kontaktua
2015.02.12

“Azak azatzan” edo -TZA multzokariaren emoi ugaria

Bada atzizki bat euskeran, -tza, ekialdean -tze aldaera dauena, beste balio batzuen artean indar handiko eta emoi ugariko eremu semantikoa hartzen dauena: ugaritasunarena; zerbaiten askotza, pilo, moltso edo mordo esangurea moduren baten adierazoten deuskuna. Azkuek eta ondoko batzuek, “abundancia” eta “abundancial” berbak erabili izan ditue beronen esangura-esparrua espresetako.

Bazterrean itxiko ditut hemen, beren-beregi, batetik bizitza, ezkontza ereduko eratorriak eta bestetik maisutza, frailetza eredukoak. Ez jatorkuz harira.

Kontua da, gairen baten ugaritasun edo moltso nahasi ordenabakoaren kontzeptua adierazo gura dogunean, hiztunok estrategia diferenteak erabili geinkezala horretarako; euretariko bat, bizitasun handikoa, -tza atzizkia erantsiaz gai horren kontzeptua adierazoten dauen izenari. Ur asko dagoan lekuan, euri asko egin dauelako edo, esaten dogu: Hemen dago urtzea! Edo goizean goiz jagita etxe aurreko lantzarrera bagoaz eta oinetakoak edo praka-barrenak busti-busti eginda badakarguz, esan ohi dogu: Hau da garotzea! Egia da garoa eta inontza ez dirala berez bat; garoa euria egin ostekoari esan behar jako zehaztasunez eta inontza, gauez edo goizaldean bedar edo orrien ganeetara firi-firi jausten dan hezetasunari. Baina gatozan atzera arlora. Edurra lodi botaten dauenean eta lurrean inketan danean, esan daroagu: Bart bota dau edurtzea! Edo: Sekulako edurtzak egin ditu aspaldiko partez. Eskaratzean beheko sua egiten badogu eta tximiniak ondo tiratuten ez badau, itzelezko ketzea sortzen da suetean, eta leihoak arin edegiteko ardurarik hartzen ez bada, arnasarik hartu ezinik bertan keak itota hilteko zori larrian gerta geintekezala.

Zenbanaka kontetan ez ditugun izen askogaz, askotza edo neurri handia, larra, adierazo gura dogun guztian, aukera diferenteak ditugu. Hartu daigun jente hitza, berbarako. Lekuren baten hain egunetan azoka egun seinaladua zalako, jente asko batu dala esan geinke; edo jente piloa, edo jente mordoa, edo bazterrak bete jente… edota jentetzea batu dala. Hanpatu gura izan ezkero, sekulako jentetzea, itzelezko jentetzea edo jentetza itzela korapilatu geinke izen egitura hori.

Landara, ortuari eta baso-landa-soloetako generoaz darabilgunean, sortzen dira horretarikoak: bedar asko dagoan lekuari bedartzea; arto arlo zarratuari artotzea, gari arlo trinkoari garitzea, nabo ugaridun soloari nabotzea, porrua franku dagoanari porrutzea, sasiz beteriko lekuari sasitzea edo ota moltsoa baino ez dagoan lekuari otatzea. Udabarrian arbolak orritsu dagozanean, orritzea ikusten da eta udagoienean orriok lur ganera jausten diranean, orbeltzea sortzen da.

Isurkari erdi-isurkariakaz edo ora-masa bigunakaz be antzera: Euritzan ibili eta euritan ibili, antzekoak dira. Basea, zikina, lupina, kaka, simaurra, garnua edo belenea dagoan lekuei erraz esaten jake (edo eratorria geuk sortu geinke) basatza, zikintza, lupetza, kakatza, simaurtza, garnutza edo belenatza. Txarrientzako leku aproposa, behinke be.

Atzera gogorarazo gura doguna da, hizkuntzak gaitasun osoa emoten deuskula hiztunoi, era libre eta zabal batez horretarikoak geuk sortu ahal izateko. Eratorkuntza librea eskeintzen deusku euskerak horretan.

Arbola eta landara izenakazko eratorkuntza hori ez da gaurko kontua; ezta solido batzukaz be: harri edo hatx, kasurako. Onomastika zaharrari aditu bat egitea asko da, hainbeste toponimo edo deitura-izen taiu horretakoak bistaratzeko: Artatza (arte), Elortza (elorri), Lexartza (leizar), Linatza (linua), Isuskitza (itsuskia) Urkitza (urki), Ereinotzaga (erainotz) eta kate luze bat.

Berba batzukaz -tza ugaritasuneko horren ordain hurrekoa arte izaten da, bardin-bardinak izan ez arren. Halan esaten dira sasitzea edo sasiartea, harritzea edo harriartea, haretzeaharea berbatik– edo hareartea, basatzea edo basartea –Mogelen Peru Abarka dogu eredu bikaina, Basarteko unibertsidadean ikasia bera–, laharra baino ez dagoan arloari laharrarte edo lahartza esan leikio.

