diranak. Markinaldeko euskera bizitik jasoak dira ondoko adibideok, Jabier Kalzakorta adiskidearen borondate onak gugana deuskuzanak: “Nor da zugaz paseau gura?”. “Ni ez naz agindu gura”. “Nor da, ba, umea jo gura?”. Eta Markinaldetik urten barik, orain dala mende bi inguru, Frai Bartolome etxebarritarrak beste paragrafo hau itxi euskun idatzirik, aurrekoen antz-antzekoa, baina harean diferentea: “Zu kansetan ez naz gura, ta egongo zara beti neugaz” (Ikasik II, 21).

Aditz partizipioari laguntzen, gura izan baino gura egon zabalago dabil, beharbada, gaurko hiztunen ezpanetan; jente gehiagorentzat ezagunagoa ete dan nago. Gutariko edozeinek erraz erabiliko gendukez, kasurako, holango esaldi moduak: “Zugaz egon gura nago aspaldion, kontsulta bat egiteko”. Edo beste hau: “Danak dagoz gure etxera etorri gura. Eta inor ez dago, ostera, hemendik urten gura”.

Horrexetatik sortuak dira aditzoinaren gainean gura erantsirik sortutako izen eta adjektibo konposatu mordoa. Añibarroren idatzietatik hauturiko errefrau moduko esaldi hau aitatu euskun behinola Azkuek, alkarketa-tipo hau azaltzeko: “Itsuak ikusgura, errenak ibilgura, gorrak entzungura” (Morfología, 139). Antonio Zavalak, bere atsotitz-esaera bilduman (963. znb.) beste aldaera honegaz dakar: “Errenak ibilgura, itsua ikusgura, ezin dabenak egingura”.

Adjektibo kategoriako konposatuak dira goiko horreek, gure klasikoetan sarri ohi dan modura. Mogelek darabilzanen arteko batzuk gogorazoteko: jakingura, dana jakin gurakoari esateko edota, ironiaz, dana eta lar jakin gurakoari, “curiosón”. Alegi baten amaieran irakatsi-ohar hau idatzi eban behin: “Ipuin ederra barritsu jakingurentzat”. Esangura positiboaz, baikorraz darabil hurrengo honetan: “esan daioguzan neure bizkaitar jakingura honi abe-bizia edo arbola askoren izenak” (Peru Abarka). Handikigura be adjektibo legez darabil inoiz: “jaun andiki eta andikigurak”. J.M. Zabalaren beste erabilera hau be ildo berekoa da: “emen gazte dantzazaleak, batzar eta errolda gurak”. Batzar-gurak eta errolda-gurak ez dira besterik, batzarzaleak eta errondazaleak baino.

Ibilgura izenondoa be ibilte-zale, ibiltun esanguraz behin baino sarriago agiri da: “urteten badau komuninoetik lehen baizen zaratatsu, lehen baizen zital, lehen baizen gozo gaiztoko, lehen baizen harro ta panparroe, lehen baizen hasarre ta ernegau, lehen baizen banidadetsu ta ibilgura, bildur izan zaite komuninoiagaz hartu dabela ariman deabrua” (Frai Bartolomeren esaldi egokitua).

Eta denporan atzerago jota, ohar gakiozan Refranes y Sentencias XVI. mendekoan agiri dan atsotitz honi: “Zaarrago, ikaskurago. ‘Cuanto más viejo, más deseoso de saber’ (22 znb.). Ikasgurea, hor, ikaste-zalea da, ez gaur egungo ikasi gurea.

Amaitzeko, gogorarazo daigun, aditz partizipioa + gura konposaturik sarrien eregiten diran hitzak izen kategoriakoak ohi dirala. Izen kategoriako konposatuok libre samarrak dira, hiztunok era askatuan sortu daikeguzanak, eta horretarikoak, eurok banan idaztea gomendatzen dogu. Mogelen erabilerak dira ondoko biak: “apaindu gurearen apainduz”, “Neskatila, ingira zaite; sabel-zorria egin jaku ta edan gurea ainbeste berbaren ondoren”, baina alkarketa-eredu hau hain da ugaria gure literaturan ze, zaharrean zein oraintsuagokoan, hari luzeko harila dogula berau, hemen luzatzerik onartzen ez dauena.

