kontaktua
2016.12.09

"Txakurrak txakurkirik ez dau jaten"

Errefrau moduko esaera hau entzun neutsan aspalditxu Mendatan neure hurreko bati, etxeko eta senideen artean alkarri kalterik ez jakela egiten aitzen emoteko. Azkuek beste era honetara jaso eta idatzirik itxi euskun: “Otsoak otsokirik ez dau jaten” (68 znb. EY, III). Itzulpen eta guzti: “carne de lobo”. Nork bereak edo beretarrak nekez kaltetu (edo jan) ohi dituala aitzen emoteko.

Txakurkia eta otsokia ez dira, egia esan, gizakiok janaritzat ditugunak, baina -ki atzizki horregaz erakarri ohi ditugun izen asko ditugu geure lexikoan, “janari” eremukoak, eta “okela, haragi” arlokoak zehatzago, ugaritasun edo kopuruari jaramoten badeutsagu behintzat.

Jakia ez da edozein jateko leku askotan (Lekeition, berbarako), janari sendoa, elikadura sendokoa baino (txitxi eta okelea gehienbat).

Horregaitik darabilgu hain sarriro -ki atzizkia hainbat haragi-mota izendatzeko. Txarrikia edo saiheskia edonon eta edozeinen ahoz entzun daitekezan berbak dira. Tripakia be guztiz ezaguna, leku batzuetan tripakailuak, tripotxa, erraikia, hestekia edo sabelkia edo beste moduren batera esaten badeutse be.

Baina euskera osoan barrena errepertorio askoz ugariagoa jaso geinke -ki atzizkidun haragi gauzen artean. Zerrendatu daiguzan batzuk. Ardi eta ahuntz artean sartzen bagara, hor idoro geinkez aharikia, ahunzkia, ardikia, azurikia, bildoskia, zikirokia eta gehiago. Ganaduetan sartzen bagara, hor idoroko ditugu behikia, txahalkia, zekorkia, zekenkia eta beste. Txarrikortan edo txarritokian sartzen bagara, hor daukaguz txarrikiagaz batera urdekia, txarri haragia adierazoteko, eta haren parte estimaduak izan ohi diran saiheskia, solomokia, urdaikia, odolkia eta enparadu. “Odolkiak ordainetan” entzun ohi da Gipuzkoan berban berban, euskera sartaldean “odolosteak ordeaz” darabilgunaren parean. Azpikia esaten jako leku batzuetan (Bermeo), erderaz “falda” deritxonari.

Hegaztietara bagoaz, oilakia, eperkia eta txorikia jatorkuz berehala gogora. Nekezago entzungo dira zozokia, birigarrokia, egaberakia, galepekia edo pospolinkia, baina behin entzun ezkero, edonork ulertuko leuke eta estimau be sartaginean. Erbikia be ezaguna baizen estimadua da, untxikia be izan daiteken moduan. Ez hainbeste, ostera, katukia, erbia edo konejua dalakoan sakatzen ez bajaku platerean behintzat. Arrantza-herrietan amuzkia esaten deutse amuari, itsasoan arrainak harrapetako ipinten jakon jaki-pusketari.

Mogel idazle handiak hitz-joko ederrez itxi euskun untzeturik –ki honen esparru semantiko hau bere alegietariko baten: “Otsoak batu zituan ahariki, ardiki, erbiki ta eperki asko bere lezara, berak gogoaak emon ahala egun askotan jateko”.

Beste janari mota batzuekaz be zabal dabilen atzizkia dogu -ki zorionekoa. Eratorri batzuetan zentzunik generikoenaz darabilguz. Halan, arrainkia edozein arrain jakirentzat darabilgu, dan motatakoa dala. Baina atunkia, atun espeziekoen haragiarentzat, ostera.

Barazkia ohi deritxo eremu zabaletan, sartaldean “ortuari” eta ekialdean “egoskari, eltzekari” esaten jakonari. Baratzak emoten dauen edozein jateko. Kasu honetan, haragia barik, berdura gauzea. Esnekia be, esneaz eginiko edozein janarirentzat baliokoa da, gaztelaniaz “lácteo” ohi deritxan guztirako.

Metaletarako be erabili izan da apurren bat –ki atzizkia, zein metal mota dan adierazoteko. Burdinkia izan daiteke ezagunen antzekoa, baina ezagunak dira era berean suharrikia (cuarzo), tupikia (cobre), zidarkia/zilarkia edota urrekia. Aurreko horreei beste material-izen batzuk erantsi ezkero be, erraz ulertuko gendukez zer diran leiarkia eta beste.

Zur, egur, arbola eta landara munduan dauka atzizki honek beste harrobi txiki bat. Zura zer dan dakienak, badaki zurkia zer dan, eta bardin egurretik egurkia, abarretik abarkia, adarretik adakia edota ebaten dan egur zati bategaitik esaten dan epaikia. Arbola mota diferenteetara bagoaz, eta batez be zein zur edo material darabilgun ohe, mahai edo makila bat egiteko aitzen emon gura dogunean, eurrezean eta librero erabilten ditugu, harako ate ha gaztainakia dala, horrako ohea intxaurkia edo eltzaurkia, akulua hurreskiz edo hurrizkiz egina dala. Bide horretatik sortuak dira harizkia/hareskia, ezpelkia, sagarkia edota arkaziari esateko leku batzuetan entzuten dan arantzakia (Morga).