Jabier Kalzakorta adiskideak amari ikasitako errefrau moduko honegaz akabera emongo deutsagu jardun honi. Zeinek bere lekuan egon behar dauela aitzen emoteko: “Azak azatzan, porruak porrutzan”.

 

Iturriko

2015-02-12

Esatekoak 0
Ikusita: 45
2015.02.02

San Blas eta Santa Ageda

SAN BLAS

Zezeilaren 3a, San Blas eguna. Oihartzun zabaleko eguna euskal lurraldeko leku askotan. Durangoaldearen erdian dagoan Abadiñokoa da entzuterik gehien dauenetariko bat, batez be euskera bizi dan lurraldean. Baina Arabako lurraldean, Aiarako Laudiokoak be bere entzutea dauka eta goi lautadan Dulantzikoak be bai.

San Blasek leku guztietan dauka eztarriko gatxak eta minak kentzeko doaia eta birtutea. Horregaitik bedeinkatzen dira eleizetan egun horretan sanblas kordelak, gero bederatzi egunez samatik eskegita euki behar diranak, edo eztarriko mina kentzeko, eztul eta katarroak uxatzeko, edota sano dagoanari holako gatxik etorri ez dakion.

Egun horregaz zerikusia daben errefrauetan behin baino sarriago agiri dira honako berbak: eztula, doministikuna, arnasarik hartu ezina, ito beharrik egotea. Hara batzuk:

“San Blas, ito arte arnas” (Urdaibai)

“San Blas Abadiñon ta eztul Durangon.” (Lezama)

“San Blas! Bedeinkatutako haria saman ipini eta eztulak blast!”

“San Blas, doministikuka ito behar naz.” (A. Zavala, 2557)

“Idiek eztula egin eta “San Blas!”; aitonak eztula egin, eta “itoko al haiz, ba!” (D. Inza, 164)

Santuaren izena, Blas, monosilaboa eta indar handikoa da, errima joko gihartsua eskeintzen dauena blast hotsitzagaz edo haz adizkiagaz. Hitz-joko horreetariko baten sustraitua da desira txarreko beste hau be:

«San Blas, mañana más, pasau mañana tragauko al as!» (Iurreta).

Ganadu feria eguna izaten da jai hori leku batzuetan. Baina ganaduagaz batera, txarriki eta beste jaki batzuen salmenta eguna be bai. Laudion txarria egiten dabe zotzetara egun horretan eta odolosteak egin eta saldu be bai. Baserritarren eguna zan lehen batez be. Abadiñora, Bizkaitik ez eze, Gipuzkoatik eta Arabatik be jente handia batzen zan. Bide luzeok oinez egiten ziran lehen, negu gorrian, sarritan euriari eta edurrari jarkita, beheak guztiak basatza bihurturik egozala.  Horrek oihartzuna gogorazoten deusku erromeri kopla zahar batek:

“San Blas pasau dan urte bi,

Abadiñora nintzan ni;

denpora txarrak emonda

ez nintzan ondo ibili”.

Eguraldi txarra aitatu dogu: euria, uriolak, edurra, bisutsa… ez dira falta Kandelario, San Blas, Santa Ageda inguru horretan. Gogoratu honango esaera zaharrak:

"Kandeleraz bildurra, Santa Agedaz edurra"  (Azkue, EY, 1736)

“Kandelario, elurra dario; San Blasek lagunduko dio.” (A. Zavala, 1764)

Ganadu-tratuak ez ziran falta izaten egun horretan. Eta negutik udabarrirako bidean, patari zaharrak saldu eta gazteak erosteko momentu ona zalakoa be bai. Hara asto zaharra eta asto barria akordauazoten deuskun errefrau honen esana:

“Santa Luzietan galtzen dan astoa, San Blasetan erosten da gazteagoa” (A.Zavala, 2621)

Santa Ageda

Usu zaharrekoa da Santaiageda kantetan etxerik etxe edo auzorik auzo gazteak ibiltea. Bizkai inguruan Santageda kantetanibiltea esaten jako usu honi. Gipuzkoa aldean Santa eskea entzuten da.

Aranatarrek, hor XIX. mendearen lehen hamarrekoetan garbi usaineko kantu-berbak eta doinuak bultzatu ebezanetik, beste hauspo bat emon eta giro barri baten sartu eben ohitura hau. Santa Ageda bihurtu zan deun Agate, eta aintzaldu eta holako berba hanpatu barrizaleakaz apaindu eben kantuaren testua.