Hari horri tira egin gura egonagaitik, ez gagoz irakurlea gogaitu gura, eta hurrengo baterako itxi daigun. Irakatsi bategaz, halanda be. Zergaitik atera ez gura honi, bai egitura konposatuetan, bai gorago aitatu diran aditz multzo barruko beste egituretan, onura ugariagoa? Hori deritxagu guk.

 

Iturriko

2016-10-14

 

Esatekoak 0
Ikusita: 60
2016.10.06

Zelangura, zenbatgura, zergura, zeingura eta beste

Gura eta nahi sinonimoak dira, zentzunkideak, ez beti, baina bai kategoria eta ingurune batzuetan. Erabilera paraleloa dabe nahi izan/gura izan aditz lokuzinoetan, berbarako. Batek badino, ogia nahi dot, beste batek esan lei, ogia gura dot; edo batak etorri nahiko leuke, eta besteak etorri gurako leuke, aditzaren esparruan. Zenbatzaileetan nahi beste eta gura (dan) beste sinonimoak dira, gura aina eta nahi adina diran moduan.

Izen kategorian, ostera, nahia nasaiago darabilgu gurea baino: Mendira joateko nahia erakutsi du normala dan moduan, Mendira gurea erakutsi dau ez da hain ohikoa. Baldin konposaturik ez badarabilgu, jakina: ibili gurea, egon gurea, etxera gurean, ezkondu gurakoa.

Sinplekeria handiegia litzateke, bestetik, nahi eta gura euskalkien arabera banatu nahi izatea: nahi batua eta gura bizkaiera. Argudio errena, nonbaiten be. Nahi bizkaieran sartu-sarturik dago eta gura horren erpeak beste euskalkietara be eroso sartzen dira, eta hiztegi batuan be onarturik dago. Sinonimoak dira, beste barik.

Gura eta nahi jatorri diferenteko hitzak dira, denporearen puruz gurutzatu eta esangura eta erabilera batzuetan bardindu diranak. Gaurko hiztunari zer ardura deutso gura hori gula latinetikoaren oinordekoa izatea, ama-semeen arteko zila aspaldi eten bazan. Eremuari jagokonez, gura bizkaieraren sartalde eta erdialdean dago errotuago eta nahi bizkaieraren ekialdetik sortalderuntz hegaldatzen da.

Baina laga daigun nahi horren kontua beste sanja baterako eta heldu deiogun oraingoan gura honi. Eta gura honetan be, itxi daiguzan oraingoz bazterrean gura izan aditz lokuzinoaren inguru-zertzeladak, eta ituan jo daigun konposatu-alkartu ereduko egituretan dituen erabilera batzuetan.

Esapide ezaguna da gure artean: Zer gura eta haxe (atera euskuen mahaira). Zer eta gura (izan) egitura banangoak dira hor, perpausan funtzino banagaz. Baina horretatik eta horren eredura eregiak dira /galdetzaile + gura/ egitura alkarturak, nahi (izan) orokorragoaz zernahi, nornahi, noiznahi edo nonnahi eregi diran bide beretik, nahiz hau baizen osterago. Horregaitik beharbada, berbazko erabileran askoz ugariagoak dira idatzizko tradizinoan baino.

Honetarikoak eurrezean darabilguz sartaldeko euskaldunok: nor(-)gura, zer(-)gura, zein(-)gura, noiz(-)gura, zelan(-)gura, non(-)gura eta batez be zenbatgura (berbaz, bateginik, zenbakura). Parentesi arteko marratxoaz ipini ditugu urratsa agirian ixteko. Baita be, marratxoaz ala loturik idatzi, zalantzagarri eta eztabaidagarri gertatu daitekelako batzuetan. Gure gomendioa, halanda be, batera idaztearen aldekoa da edozelan be, -nahi osagaiazkoak diranen antzera. Loturik idazteak baditu arrazoiak eta onurak. Ezbaiak errrazago uxatzen dira holan. Baina sendoroago erakusten da horretara, hiztunen kontzientzian alkarketa lexikal osoa garatu dala holakoetan, behinola alkarketa gramatikala zana.