Tresna, tramankulu, eta batez be soineko arloetara be errazto hedatu ditu atzizki honek atzaparrak. Estalgi edo estalki dogu horreetariko bat, guztiz ezaguna. “Alaba umaginari ama estalgi” dino gure errefrau zahar batek (RS 111), eta bilduma berorretako beste batek beste era honetara dakar berba hori: “Lapiko ezin dana estalgi litzate, ze edozeinek dauko bere lekua bete.” (RS 69). Iragazkia/irazkia izen ezaguna da, esne edo isurkariak irazteko ontziari, iraztontziari esateko. Lokia be hitz ezaguna da, ontzi baten orakarria seinaletako. Mogelek aitatzen dituan lanabes-izen batzuk, gaur erabilera urria edo galdua dabenak: belaikia, lakazkia, itxoroskia edo ujaikia. Ezagunagoa jaku itsuskia, ginarrea edo erratza be esaten jakona, ze lanabes hori egiteko erabilten dan zura edo materiala dago horren atzean, erderaz “brezo” deritxona.

Ipingia deritxe leku batzuetan, praken edo soinekoetan eransten dan txaplateari, adabakia edo adabarria be izena jakonari. Beroa jagoteko soinekoetan be ugaria da atzizki hau: berokia, tapakia, buruzkia, estalkia, abrigukia edota janzkia orokorrean, izen ezagunak dira arlo horretan.

Eta atzizki honi akabera emoteko, gatozan azkenez gizakion eremura, hor be emonkorra dogu-eta atzizki hau. Handikia esan ohi jako goi-familia bateko kideari, “magnate” esatea lez; handien kastakoa adierazoten da –ki horregaz. Aberaskia dala esaten dogu, aberatsen artekoa dala esateko. Baina bide beretik, astakia badinotsagu norbaiti, astoen kastakoa dala-ta bera iraintzen gagoz. Aldi baten asko entzunak ziran giza-izenetan modu honetako eratorriak: abadekia, frailekia, maisukia tipoko izenak. Funtsean, estatus batera hondino ailegau barik dagozala adierazoteko. Halan esan ohi jake norbere seme-alaben lagunai suinkia edo errankia, koinatukia edo koinatakia. Nahiz horretarako –gai konposatu-hitza arauzkoagoa eta jasoagoa dan, -ki horregaz nahastau da herri-hizkeran, neutralizazino egoera bat sortuaz. Horretara bihurtu dira senargai eta andragai batzuk herritarren ezpanetan gizonki eta andraki.

Luze joko leuken arlo zabala dan ezkero –ki atzizki honena, bego gaurkoz bere honetan.

 

Iturriko

2016-12-09

Esatekoak 0
Ikusita: 75
2016.12.02

EuriANTZ. Ume ANTZ …

Antz izen-hitz emonkorra gertatu da euskeran, erdi eta sartaldeko hizkeretan batez be, baina ekialderantz be zabaldu dituelarik bere hegoak.

Gaur ahaztuxe eta baztertutxe dau antz izen-hitzak “azterren, errastu, lorratz” esangurea, eta zabalena eta gehienontzat ezagunena, “itxurea”, gazt. “parecido” dalakoa dogu. Esangura honen arabera sortua da herri batzuetako ahuntz-erderan esaten dan “antzeko-parecido” adjektibo-hitza.

Konparazinoak egiteko darabilgu batzuetan, ezezka: “Antzik be ez! Antzik be ez da! Antzik be ez dauko! Antzik be ez daki zure beste”, gaztelaniaz “ni punto de comparación” esatea lez. Antza emon be sarri darabilgu, norgehiagoka eta lehiaketetan kasurako, konparagarri gisa: “Irabazi ez arren, antza emon deutsagu sikeran”, edo ezezka: “Antzik be ez deutso emon: hogeta bi eta bost geratu dira” (pelotaka).

Antza euki, norbaiten edo zeozeren tankera, taiua edo itxurea daukala esateko ezeze, sarri darabilgu mende-esaldi baten buru modura. Antza dago edo antza dauka, dirudi, esan lei (ze) aditzen balio hurrekoaz agiri ohi dira, erderazko “parece que” horren ordainez; batzuetan atzetik –la atzizkidun esaldia darraiola, eta beste batzuetan antza horri aurretik –n atzizkidun aditz erlatiboa dautsala: “Euria dakarren antza dauka” edo “Euria egiteko antza dauka”, edo bardin: “Denporeak hoberantz egingo dauen antza dauka”. Aditz osagarria lagun dauela: “Horrelako begi urtenakaz niri begiratuteko, antza dago sekula ez nauela aurrean ikusi”. Dinogun hau ez da alperreko kontua, ze aditz lokuzino lez antza euki/antza egon honek emendio handia, errendimentu oparoa eskeintzen dau mende-perpaus oinarrizkoak garatzeko. Horretara ez daukagu zertan beti emoten dau horretara joten ibili beharrik, gero eta sarriago jazoten dan moduan, “parece que, se conoce que” esangurako egiturak sortu gura ditugun bakotxean.

Perpaus adberbio gisa darabilgun antza jorratzea be ez da gure oraingo asmoa. Sartaldean ugariak dira: Bai, antza. Ez, antza. Badaki, antza. Ez doa, antza... ereduko esaldiak, zeinetan “dirudienez, itxurea, hurrean, aurki” marken sinonimo gisa oparo entzuna dan; ez hainbeste idatzian.