Tradizinoko santageda koplak laukoak dira, lauko luzeak, 10 silaba lehenengo eta hirugarrenak eta 8na bigarren-laugarrenek, bikoiztiek. Tradizino zaharreko beste eske-kopla askoren antzera.

Tradizinokoetan gai biren inguruan bilbatzen dira koplak. Batetik, kantuz ibilteari bere arrazoia emoten deutsan Santa Agedaren bizitza eta martirioa. Bestetik, etxe batera, familia batera kantari-aldrea hurreratzen danean, familia horretako kideai koplak eskaini eta sariaren eskea egitea.

 

Ataungo kopla txortea oinarritzat hartzen badogu, hara zelan gogorazoten deuskuen kopla-kantariek, etxe batera hurreratzean, kantuaren motiboa Santageda bezperan:

“Santa Ageda, Ageda / bihar da santa Ageda, / bihar da santa Ageda ta / gaur haren bezpera gaba”

Ondoren Santa Agedaren martirioaren istoria kontetan jaku koplaz kopla. Siziliako Kataniako alaba hori, zelan oinaze gogorren artean hilteko agindua emon eban Kinziano, Palermoko enperadoreak, edo erregeak. Enperadoreak beretzako nahi neska gazte hori, eta Agedak ezetza emon, ukatu, kristau legean:

“Baina ez zegon larrosa hori / Kinzianorentzat egina, / zeru altuan eukan senarra, / Jesukristo gure Jauna”.

Ataungo bertsinoarekin jarraituko dogu. Zahar usainekoak dira beste saileko koplak, zeinetan etxeko guztiak banan-banan koplatzen diran, azkenean sari eskea egiteko. Lehenengo etxeko jauna edo nagusia.

“Zaldiz da eleizaratzen, / zilarrez oferendatzen, / handik etxera datorrenean / urre-silan da jarritzen, / txokolatea hartu artean / handikan ez da jeikitzen”.

Hurrengo, etxekoandrea:

“Baratzan eder txermena, / ondotik gora lerdena,/ etxekoandrea kopla dezagun / nagusiaren hurrena”.

“Udaberrian zeina dan eder / lino txikiaren hazia, / etxe hontako etxekoandreak / guziontzat badu grazia”.

Ondoren, etxeko semea edo oinordekoa, "nagusi gaztea":

“Usoak dira kotara,/ nire begiak lotara,/ nagusi gaztea oraintxe goaz / berorren koplaetara”.

“Soroan eder goldea,/ soinean kapa morea,/ etxe hontako nagusi gaztea / ondo gizontxo noblea”.

Etxeko alabea hurrengo:

“Eder intxorren kordena,/ halaxen degu ordena,/ andre gaztea kopla dezagun / nausi gaztearen hurrena”.

“Etxetik hasi eta plazara / harriz daukazu galtzara,/ Mikaelaori jai haundietan / ateratzen da dantzara”.

“Gonea dauka josteko,/ jai haundietan jazteko,/ zazikriada balio ditu / etxea gobernatzeko”.

Agur-despedidako koplak azkenez:

“Izenetan dan ederrena da / nire jendeak, Mikaela,/ gu hemendik bagoaz eta / gauon Jainkoak diela”.

 

Sopela inguruan –eta beste leku askotan, jakina– kantau izan diran usadiozko koplakaz osotuko dogu Ataungo tradizino ederraren beste alderdia. Izan be, badira este hainbat zertzelada be kopla-kantetan diharduan taldearen protokoloaren inguruan, leku batean ez bada, bestean agiri ohi diranak.

Herriko alkateari baimena eskatzea toketan da lehenengo:

“Alkate jaunaz egondu gera / atzoko arratsaldean, / libertadea emonik deku / ibilitzeko bakean”

“Ez bagabiltzez bakean, / geure buruen kaltean, / sartu kartzela batean eta / gaur urtebete artean”.

 

Etxeko jaunari eskeinitakoak honetara kantetan dira Uribe-kostako erara:

“Errekaldean lizarra, / zeru goiean izarra, / etxe honetako nagosi jaunak / urregorriz dau bizarra”.

“Urregorriz dau bizarra eta, / diamantezko espalda, / berori bezain gizon prestaurik / herri honetan ez ahal da!”.

Etxekoandrea izan ohi da sari-emoilea, eta hari zuzenduak dira palagu-lausegurik gurienak:

“Etxe honetako etxekoandrea / andre ona ta noblea, / eguno bere ez dau bialdu / limosna barik pobrea”.

edo bigarren partea beste era ezagunago honetara dala:

“bidean gatoz informaturik / zelan dan limosnerea”.

Bigarren kopla eder honetan laudatzen da areago etxekoandre "zabala":

“Etxe honetako etxekoandrea / hamar gonaren jaube da, / Pazko goizean jantziko dituz / hamar gona bere soinean”.