Gaur egun zergura, zeingura, norgura, nongura edo noizgura tipoko alkartuak dira darabilguzanak, baina lehen osagaia deklinatzen doguneko alkarketa zaharkitu antzean geratu da. Arazo barik esan daikegu, halanda be, nogaz-gura, baina ez dozu entzungo, ez irakurriko norguragaz, nornahirekin guztiz normala izan arren. “Neska gogoarin, zorapilo, zarabankada, lotsagazako edo galduko, nogaz-gura dabilen bateri” darabil behin J.M. Zabalak, eta: “itxi bagarik nogaz-gura batzanduten”, beste behin.

Zeingura be ezaguna eta entzuna da, “nahieran, aukeran, zein nahi dan” esangureaz. Ederto baten darabil Etxeita mundakarrak Josetxo elabarrian: “Ez zaite lotsatu, gizona; esan dodana ez da izan destaine bat baino. Lau neskatila gagoz etxean, hartu daizun zeingura; zer nahi dozu ezkontzeko ereti oberik?”

Zergura be aurrekoaren antzera. Honan idatzi-predikau eban behin J. M. Zabalak: “Ta gero zer gura dozue izan ditezan umeak? Zer? Kristinau deungak, biraogilak, gurasogin txarrak, gogorrak, edalak, seigarrenekoan loiak, ao gaiztokoak, lapurrak, eta zergura!”. Eta beste behin, oraindino zorrotz eta gordinago, sein-galtzea dala eta: “Baia okeluetan, ostenderetan ta bazterretan zergura egin, zelangura ebili gerokoari bildurrik artu bagarik, eta gero seina oratu jakenean: “Ai ene ondrea! Ezin ezkonduko naz”…, eta oker egina estalduteko, ta lotsaritan ez ibiltearren, errurik ez daukan ume gaixoari bizitzea galarazo.” Esan gura da: nahi dan guztia, gogoak emon ahal guztia.

Aurreko pasarte horretan, idazleak zer gura zehaztugabearen ondorik, haren segi-segian zelangura aditzondoa erabili deusku. Zelangura berez-berez darabile bizkai sartaldeko idazleek. Halan Añibarrok: “Ze umiltasun andiaz imini zinean judegu gogor amorratuen eskuetan, ukabilka, ostikoka, makilaka ta zelangura barregarri erabilteko”. Gogorarazo daigun, bide batez, gaur egun be, gure inguruko berbaikuneetan, bizi-bizi dirauela zehaztugabe honek. Otxolua mundakarraren pasarte batez on egingo dogu baieztu doguna: “—Zelan gura izan dedila, ba; baina zuk, hona etortzean, burua-makurtu egin behar deustazu.” (Bertolda).

Aditzondoetatik urten barik, nongura eta noizgura be zabal dabilz sartalde euskeran, nonnahi eta noiznahi hitzen bikiak balira lez. Zabalaren lumaz adibidetuta: “Baia zuen eskuan daukazue nozgura eta nongura egitea beste komunino modu bat”

Zenbatgura kantidade-hitzagaz amaiera emongo deutsagu gaurkoz jardunari. Aniztasuna, askotasuna hanpatzeko, berau dogu gaur egun sartaldeko hiztunon zenbatzaile hurrekoenetariko bat, nahibeste, gura adina (guraina) eta beste batzukaz batera, behinola erabiliagoak ziran berein, edozenbat edo beste batzuen lekuan. Kirikiñoren Abarrak bildumako esaldi honegaz esango deutsagu kitu jardun labur honi: “Halan utzi eban mutila Madriden, bere-buru zala eta dirua nozgura ta zenbatgura atarateko eskubideagaz”.

 

Datorren astera artean.

 

Iturriko

2016-10-06

 

Esatekoak 0
Ikusita: 82
2016.09.29

Urliagaz hartuemonik BA AL DOZUE? Hartuemonik AL DOZUE?

Oraintsuko mezu labur baten amaieran itaun hau egiten eban mezugileak: “(Urlia) jaunarekin kontakturik al duzue?”. Hartuemonean gengozan itaundu gura eukean mezugileak.

Irakurri eta batera esan neutsan neure buruari: ba al duzue idatziko genduke guk gaur, arranoetan be, al hori eta guzti be. Perpaus hori itauna izanik, eta aditz trinkoa bera perpaus horretako fokua edo galdegaia dala, ba- aurrizki indargarria sartzea toketan dala joten deusku belarrira, sartu ezean al duzue aditza erren edo zintzilik geldituko balitz lez.