Berariaz jorratu gura dogun puntu bat, antz izena hitz konposatuen bigarren osagai gisa darabilgunekoa da. Egitura batzuetan lexikalizatuago, beste askotan era libreagoz.

Izen, adjektibo, adberbio eta beste kategoria batzuekaz erraz garatzen ditugu honetarikoak. Izenakaz: “Ume antza dauka. Azeri antza agiri dau. Txori antza dauka arpegian”. Adjektiboakaz: “Gorri antzekoa da. Txiki antza hartu deutsat. Gaizto antza dauka galanta! Triste antza igarri deutsat”. Eta adberbioakaz antz hori adizlagun bihurtzen dogu: antzean. “–Zelan gabilz ba? –Ondo antzean esan beharko. Makal antzean dabil aspaldion”.

Adjektibo eta adberbioakaz darabilgunean, graduatzaile modura jokatzen dau antz osagaiak, samar, asko, garbi, galant eta beste hitz batzuk legetxe. “Aspaldion lelo antza hartzen deutsat” bati, dinogunean, lelo osotzat ez bada, erdi lelotzat hartzen dogula esaten gagoz. Norbait guapo antzekoa dala badinot, guapo-guapoa barik, guapo samarra  edo guaporantz gehiago daukala dala esaten gagoz. Janari bategaitik esan geinke, gazi antza daukala edota gozo antza.

Gizakietara etorrita, begiak urten beharrean dituan pertsona bategaitik eraz esan geinke, zoro antza dauakala. Edo zahar-gazte edadetu bategaitik, gazte antza daukala, edo gazteegi zahartu dan bategaitik, itzelezko zahar antzak hartuta dagoala.

Koloreetara etorrita be, gorri antzekoa da edo gorri antza daukala dinogunean, gorriskea dala esaten gagoz. Eta bardin urre antza edo beste kolore baten antza.

Eta adberbioakaz be graduatzaile gisa darabilgu batzuetan: “Txarto be ez, ondo antzean”:

Eguraldi kontuan egonkortu da -antz bigarren osagai lez hainbat izenetan. “Gaur euriantza dago” Edo: “denporeak euri antza dauka” normal esaten ditugun esaldiak dira. Edurrantza, hotzantza, neguantza be ezagunak ditugu. Ilunantza be halantxe. “Egun guztian itsasoan ta ilunantzagaz portura”, “Erromerian ilunantzera batuten dira”; Eusebio Maria Azkuek idatzitako bertso-ahapaldiak dira. Eta bada beste bat, ostantza, aspaldi zaharretik jatorkuna: “Argi-izarrak urten dau / zeruan goian ostantzean” kantetan dau Mondragoeri su emon eutseneko eresi zaharrak. Ostrantza deritxo beste leku batzuetan, egunsentiari edo goizabarrari. Ostantza, ilunabarrari deritxe Gipuzkoako itsasaldean, Getarian esaterako.

Leku-espazio kontuan be agiri da antz hori konposaturik. Sutantza esaten deutsie Oinati aldean sutondoari: “Etorri bedi sutantzera!” esan eutsan behinola Azpilletako Ursulak fraileari. Baina suantz edo sutantz esaten diran moduan, ezaguna da etxeantz be, etxe ingurua edo etxe buelta adierazoteko. Eta beste horrenbeste urantz. “Urantzera etorri”, ura dagoan ingurura hurreratzea da.

Gizakien arloan be emonkorra dogu antz. Lexikalizaturik dagoana, beharbada, gizantza. Joxe Migel Barandiaranen berbak dira, Isturitzeko leizezuloan idorotako hazurrak dirala-ta: “Isturitzko hezur batek dauzkan giza-antzeko irudiak”.

Baina hortik gorakoan konposatu libre modura agiri da sarriago: “Berba egikeran abade antzak ditu”. “Begi ederrokaz aingeru antza dauka neskatila horrek”. “Gizon antzik be ez dauka”. “Begiak urtenda eta, zoro antza dauka itzela!”. “Txarri antzak hartuta dago aspaldion”: Arrese-Beitia poetaren ahapaldi honetan beste eredu bikain bat: “”Begira egiozu, / dauka artzain antza, / arpegiko azala / baltzerana dauka”.

Euskeraren Egunaren inguruan gagozala, poz antzean igaro daiguzan egunok.

 

Iturriko

2016-12-02

 

Esatekoak 0
Ikusita: 68
2016.11.24

BERE eta BERAREN

Gaurko euskeran bere, beraren eta haren edutezko-erakusleen artean diran mugak lausotu egin dira denporearen joanean, eta hiztun edo idazleok nongoak garan edo nondikoak, edota euskaldunzaharrak edo barri-ikasiak garan kontu eginda, lehenengora, bigarrenera edo hirugarrena joten dogu, eta sarritan argi jakin barik zer dala-ta zeinen aldera obentzen garan. Gaztelania-erromantzean hain ugaria eta askotakoa dan su posesiboagazko gurutzaketan dago gure nahasbidearen azpi-arrazoietariko bat.