Etxeko "zaldun gaztea" koplatzen da hurrengo:

“Hortxe goian madari, / erramak dituz behera adi, / etxe honetako zaldun gazteak / hamalau urre txintxarri”.

“Hamalau urre txintxarri eta, / zazpi damaren eguzki, / hareek danak holan izanik, / gehiago deituz merezi”.

“Udabarrian urteten daude / erreka munan bitxiek, / hareetxek baino politago dira / (Maritxu) zure begiek”.

 

Etxeko neska gaztearentzako koplak be ugariak baizen ederrak izan ohi dira, poesiaz beteak:

“Hortxe goian idie, / haretxen begi argia, / elaztunetik pasa leiteke / (Maritxu) zure garrie”.

“Hortxe goian bost ardi, / hiru jantzan ta bi adi, / etxe honetako (Ana Marik) / merkatariak hamabi, / merkatariak hamabi deitu, / zein elejidu eztaki”.

Azkenean sari-eskea egitea da usu. Halangoxe kortesiaz egiten zan Sopela aldean:

“Okaran txiki garauz betea, / aurten da zeure urtea, / bost ogerleko emon ezkero/ urte guztiko bakea”

“Emotenba’ozu, emoizu, / emote’ezbadozu, esaizu, / beste batera joateko bere / hemen belu ein be(ha)r daku”

Borondate txarreko zekenentzako be eukiten eben gordeta kopla zakarren bat, komeni ez diranak esateko be.

“Etxe aurren hazurra, / etxe atzean hazurra, / Santagedak emon deitzula / kakapirri ta eztula”.

Kirikiño idazleak onduak izan behar dabe gaur gure kaleetan eta urietan askoz gehiago entzuten diran besteok. Hitzak behintzat. Euroi jagoken doinuak badauka eleiz girokoaren antza. Edozelan be koru batek, bakarlari eta guzti, kantetako pentsaturik onduak dagoz. Euron melodia patxadatsuagoa da, gozoagoa, geldiroagoa. Herri tradizino zaharrari halako goratasun bat, duintasun bat emon guraz ondua. Baserri girotik kale girora, urira erakarri gurako tradizino bizibarritua. Guztiz ezagunak gu guztiontzat beronek hitzak:

"Aintzaldu daigun Agate deuna / bihar da ba Deun Agate /Etxe honetan zorion hutsa / guztiok euko al dabe".

"Deun Agatena batzera gatoz / aurten be igazko berberak,/ igaz lez hartu gagizuez ta / zabaldu zuen zakelak"

Ez dirudi eguraldiak asko lagunduko dauenik Santagedaz, baina atsotitz zaharrek horren abertzentzia egina deuskue lehenagotik:

"Kandeleraz bildurra, Santa Agedaz edurra"  (EY, 1736)

“Kandelario, elurra dario; san blasek lagunduko dio.” (A. Zavala, 1764)

 

Iturriko

2015-02-04

Esatekoak 0
Ikusita: 140
2015.01.27

Ura dala-ta

"Mila urte igarota ura bere bidean". Halan dino esaera zahar batek, erdal hizkuntzetan be kideak dituana.

Ur berbea zaharra dogu gure hizkuntzan, bat izatekotan. Hau ez da behintzat latinetik erakarria, aqua latinoagaz ez dauka-eta zerikusirik.

Ura dala-ta lehenengo gramatika ohar bat egin gura neuke. Toki-denbora kasuetan darabilgunean, euskal sartaldean, eta erdialde zabalean be, mugagabez ohi darabilgu, euskerearen ekialdean jazoten ez dana. Halan esaten dogu: uretan, uretara, uretatik eta uretako. Uretan uger ibili, uretara joan, uretatik urten edo uretako arrainak. Ekialdean, ostera, urean, urera, uretik eta ureko erabilten dabe, toki-deklinabideko atzizki neutroakaz; ez, sartaldean lez, -ta-artizkidunakaz.

Mugagabez erabilte horrek badau bere arrazoia. Izan be, ura continuum bat da: isurian, jarioan datorren eta doan gaia. Gai estimadua gizakiontzat. Berau barik ez ginateke biziko eta gure lurretan be laborerik ez ortuaririk ez litzateke erneko ez haziko. Arbolarik be ez. Bedarrik be ez.

Sartaldeko euskera zaharrean urtan agiri jaku dokumentaturik behin baino sarriago. Halan, Mikoletaren gramatika liburuskaren atze parteko amodio kantuetariko baten ahapaldian honetara kantetan da: Amoren kontentuak eztaude irauten, / urtan bitsa legez dira galtzaiten. Lazarragaren kuadernoko herri-kopla horreetariko baten be antzera agiri da: Urtan eder arria, / aen gaiñean txoria;/ amorantia lekidanari / atera neio begiak” (Lazarraga, 17r).