Al marka modalaren ordez edo lekuan, ete (ote) sartu izan baleu mezugileak, isilduko nintzan, eta ontzat ez eze, aintzat be hartuko genduan itauna: “Urlia jaunagaz kontakturik ete daukazue?”. Izan be, ete hitz modalak aditz trinkoaren aurrean fokuaren ordeak beteten ditu: Ete da halan? Ete dator? Ete dabil, gero! Ete honen kasuan ez da zertan erabili aurretik ba- aurrizkia. Tradizinoz be ez da erabili izan, ez sartalde ez ekialde, baina gaur egungo hiztun adiutu eta ziurrek be ez ohi darabile . Egia da, ostera, ba- horren aldeko joerea gero eta zabalago agiri dala gure artean, batez be idatziz; gehiegikeriazko hobena dala deritxat nik. Ba ote dago?, itaun zuzenean, edota: Ba ote dagoen jakin nahi nuke, zehar itaunean, barra-barra entzun edo irakurten dira gure euskera landuan –edo landutzat saltzen dan horretan–, egia esan.

Baina gatozan atzera itaun perpausetako al hitz modal horretara.

 

Lehehengo argitu beharreko puntua. Itaun perpaus ohikoak, neutroak, egiteko beharrezko ete da al sartzea? Zalantza horregaz etorri jatan lehengo egunean guraso ikasi eta euskaldunbarri bat, ikastolan eukan alabatxoari eskola-lanak egiten laguntzean sortu ei jakon kezkea eta ezbai zorrotza alaba ikasleagaz eta. Guraso gazte euskaldunbarri honi irakatsi eutsenetik, antza, al hori ezinbestekoa ei zan, esaldi bat itaunka emon gura bazan. Baina alabeak ezetz egiten eutsan tema. Andereñoak azaldu eutsenez, al hori giputzen dialekto berezitasun bat baino ez ei zan.

Nik apur bat beste era batera erantzun neutsan, baina funtsean andereñoaren haritik. Euskeraz itaun perpausa neutroak, markatubakoak, eregiteko, al hori ez dogula erabilten euskaldunik gehienok, ez Ipar, ez Hego, ez Sartalde, ez Ekialde. Eta gipuzkeraz be kontu modernoa zala; mintzairan gertatu dan neutralizazino baten ondorioz sortua. “¿Vienes conmigo?” edo “¿Comemos?” itaunak euskeraz emoteko, nahikoa dala esatea: Bazatoz nigaz? Edo Bazkalduko dogu?. Eta ez daukagula buru hausten eta korapiloak sortzen zertan ibili, ba al zatoz… edo bazkalduko al dugu egitura moduakaz.

 

Itaun perpauseko aditz jokatuari al aurrean eransteak ez dauka zerikusirik itauna markatze hutsagaz, gramatika edo ikas liburu batzuk saldu gura izan deuskuenez. Eta ez da kasualidadea, gipuzkera modernoan oinarritutako batuaz idatzitako liburu-liburuskak izatea planteamentu hori albatetik sartu gura deuskuenak.

 

Al hitz modalaren balioa Azkuek “acaso, quizás, por ventura” esangurakaz bardintzen dau itaun perpausetan. Gaztelaniaz ez da bardin: “¿No lo sabes?” galdetzea edo “¿Acaso no lo sabes? ¿Es que no lo sabes?” egitea. Euskeraz be beste horrenbeste jazoten da: Ez dakizu? itaundu ala Ez al dakizu? itaundu ez da bardin.

 

Egia da, bestetik, bigarren itaun egitura hau gutariko askok ez dogula erabilten eguneroko berbetan. Baina, ostera, Lea-Artibai edo Deba ibarreko uri-herriguneetan hiztun askori berez-berez urteten deutse ezpan artetik. Ez al dakizu?esan ordez, beste era honetara esan ohi dogu gutariko askok: Ez dakizu ala? Eta gipuzkeraren eremu zabal baten, ostera, bardindu egin da galdera modu bien esangurea, neutralizazino bidez, eta al markaduna nagusitu da danetarako itaunetan.