Sartaldeko euskaldunon artean nahasbiderik handiena bere eta beraren erakusle bihurkarien artean gertatzen dana da. Idatziz marka banangoak eta bereiziak dirala jakin arren, gaur ahoz nekez bereizten ditugu, alkar-neutralizatutzat jo daitekez, eta laburturik oguzten ditugu berbaz. Era landuan beraren dana, berbaz, leku batzuetan beran, beste batzuetan beren, edo eta bere esaten da. Mugatzaileaz berana edo berena esaten danaren atzean berarena dago. Eta berea esaten danaren atzean, bere posesibo bihurkaria.

Gaurko hiztunon erabileran haren eta beraren ondo samar bereizten dira. Haren erakusle soila da, edute-genitiboan emona, eta berau fisikoki seinalatzen dan zerbait edo ezaguna dan zerbait gogorazoten danean ohi darabilgu. “Ikusten dozu harako gizon praka laburduna? Ba haren etxean sarritan bazkalduta nago”.

Beraren, bera izenordainaren edute-genitiboa dogu, eta bata eta bestea ingurune beretsuetan darabilguz. Izenordain honek “birraitamena” adierazoten dau; berba-ekarrian lehendik ezaguna dan edo lehenago aitatua dan norbait edo zerbait barriro gogorarazoten danean edo izentau nahi dogunean, bera horregaz adierazoten dogu nor edo zer hori.

Euskerearen sartaldean –eta erdialdean, orohar‑ bera izenordain edota determinatzaileak askoz bizitasun handiagoa dauka, ekialderantz eta iparralderantz baino. Ekialdean hura eta bera izenordainen arteko oreka, erakusle soilaren aldera obendu da. Sartaldean, ostera, ha horren eremua esanguraz mugatuagoa da –seinalatze edo gogoratze neutroa‑ eta bera birraitamenezkoarena hedatsuagoa. Bera izenordainak, neu lehenengo gradukoak legez, ez dau bakarrik “birgogoratu” edo “birraitatu” egiten; galdegai edo fokuaren indarra be beregantzen dau; ez beti, baina jeneralean intentsidade-indarra dauka bera horrek. “Berak ez dau ezer esan” entzuten dogunean, kontestuan ezaguna dan norbaitez ari gara. “Berari bota deutsie errua. Bera da erruduna” dinogunean, bera horretan ipinten dogu fokua; galdegai bihurtzen dogu, kontestuan ezagun izanez gainera.

Beraren genitiboa, bada, ez da besterik bera izenordaina noren kasu genitiboan emonda baino. “Berarena da errua”. “Beraren kontuak dira horreek; berak jakingo ditu ondoen”. “Berarentzat erosi dogu, ez zuretzat”. Baina beraren hori bere posesiboagaz lehian bizi izan da mendez mende, eta funtsean, bere erabili ezin dan eremuetarako, edo nekez erabili daitekeenetarako garatu da euskeran beraren; horrretan lekukotu da.

Batetik, aposizio funtzinoetarako. Beraren horrek inon izan badau erabilera ziurra, izen sintagma genitibo baten aposizioan izan da: haren beraren, gizonaren beraren ereduko egituretan. Halan erabili eroien lapurtar klasikoek. Axular dogu eredu bikaina: “Errege hunek, lege haur hunein zinez begiratzen zuen denboran, gerthatu zeikan errege hunen beraren semeari, legearen haustera”. Edo Frai Bartolome: “Egia da, munduaren beraren asierati euki ditue ausilariak Jaungoikoaren aginduak, ta daukez gaur bere, ta eukiko ditue munduaren azkeneragino”.

Bestetik, izenordain gisa, nahiz eta hemen, genitiboan erabilirik, beraren eta bere harea mugikorretan nahasirik ibili sarri. Izenordain eredu argia J. Mateo Zabalaren hau: “esan zuk ari eginiko mesedeak, beraren zuganako esker deungea”.

Eta hirugarrenik, izen bati laguntzen doanean, batzuetan “mismo” esanguraz, beste batzuetan “propio” esanguraz. J.Mateo Zabalaren adibide bik on egingo deusku dinoguna: “Jangoikoak berak mundu onetarako bere dirauskula eze, alango juralariaren etxeari etorriko jakala jausi ta galdu bearra eta Jaun beraren birao gogorrak auts egingo dituzala etxe orren arri ta zurginokoak”.

Bere, ostera, beste etorki batekoa dogu. Eta aurrekoagandik kategoria berezia: izenlagun posesiboa dogu, eta “bihurkaria”; neure, zeure eta geure diran legetxe. Euron erabilgunerik zaharrena, euskeran –edonongo euskeran‑ aditzagazko akordioa beteten dauenekoa da. Nork ez dau ezaguna harako herri-, dantza-kopla hau: “Artolak dauko, Artolak dauko, Artolak dauko ustia, / beria dabela, beria dabela / mundu guztiko jentia”. Kopla horretan dogun egitura hau da: “Artolak berea dau mundu guztiko jentea”. Eta aditzagazko akordiorik ez balego, berarena tokatuko litzateke lege garbian: “Artolarena berarena da mundu guztiko jentea”.

Betiko hiztunek, adin batetik gorakoek endemas, toketan dan ingurune batzuetan bere eta berea ondo erabilten dakiez. “Alaba-bakarrak surtako hautsa be berea” errefrau-esaerea entzunda daukat behin baino sarriago Mungia aldean. Aditzaz horniduko bagendu: ...“surtako hautsa be berea dau” esango genduke, dudarik be barik.