Urak beste baliagarritasun asko be baditu. Argindar iturri nagusietariko bat gure inguruan Duero ibaiaren ur-jausietatik sortua eta ekarria da. Handik dator behinola gure artera argindarra ekarten eban enpresearen izena be: Iberduero. Baina berton hurrago be hainbat etxetan sortu izan da argindarra, geure erreketan ur-jausiak eraginez, harrizko edo zementuzko konporta batzuk eginez, ura urtegi antzekoetan bilduz eta ubideetatik urari bide apartekoa eraginez. Gure ibarretan horri eskerrak sortu ziran behinola olak, burdinolak, eta errotak, boluak, gaur be oraindino guztiz galdu barik dagozanak. Ubidea, urbidea, esaten jako, urari indarra sortzeko aparteko kanalbide horri. Ura ubidetik etorten da andaparara eta andaparatik sartzen da errotarako. Zenbat ur behar dan, hainbesteko txorroa zabaltzen jako urari. Ur horrek bira eragiten deutso errota-harriari. Gure boluetan mendeetan zehar horrexek eiho ditu gure gari-artoak. Aspaldiko esaera bat bada, lanbide zahar hori gogorazoten deuskuna, beste mezu bat guri transmititzeko bada be uraren eta boluaren irudi hori: Urrutirean bolura dator ura. (De lejos al molino viene el agua) (RS 147)

Ura, danaren ganetik, edateko da, gizakiok zein abereek. Hori akordauazoten deuskun errefrau zahar bat be bada: Ogiagaz ura, oragaz eroen elikatura. (Panconagua, / mantenimiento de loco y mastín) (RS 246).

Gaur ur-txorroa etxe barruan daukagu, baina lehenagoko aldietan mendietako urbegietan,  edo gerora gizakiok egiten joan garan iturrietan, herriko plazetan edo auzoetan eregiten ziran iturrietan, iturriko kainuari erion ur-negarra edo ur txirristada edo ur txorroa izan dira giza komunidade osoen bizigarria, eta hartuemon leku aproposa: Maritxu, nora zoaz eder galantori? Iturrira, Bartolo, nahi badozu etorri.

Fruituen zukuari be ura esaten jako.Horregaitik dira fruta batzuk urtsuak eta beste batzuk ur gitxikoak. Halanik esaten dogu limoi-ura, laranja-ura, madari-ura edo mahats-ura.

Ura, batez be uriolak, uiolak sortzen diranean, ibai-errekek gainez egiten dabenean, urak menderaezin bihurtzen diranean, kalte eta dainu handien sortzaile bihurtzen dira, ibarretan, soloetan, kaleetan edo etxe sotoetan. Uraren indarrak beragaz eroaten ditu lorrean ondasunak zein pertsonak, triskantzak eta heriotzak eraginez. Horregaitik erabilten da oraindino, norbait urak eroatearen irudia, pertsona bati pazientzia hartu behar dauela aholkatzeko: Urak ez zaroaz eta hartuizu pazientzia, entzuten da Gernikalde eta Busturialdean. Halan jaso eban Azkuek, eta antzera J.M. Etxeita nobelagile mundakarrak bere Josetxo-n: Urak ez haroa eta hartuik, Martin, eroapena. Itsasherrietan, urbiziak diranean itsasoak eragiten dituan kalteak be gogoan izatekoak dira.

Batzuetan gainez eginagaitik, urak bere bidea egiten dau, bere uherkatik ohi doa beherantz; sekula be ez gorantz. Hori be errefrau zahar batek gogorazoten deuskun mezua: Mila urte igarota, ura bere bidean.

"Ez dok hamairu" taldeko kantarien bidez egin da gure artean ezagun harako esaera zaharra: Urak dakarrena urak daroa. XVI. mendearen akaburantz Isastik bere errefrau bilduman honetara ekarrren, gaztelaniazko argibide eta guzti: «Por la hacienda adquirida por malas formas, como de ordinario se consume por las mismas, dicen: Gure mandoa, urak engarren eta urak aroa. // Nuestro macho, el agua te trajo y el agua te lleva» (A 19).

Esamodu edo esapide asko dira ur kontzeptuaren inguruan sortuak. Ezagun batzuk ekarriko ditugu gomutara, gizakiari buruz uraren irudiaz sortuak. Bi uretako arraina izan. Odolak ur egin. Ez ur ez ardao izan, edota Ez ur ez gatz, edota Ez ur ez olio.

Uraren kualidadea adjektiboen bidez adierazoten da; ur berbeari atzetik adjektibo ezagun eta jakinak erantsirik.

Halan, itsaso edo ibaiko sakonereari buruz, ur azala edo ur sakona esaten da. Edota ur mehea, (gaztelaniazko 'vado'), alde batetik bestera igaroteko modukoa danean.