 

Domingo Agirre idazle handiak –Ondarroako semea bera– Kresala-n dakarren pasarte honek erakusten dau argiro al horren zentzun garbia eta zaharra. Batzuetan baiezka:

 

“—Zer darabilzu, emakumea, hain muker eta tamal egoteko? —itandu eutsan etxekoandreak. —Ezer ez, andrea. —Bai zerbait. Lagunakaz haserratu al zara? —Ez, andrea. —Gaixorik al zagoz? —Ez, andrea. —Nahigaberen bat emon al deutsugu? —Ez, andrea, esatea be! —Ia ba, zer edo zer esan behar... Barri txarrak hartu al dozuz zeure etxetik? —Bai, andrea, ez dira hain onak be.” (XX. kap.)

Beste batzuetan ezezka:

“—Eta zer deust inok ikusi arren? Ez al da negar egitekoa hemeretzi gizon eder galdutea?” (Kresala II.). “—Bai, hori bai; baina bategaitik negar egiten dozula usteko dabe. Hala ez al daki inok, zuk Anjelegaz zerbait badozula?” (Kresala II.), “Elizpean, Mañasik belarrondora esan eutsan Josepari: ‑Ez gero inori ezer esan! ‑Esatea be! —erantzun eban Josepak—. Ez al dogu alkar ezagututen?” (II.).

Gatozan atzera hasierako puntura. Mezugileak inoan ze, “Urlia jaunarekin kontakturik al duzue?”, eta gure erreparua zan aditz jokatu horrek, fokua izanda, aurretik ba- aurrizkiaz indartzea eskatzen ebalakoa: kontakturik ba al duzue?, hobeto ez ete legoken. Egia esan behar bada, tradizinoaren ikuspegitik, holan be ez dago oker, horretara erabili izan dalako idatzi zahar eta klasikoetan. Baina gaur egungo erabileran, aditz trinko markatuak (galdegai danak) itaun-perpausan, al hitz modala gorabehera, ba- aurrean eranstea eskatzen dau, ezezka ez sartzen dan legetxe.

 

Ez al daki inork?” ezezka itaun egiten dogun moduan, baiezka: “Ba al daki inork” egingo genduke gaur. Edo: “Ba al zoaz azkenean Markinako jaietara?”. Kirikiño idazle mañariarrak be Abarrak ipuin-bilduman hataraxe darabil: “Aitaita, adorerik bai al dozu hartu dozun zeregina bide onera eroateko?” “—Bizirik hago hondino, tximistaori? Ezagutzen al nok? Nor nazan bai al dakik? Prakerre nok!” (Kirikiño Abarrak).

Paulo Zamarripa idazle ziurra eta gramatikari bardinbakoa izan zan, ohi eban zorroztasunaz, puntu hau argiro azaldu euskun lehenengoetarikoa bere Gramática Vasca-n: “Toda flexión sintética con al, empleada como única palabra, debe llevar el prefijo confirmativo ante su al: ¿Acaso viene? ¿Por ventura viene? Ba al dator?”

Akabera emon baino lehen, gogorarazo daigun, dana dala, ba- indargarri barik al hutsagaz be indartzen zala lehen aditz trinkoa, galdegai izateko kasuan. Horren lekukorik zaharrena, beharbada, Lazarraga bera dogu. “Parekorik eztozuna / al dakizu?” dino bere bertso ahapaldietariko baten. Eta askoz oraintsurago, XIX. mendearen lehen partean, Juan Mateo Zabala bilbotarrak be holan darabil hondino. Sermoietariko baten, galdera erretoriko luze hau itxi euskun onduta: “Al dakizu zuk, mutil, neskatilla, edo zareana zareala, eta alango geroko kontuakaz zabiltzana, al dakizu ordu bateko bizitzea badaukazu, edo momento onetan eriotza ilunak jo ta botako bazaituz?”. Eta Xenpelar bertsolariak be bere bertsoetariko baten, antz-antzean: “Artzekorik al dauka / inork guregana?”.

Egitura bitzuk ezagunak ditugula, gaurko usadioari emongo deutsagu lehentasuna, oraingoan klasikoaren kaltetan bada be: Ba al zatoze horretan nigaz batera? Ala ez al zatoze?

Datorren astera artean, Jainkoa lagun.

 

Iturriko

2016-09-29

 

Esatekoak 0
Ikusita: 122