Bigarren pertsoneaz eregiko bagendu be bardin. Itauna honetara egingo genduke: “Zeurea dozu hor bigarren ilaran dagoan autoori?”. Eta lehenengo pertsonan be antzera: “Ez daukagu geure seme-alabarik, baina inorenak jagoteko be ez gagoz”.

Jabier Kalzakortak, Markinan esaten dala-ta, esaera ezagun baten aldaera osotuagoa gogorarazo deust: “Hor konpon, Maria Anton. Txakurrak buztana berea jon”. “Berea dau” letxe, baina andrentzako hitanoz adierazota: jon.

Baina neurea, geurea edo zeurea, aditzagaz akordiorik ez dagoanean be aise erabilten ditugu, batez be sartaldean: neurea da..., geureak irabazi dau... zeure esana egingo da. Eta zein da kasu horri hirugarren pertsonan jagokon izenordaina? Berea ala berarena? Hor dago untzea.

Bere eta beraren kontuan urak aspaldi nahasturik eta arreturik datoz uharkan behera, eta guztiz ez bada erdi bardindurik darabilguz euskaldunik askok, aditzagazko akordiorik dagoanentz be ez dakigula, jaramonik be hartzen ez deutsagula, eta hain gitxi ardura be deuskula.

Baina idatzirako beharko dogu, nonbaiten be, arauren bat, bere eta beraren arteko bizikidetza bermatuko dauena! Horretara gatoz.

Bere zaharra eta orokorra dogu euskera osoan; alderik alde. Baina beronen erabilera ez da leku guztietan bardin emoten.

Bere euskera zaharrean bakuna zein aniztuna izan zeitekean, numeroz neutroa: berea izatea, batena izatea edota gehiagorena izan zeitekean. Denporan aurrerago, pluralerako eurena (edo erena) garatu zan sartaldean eta berena erdialdean; oraintsuan modaratu dan beraien dalakoaren enborreko forma. Iparraldean luzaroagoan eta hobeto gorde da bere balio pluralduna, hegoaldeko hizkeretan baino.

Axularren ondoko pasarte horretako bere biak be pluralari jagokoz. Baina esamolde finkoetan txertaturik dagoz: bere buruz eta bere baitan. “Zure laudorioen aiphamenean? Berak dira bere buruz asko gora mintzo: berak dira bere baithan asko klar eta ozen” (Axular).

Baina haren hondarrak hemen be badira. Esaera finko batzuetan balio zahar horrek dirau hondino, singular zein plurala biak hartzen dituan bere horrek. “Bere lekuan itxi oinetakoak” esaten dogu errazago, “euren lekuan” baino. “Berez ez dira egiten beharrak, putz eginda” esaten dogun moduan, nekez darabilgu eurenez ingurune horretan. “Bere horretan itxi egizuz arazook, aurrerago konponduko dira eta” dinogunaren lekuan, nekez darabilgu “euren horretan”. “Bere kabuz hartu dabe erabagiori” esatea zilegi da, “euren kabuz” hainbat behintzat. “Beretik urtenda” bi edo gehiagori buruz be predikau geinke, “eurenetik urtenda” nekezago entzuten dan bitartean. “Berebiziko poza hartu dabe” esango genduke, eta ez euren biziko. Berba baten, bere posesiboa zenbatekoari buruz, bat-anitz izate puntuan, neutroa izan zan aldiko errastuak gaur be bizi-bizi ditugu, esamodu finko eginetan behintzat.

Baina sartalde euskerako idatzi zaharretan behin edo behin baino ez da agiri bere aniztasun kontestuan. Kapanagaren hau, bat: “Esaten dau Sazerdoteak pobluagana biortuta, ulerretan emaiteko, erraz joan deitezala bere bearrera” (Dotr.). Ez da kasualidade hutsa, euren edutezko plurala gure testu zaharrenetarik agiri izatea, numero banaketa argia eginik: euren pluralerako garatu ahala, bere singularrerako mugaturik geratu zan.

Bere, perpausan agiri dan nor edo zer dalakoa barriz aitatzean erabili izan da tradizinoz, aditzagaz akordioa jagoten daben nor, nork edo nori kasuko izen baten birraitamena dagoanean; erabilera bihurkaria, bestela esanda. Baina sartaldeko hizkeretan –eta sartaldeko ez diranetan be‑ bihurkaritasuna gordeten ez daben inguruneetan be bardin agiri da, testurik zaharrenetarik.

Bere eta beraren gaur egun orekan mantentzeko modu egokia izan daiteke, bere hori aditzagazko akordioa dagoan esaldietarako ixtea, eta holakorik ez dagoanean beraren genitibo erregulardunari leku emotea, eta hurbiltasuna jagon beharreko kasuetan, beronen eta berorren hurbilei.

Hari luzea darion matazea bilbatzen dauen ezkero gai honek, hurrengo jardun baterako itxiko dogu gainerakoa.

 

Iturriko

2016-11-23

 

Esatekoak 0
Ikusita: 84
2016.11.17

BiziMODU, bazkari MODUKO bat, gaixo MODU

Modu hitz ugaria eta askotarakoa da euskeraz, berorren erdal jatorria gorabehera. Pirinio peko lurraldean askoz gehiago, Iparraldean baino. Eta Hegoalde horretan be, sartaldeko hizkeretan ugaritu da gehien, batez be hizkera bizian, hiztunen erabileran.