Uraren tenperaturea dala-ta, urhotza, urepela‑hortik Urepelherri-izena‑, ur beroa‑hortik Urberuaga auzoa, ur termalakaitik ezaguna ­dala. Eta surtan berotan ipini ezkero, ur irakina.

Uraren kolore eta garbitasunaz, esaten da ur garbia, edo gardena, eta kontrakoa adierazoteko, ur lohia, ur zikina, ur arrea eta beste.

Dabilen ura, garbia bada, edateko ura da. Eta ur geldia edo lotua bada, osasunaren kalterako izango da. Ekimen eta eraginkortasun edo bizitasun gitxiko personeagaitik be esaten da, ur lotua dala (Bermeon entzuna).

Eta ur handiko arraina dala esaten da, astuntasun edo ahalmen handiko pertsonea danean.

Ura, beste izen bategaz konposaturik eregiak dira honangoak: Urbegia (manantiala), ur jausia (cascada), ur negarra (ura tantaka datorrenean) edo ur jarioa edo ur txirristada, mehe eta fin datorrenean.

Urak gora eta urak behera dagozala esaten da hilgora edo hilbehera danean.

Urak banandu egiten ditu lurrak eta gizarteak sarritan. Halan sortuak dira: Uraz urrutia (Bilbo) edo Uraz arantze (Gorliz). Edo uraz beste aldean, edo uraz handik, edo uraz haraindi.

Eta krisialdian, mehealdian gagozanean, edaritzat urari emongo deutsagu estimazinoa, behinola  Barrutia Mondragoeko eskribauak bere Gabonetako teatrotxoan idatzi eban lez: Ene jana ta ene edana, urarekin ogia.

Iturriko

2015-01-27

Esatekoak 0
Ikusita: 71
2014.11.07

Arratiako euskera-modua

Arratiako Bedia herrian, lehenagokoek Kolazino esaten eutsien horretan, Arratiako berbetearen ganeko berbaldi txorta bat hasi da iragako astean, ibar horretako berbeta-moduaren edo moduen ganean zehaztasuntxu batzuk azaltzeko berbabidea emoten dabenak.

Arratiako euskerea dinogunean, lehenengo argitu beharrekoa, ibarra edo eskualde geografikoa eta bertabeko berbakerearen mugak bat ez datozala guztiz. Arratiako berbakerearen edo berbakeren mugak zabalagoak dira, ibarraren esparrua baino. Zeberio, kasurako, askorentzat ez da Arratia, zeharreko ibar bat baino, Arratia eta Nerbioi-Ibaizabal ibarrak lotzen dituana. Ugao aldera dagoan Zeberioko berbetea hurrago dago, beharbada, Arrankudiaga-Ugao aldekotik. Galdakao eta Usansoloko hiztunak berbeta aldetik Arratia barruan sartu beharrekoak al dira, edota noragino bai eta nondik hara ez? Usansolo Arratiatzat joteko arazorik ez leuke egon behar, kontizu, berbakereari joakonean. Ibarretik goi zelaira igon ezkero, behin Barazar eta Dimako portuak goitu ezkero, lurrak Zeanurirenak zein Dimarenak dirala, hango berbeteak ez dauka Arratiakoagaz zerikusi esturik, Ubidekoak edo Otxandiokoak, esan gura dot. Goi zelaiko berbeta horrek Arabako lautadakoa dau seniderik hurrenekoa.

Uribe merindade zaharraren hegoaldera dago Txorierria be. Larrabetzutik Erandio-Leioa ingurura arte doan ibarreko euskereak Arratiakoaren antz handia dauka; diferentziak gorabehera, senide hurrekoak dira, eta batzuetan igarten errez be ez, zein nongoa dan. Gaur Uribe-kosta deritxogun parajean, ostera, hainbat urruntzen da, ostera. Paulo Zamarripa sondikaztarrak ia bardintzat joten zituan Txorierriko eta Arratiako berbetak.

Arratia barruan be goia eta behea dira, goitia eta behetia. Arratia goitia Zeanuritik Igorre ingurura arte ailegetan da, Dima barru dala. Eta beheitian, harik Galdakora doan alderdia. Goikoek gehio esaten dabena, behekoek geao esaten dabe, edo goikoek berbotsa esaten dabena behekoek berbalotsa, adibide pare bategaz erakusteko alderdi bakotxean badirala berezitasunak, eta areago hondino, herri batetik bestera be bai, hurrean.