Aspalditik datozan erabilerak dira: Zer moduz? Inolako moduz. Ze modutan eta horretarikoak. Aspaldikoak dira, baita, postposizino erara darabilguneko egiturak be: Lehengo moduan, modura edo modukoa. Lagun moduan, modura edo modukoa. Eta bardin: Gure moduan, modura eta modukoa. Aditzagaz be aspalditik darabilgu: Dakizun moduan. Esateko moduan eta eredu horretako hamaikatxu.

Izen bakun modura be txito erabilia izan da. Sarritan, era edo tankera zentzuaz, gaztelaniazko “manera” lez: Horreek ez dira moduak, jenteari berba egiteko. Bai beste esangura batzukaz be. Ahalbidea, ahal izatea adierazoteko: Ahal baneu baina… nik ez daukat modurik, inori ezertan laguntzeko. Ondasunak, bitartekoak edo baliabideak adierazoteko be eurrezean erabilten da. Azkuek jasoriko harako esaldia dogu lekuko parebakoa: “Modua daukanak jan daiala oiloa; modurik ez daukanak, artoa”.

Baina gaurko gure berbakizuna, hitz konposatuetan dauen erabilereaz da. Goiko izenburuan agiri diran eta beste hitz alkartu askotan agiri danekoa.

Egunero entzuten dogu berbaz modu izena, beste izen askoren atzean eta haregaz bat eginda, hiztunak era librean halantxe ipinita. Nork ez ditu esan edo entzun honetarikoak: Hau da bizimoduaren tristea, guk daukaguna! Ze jentemodu da aspaldion ingurura biziten etorri jakuna? Bizimodu eta jentemodu, holantxe batera idazten ditugu, hiztunontzat be hitz alkartu egin-eginak dirala, guztiz lexikalizatuak.

Baina izen-berbarik gehienei era librean eransten deutsegu batzuetan modu hori atzean. Ez da bardin esatea: Andrea hartu dau edo Andra modua hartu dauena! Edo andra bati entzutea: Gizon modua da hori ba? Gizonaren taiurik be ez dauka eta?. Edo: Pertsona modua da hori ba? Piztia dala esan lei, pertsonea baino gehiago.

Goiko erabilerotan eta berbaz sortzen ditugun beste askotan, izen-berba bati modu erantsi ezkero, halako sunda negatiboa, gitxiesgarria emoten deutsagu. “Hau da okela modua! Ez dago hau jango dauenik amaren semerik!”. Haragiaren kalidadeari mesede gitxi eta kalterik asko egiten deutso modu horrek. Eguraldi txarra dakarrenean be, batek baino gehiagok daki esaten: “Denpora modua ipini dauena! Honegaz nora urten nei ba?”.

Badira izen batzuk, euren esangurearen eztasuna edo gitxitasuna adierazoteko, modu hitzagaz alkartzen ditugunak. Ezezkako perpausetan, jakina. “Asti modurik euki ez arren, ezin ezetzik esan; derrior bete behar eskatutakoa”. Esan gura da: astirik apenas euki arren. “Gerraosteko urteetan liburu modurik ez egoan euskeraz irakurri ahal izateko”. Ia ez egoala euskerazko libururik adierazo gura da. “Orduko sasoian diru modurik be ez geunkan, baina gazteak ginan eta osasuna ona!”. Diru modurik edo diru apurrik, bat dira esaldi horretan.

Baina denporan atzerago jota, izen bat modu hitzagaz alkartzeak adierazo gura ebana zerbait neutroa zan: mota, tipo, era, genero edo klasea adierazotea beste barik. Pedro Astarloa durangoarra dogu hitz honegaz egitura alkartuetan gehien antzean baliatzen danetarikoa. Hara beronen erabilera batzuk:

“Batuten dituz al daizan martitzak, eta irakatsirik onei, ze gerra modu egin bear jaken frantzesai, abietan da eurai ekiten, antxina gure gurasoak erromatarrai legez.”

“Ezagututeko zer dan emen galazoten jakuna, jakin bear dogu bear modu bi dagozala”.

“Ezin esan leikez birao modu guztiak, eta alan bakarrik azaldu edo esplikaduko dodaz ezaunenak, jakin daizuben nos dirian pekatu mortal, eta nos benial.”

Mogelen Peru Abarka-ko Maixu Juanek itauntzen deutsanean Peruri: “Ze eguraldi modu dago?”, ea zelango denporea dagoan itaundu gura dau beste barik, eguraldi txarraren susmo barik. Eta idazle beronek, Peruren ahoz, Maixu Juan adiskideari erakutsi nahi deutso euskaldun modu diferenteak dagozala: “Ona emen iru euskaldun modu, prantzesa, kiputza ta bizkaitarra, alkar ederto aituten dabeenak”.

Moduko izenlagunaz be egiten dogu batzuetan izenagazko alkarketa. Izenak adierazoten dauenaren antzeko, itxurako zerbait dala aitzen emoteko darabilgu moduko hau. Gosari moduko bat bada, ez da benetako gosaria, haren ordezko eta gitxiago dan zerbait baino. Betso moduko bat egiten dauenak, beharbada ez daki bertsotan, baina antza emoten ahalegintzen da. Ipuin moduko bat kontauko dauela dinoanak aitzen emon gura dauena da, ipuin izatera be ez dala heltzen.