 

Euskera zaharraren gordeleku

Ez da guzurra, Arratiako berbakeran badirala beste leku batzuetan gorde ez diran berba, adizki eta esakera batzuk, zaharrak edo itxura zaharrekoak diranak. Baina hori ez da Arratian bakarrik jazoten. Oinatira goazala, Markinaldera goazala edota itsasaldean Bermeo edo Ondarroara goazala, nahinon idoroko ditugu zelango edo halango arkaismoak, moduren baten esanda.

Horren arrazoitzat behin baino sarriago joten da Arratia edo arratiarrak bakartuago bizi izan diralako dala hori. Lehenago-lehenago halan izango zan hori, baina Arratian ezeze, beste leku askotan be bardintsu, ibar edo haran batekoak auzokoaz urrunagokoen barri nekez ekien denporetan. Arratia inguruakaz bidez ondo lotuta egon da aspaldiko belaunaldietatik, bai Arabako goi-lautadeagaz eta Bituriegaz, eta zer esanik be ez Bilbogaz. Zalpurdiak, eta idi-buztarriak be, aspaldiko denporetatik ibili dira atzera-aurrera, goitik behera laborea, ardaoa eta laborantza-generoa ekarten, eta behetik gora burdinea eta bestelakoak gorantz eroaten, Arratian zehar. Zerbait harritzekoa izan daiteke, Gasteiz eta Bilbo aspaldi erdaldunduak izanik, erdi-erdian dagoan Arratian euskereak hain bizi, hain oso eta hain indartsu, hitano eta guzti, zelan iraun dauen. Eta, ostera, Gorliz eta Plentzia lako betiko itsas herri euskaldunak, Bilbotik urrun barik baina ondoan be ez, zergaitik erdaldundu diran hain arin. Arratiarrek euren berbeteari izan deutsen eraspenak eta harrotasunak be zerikusi euki lei horretan. Arratiako tranbiaren kontuak, ia geure egunetakoak diranak, ez da zertan aitatu. Arratiarrak Bilbon birik baten egon dira Bilbo Nagusiaren industrializazinoa hasi zanik gora, eta lehenagorik be. Neskatila asko etorten zirean krida eta gizonezko asko errio hegaletako moiletara zama-ontzien karga-deskarga beharretara. Erderea, gaztelania, berez lez ikasi eta ezagutu dabe arratiarrek aspaldirik, Txorierriko bendejerak eta beharginek egin daben moduan; honeek be euren etxe-, auzo-, herri-berbeteari tinko eutsiaz.

Egina izan leiteke, beharbada, Arratiako euskaldunek uri nagusietako erdaldunakaz euki izan dabela kanpo-hartuemon gehiago, beste eskualde euskaldunetakoakaz baino; esan gura da, Orozko eta Nerbioi aldekoakaz edo Durango aldekoakaz baino. Beste era batera esanda, euskera egin izan dabenean, arratiarrakaz egin dabela askoz gehiago, beste euskaldunakaz baino. Horretan egon daiteke, beharbada, arratiarren euskal berbetearen berezitasunaren eta zahartasunaren giltza. Bat behintzat.

 

Literatura eta herri literaturaren gordeleku

Bizkaiko su beroa deitu izan deutse behin baino sarriago Arratiari. Ekialde bazterreko lurraldean legetxe, Bizkaian eta Hego Euskal Herrian, hemen gorde izan diralako hainbat balada edo erromantze zahar, herri literatura genero zahar sundako bat aitatzearren. Frantzie-kortekoa baladea dogu eredu bikain bat.

Literatura idatzian, Arratiagaz zerikusi handia daben idazle bi, alkarren segiduko belaunaldikoak: Pedro Antonio Añibarrom Areatzako semea, eta Juan Mateo Zabala, bilbotarra, baina amatatik jatorriz Areatzakoa. Amaren euskerea edonondik dario sermoilari honi bere idatzietan.

Denporan hurragora etorrita, gogoan hartzeko idazleak dira Larrakoetxea anaiak, Juan Kruz Eguzkitza lemoarra, Gabirel Manterola zeaniztarra edo Lino Akesolo dimostarra, guztiok bere maila goreneko idazleak. Horrek ez dau esan gura, euren idatzietan arratiar tasun hori erakustera jo dabenik guztiak, ezta hurrago be.

 

Arratiako berbaikunearen ezaugarri ganetiko batzuk

Arratiako euskerearen ezaugarri batzuk, edo han gorde diran berezitasunak

- Fonetika aldetik, ezaugarri askotan, Arratia eta Txorierri aldeko berbaikuneak batera antzean datoz. Izan be, Gallo eta Erletxeta bidekurutze dirala, mendi aldraparik igaroteko behar izan barik, leun-leunean baterik bestera erraz joteko ibarrak dira bixeok.

Halan, yan, yoan, yausi, yosi lango aditzen lehen hotsean batera datoz. Halanda be, ezaguna da horraitino j hotsa be, Jangoikoa, Jaune, anajea eta halango berba bakan batzuetan. Zehatzago izateko, Jaune eta yaune ez dira bat arratierako legean, bata zerukoa eta bestea etxaguntza ederren batekoa izan leitekez.