Mogel idazleak, Noeren denporetako ujolte nagusiaren istorioa kontatzen deuskunean, gizaki gitxi batzuk eta abere modu batzuk salbatu izan zirala, honetara edesten deusku: “zortzi gizon ta andra, lau aetati, eta beste lau oneetatik gorde zituala kutxa ontzi moduko baten, nun bere gorde zirian animalia batzuk, gero barriro geitu zitezan”. Ontzi moduko horregaz aitzen emoten jaku, ez zala benetako ontzia; antza emoten eutsan zerbait baino.

Modu, adberbio kategorien sortzaile be izan daiteke, adjektibo baten ondoren, Bizkaiko inguru batzuetan behinik behin. Gaixo modu, gaixo antzean edo erdi gaixorik esateko, edo geldi modu, geldi antzean, erdi geldirik esateko. “Orduan egunean gaixo modu ibili zan umea”, entzun neutsan oraintsu ama gazte bati. Aspaldiko kontalari batek, bere gazte denporako ibilteak dirala-ta, honetara kontau eban behin: “Lau gizon ginan han geldi modu, eta Urkiolara joan ginan ida-ebaten”.

Modu hitza, erdal usainagaitik baztertu izan dabe XX. mendeko idazle askok. Usain txarra hartu, nonbait, berba honi. Sistematikoki baztertua izan da ontzat eta handitzat dagozan idazle batzuen aldetik. Baina ordua da urok uherkara bihurtu daitezan. Jatorria nondikgurakoa izanda be, zergaitik modu hitzari bere lekua bihurtu idatziz eta eredu jasoan, baldin euskal hiztunek guren daben berbea bada?

Hala biz.

 

Iturriko

2016-11-17

Esatekoak 0
Ikusita: 83
2016.11.11

HALAKO ANDRA eta HAIN LEKUTAN

Aurreko saioan urlia, sandia eta berendia erabili genduzan berbagai. Hareen senide hurrekoak dira oraingoan jardungai izango ditugun halako eta hain be. Bata eta bestea gramatika eginkizun diferenteetan erabiliak dira, baina hemen jorratuko ditugun kategoriak, edo izenordain –halakoren kasuan‑ edo izen-determinatzaile lez –bien kasuan‑ agiri diranekoa dogu. Halako garanduko dogu lehenengo, eta hain gerorengo.

Halako kategoria diferenteetan agiri dan hitza da, berariaz izenlagun lez: Halako bizimodurik ez dogu hemen ezagutuko. Halako pertsonak gura gendukez, zintzoak eta finak. Graduatzaile zereginetan be ezaguna dogu, adjektiboei laguntzen: Halako politik ez dot egundo ikusi! Alde batera lagako ditugu kategoriok oraingoz.

Izenordain kategoriaz darabilgunekoari helduko deutsagu lehenik. Beste izenordain zehaztugabe batzuen antzera ‑nor, edozein, norbait, baten bat‑, era mugagabean, soilik, deklinatzen daneko kasuaz ari gara: Halako etorri da. Halakok esan dau hori. Halakori entzun deutsagu. Halakorentzat da opari hau. Halakogaz ezkondu ei da.

Erabilera hau zaharra dogu berez, baina urri samarra erabileraz. Eta ekialdekoa, batez be. Urlia izenkiaren bikia dogu, eta denporearen puruz urlia eredukoei lekua hartzera eta ia berau baztertzera heldu dana, bai halako eta bai honen aldamenak: honelako eta, mehatsago, horrelako. Axularren pasarte honek darakusku argiro beronen egitekoa izenordain gisa:

“Anhitzetan ere ekhartzen derauzkigute elhaberriak, erran-merranak, enzuten dugu zer dioten urliak eta sandiak, hunelakok eta halakok, eta gerok ere desiros gara jakitera”.

Eta Xurio idazle klasikoaren beste lekukotasun hau be ildo berekoa dogu:

“Zenbatetan ez duzu aditu hunelako hil da ezpata kolpe batez, halako itho da, bertze batek goratik eroririk hautsi du burua?”

Halako hirugarren gradukoa ha erakusleari -lako atzizki bikotxa erantsiaz garatu dan eran, beste gradu biak be taiu berean egin dira, eta halantxe izenordain gisa erabiliak dira behin baino sarriago: honelako eta horrelako, biak mugagabez. Horrelako da hiruretarik gitxien –edo nekez, egia esateko‑ zeregin horretan agiri dana. Eta argi esanda, halako da agirien eta ugarien darabilguna; neutroa dalako. Klasikoetan lez, idazle modernoetan be tinko erroturik ditugu halako eta enparatu. Garoa elabarriko pasarte hau lekuko: “bere lepotik barrez ibili ohi ziran. –Luisa, honelakok zuretzat eskumuinak eman dizkit. (…) Luisa, beste halakok zure galdera egin du”.

Bizkaieraren erdi eta sartaldean nekez entzuten da halako izenordain lez, baina Artibai aldetik ekialderantz, Gipuzkoan barrena, ugari be ugaria da. Orixeren dialogo honek on egiten deusku beronen bizitasuna: “Hots egin zuen presaka: ‑Nor da?, eta –Halako, hemengo nagusiaren adiskide haundia”.

Izenordain hurbiltzat holako be ondo lekukotua dogu. Toribio Etxebarria eibartarraren lekukotasun hau balia bekigu: “Halakok eta holakok zinoen zu guzurti bat zarala”.

Aurre-determinatzaile kategoriaz be sarri erabilia da halako, eta bide beretik honelako edo horrelako, beste batzuetan. Eta aurre-determinatzaile lez, ez bakarrik gizaki-izenei laguntzen, baita leku- edo denpora-izenei be. Horretara eregiak dira honako sintagmak: honelako baserritar, honelako tokitan edo honelako egunetan. Lehenengo kasurako D. Agirreren adibide hau jatorku eraz: “Inun entzun bazuan Antonek, honelako nekazari behi batena ezin ordaindurik zebilena, nahiz eta berari ezer galdetu ez, aurki hasiko zan” (Garoa).

Autore klasiko batzuetan honako agiri da, honelako-ren lekuan; Frai Bartolomeren kasua ereduko: “Agindu deutsu onako personagaz ez egoteko?”, “ugazabaren aginduaren kontra egin ebana onako edo alako gauza”.

Baina halako eta honelako, batez be leku edo denpora esangurako izenakaz erabili izan dira gehiago, giza-izenakaz baino. Mogel markinarrak eremu banangoetan erabili ohi ebazan urlia eta halako. Lekukotasun bi eskeiniko ditugu. Bata: “urlia neskatila edo mutilegaz ez berbarik egiteko, (…), alako etxean ez oinik ifinteko”. Bestea: “baldin amar bat erreal baleukaz meza bat alako egunetan entzunda”. Oraintsuagora etorrita, D. Agirrerena dogu beste esaldi hau: “Handiak esaten ziran: gauerdian, honelako tokitan, bata besteari txistuka zabiltzala”.

Bigarrenik, hain marka aitatuko dogu. Hain honek ez dau izenordain kategoriako erabilerarik, baina aurre-determinatzailearena bai. Bai aurrerengo esan daigun, beronen kategoria nagusia eta erabiliena, graduatzaile konparatzailearena dala: Hain polita. Hain txarto. Hain maite dau. Hain da ona! Baina ibili-ibili gaztelaniazko “tal” hitzaren kideko balioa hartzera heldu da euskeraz, ingurune zabalago edo murriztuagoetan, hizkeren arabera. Kategoriaz, hain hori determinatzaile zehaztugabea dogu, izen mugagabearen aurretik kokaturik erabilia.

Sartaldeko euskeran garatu dau aurre-determinatzailearen egitekoa hain horrek, ez besteetan, erdi eta ekialdean. Eta sartalde hizkerotan be halako erabiliagoa da hain baino, gaur zein lehen, bizkaieraren ekialdean (Artibai eta Deba ibarretan) eta handik ekialderuntz.

Dana dala, Mogel idazleak, halako baino urriago egin arren, badarabil hain determinatzaile gisa, gitxitan egin arren, baina leku-denpora kasuetara mugaturik beti. Beraren lekukotasun banakak, lekua, denporea, neurria eta moduaren esparruko izenei jagokez:

“Urlia neskatila edo andra edo ain etxetakoak ondo jan eta ondo jantzirik bizi dira”; “ematea limosna edo eramatea argia ain lekutako imajina santu bati, iritxi dezan kastiguren bat gaizki egin edo nai dionari”.

“Urlia emakume sartu zan nere etxean ain egunetan, begiratu zion kontu andiarekin nere aurtxoari, zeina zegoan gizen, mamintsu ta txit ederra” (gipuzkeraz)

“Neurri txarra daroenak eta alan, ajustea egin ezkero ain preziotan onelango edo alango neurria botateko, egon bear da berbara”

Gerora eremu barriak irabazten joan da hain determinatzailea, eta kasu absolutibodun sintagmetan be erabiltera jo da. XIX. mendean J. Mateo Zabalak honetariko kontestuetan darabilz hain, horren eta honen: “egin dozu ain gauza edo orren gauza?” edo “jakin ezkero ain gauza edo orren gauza dala zuentzako gatxerako bidea” edo “onen gauza pagetako”. Bilbotar idazleagan idoroten dan, baina bestetan nekez irakurten dan hiru graduen erabilera hau ‑hain, honen, horren‑, adierazgarria eta esanguratsua da benetan.

Gaur egun bizkaieraren sartaldean (ezin esan nei leku guztietan, baina), giza-izenakaz be nasai erabilia da: Hain laguni entzun deutsat. Hain andragaz ezkontzen ei da. Hain neskatilak kontau ei deutso. Hain umegaz kontuz dabilela, drogosoa da eta.

Gatx egiten jaku hain determinatzailea gaur egun zein esparrutan erabili edo ez erabili munarriak ipinten hastea. Leku-denbora kasuetara mugatu beronen erabilera? Hobetsi, bai behintzat.

Nor, nork, nori eta gainerako kasu guztietarako be zilegitzat jo? Giza-izen zein bizibakoetarako? Galerazo ez, behintzat. Hiztunen erabilerak berak ipini ohi ditu hesiak. Geu hesiak ipinten hastea ia alperrekotzat daukat puntu honetan. Hiztunek berezean garatu eta zabaldu daben esparrua atzera estutzen hasteko ze aginpide daukagu gramatikariok ba? Berbaz darabilenak idatzi daiala ardura barik. Hau ez darabilenak eta bai besteren bat, zelangura! Berez doana zertan behartu.

 

Iturriko

2016-11-11

Esatekoak 0
Ikusita: 82