- Morfologiari jagokonez, izen-adjektiboetan, mugatzaileak bokalez amaituriko berba bategaz joten dauenean, Arratiakoa da bokal-bikoteen era zaharrenak gordeten dituana. Hori izan daiteke, arratiarrek euren euskerearen ganean daben harrotasunaren arrazoietariko bat. Alabea eta plazea entzungo dozu; edo etzea eta merkea. Berbak -i bokalez amaitzen diranean, -ie batera zarratzen da -ia zaharra: ogie, ardie, mendie eta zaldie entzungo dituzu. Berbearen azken bokala -o danean, bere horretan batuko dira: astoa eta sendoa. Eta -u amaierakoetan be -ue zarratze txikia: mundue eta zerue. Zeozegaitik gure sartaldeko klasikoek, Añibarro eta J.M. Zabalak eutsi eutsen euren ahoskera legeari, Markina eta ekialdeko idazleenari barik: merkea eta ez merkia, handia eta ez handija; osoa eta ez osua, mundua eta ez munduba.

 

- Izenordainetan, Arratiako leku batzuetan nahinor, nahinon eta nahinoz gordeten dira hondino (Zeanuri), erdialdeko hizkeretan darabilezan nornahi eredukoak, baina atzekoz aurrera. Bizkaieraren ganetiko eremuetan nagusi diran edonor, edonon, edonoiz/edonoz eredukoen aurrez aur.

Galdetzaileetatik datozan eratorrietan bizirik dirau hondino nonbaisten (Zeanuri) berbeak. Horren atzean nonbaist dago, -baist hitz aldaera zaharra gorde dauena, ekialdeko bait- hizkiaren sartaldeko ordaina. RS bildumako errefrau zaharretan bada bat dinoana: Zelangoa baista amea, halangoa ohi da alabea. Nonbaisten berban hizki berorixe daukagu.

 

- Zahar usaina darien erak badira, deklinabidearen eta aditz jokoaren morfologian be.

Halan, deklinabidean, -n inesibo zaharraren azterrena daukagu, beste leku batzuetan -an ebaten diran honelango berbetan: beharren (beharrean, lanean) edo lapurren (lapurretan). Ablatiboko atzizkia, lekuaren eremuan -ti entzungo dozu sarri, beste leku batzuetan -tik ebaten dan kontestuetan. Halan: handi-horti-hemeti, basoti, menditi… Txorierrian be horretan bardintsu jokatzen dabe.

- Aditz jokoan be zahar sundako honetariko jokoak entzungo dituzu: joan zirean edo esango deustat (esango deuat).

Hitanoa be franku entzungo dozu, gizonezkoen artean behinik behin. Andrazkoen artean, Arratian be, beste leku askotako antzean, gitxiendu, erkindu eta urritu egin da itzelean iragoko belaunaldietan. Mehats entzuten da gaur. Baina berori tratua hondino be ez da guztiz galdu. Arratian, hondino hontsura arte, eleizgizon eta halangoai ezeze, guraso zaharrai berorika egiteko usua egin da. Zeanurin halan izan dala, behin baino sarriago entzun deutsagu Ander Manterola jaunari.

 

- Atzizki graduatzaileetan -to atzizkia handitzeko eta -xe, -txe atzizkia txikitzeko, Arratiako euskeran agiri da garbiroen, beste bizkai lurralde batzuetan be ezagunak izan arren. Harako bertso-kopla batzuen berbak adierazgarri onak dira: "Abadearen lapikotxea txikina baina gozoa / ikazginaren lapikotoa, handia baina harroa".

Atzizki hanpatzaile lez agiri da -to berba askotan: nagitoa (nagitzarra, nagi handia), lapurtoa (lapurtzarra), gizontoa (gizontzarra) edo andratoa (andratzarra) berbetan. Atzizki biak batera dirala be bai: nagitotzarra, lapurtotzarra.

 

- Lexiko arloko berba zahar itxurako batzuk aitatu daiguzan:

Gizaki-izenetan, senidetasunekoetatik hasita: aitaxea eta amaxea, beste leku askotan 'aitaginarreba, amaginarreba' diranak. Edo aubea, 'amaginarreba' esateko. Amañe, 'birramama' esateko. Arratiar baten esanean: “Amamaren ama, amañe". Amandrea be 'amama' esateko erabilia da leku batzuetan (Bedia).

Senidetasunaz ate, etzanderea, 'ugazabandrea, propietariea' esateko; beste berba baten, errentadorea ez dan emakumea.

Kridua eta kridea, holan laburtuta, beste leku askotan, osorik,' kriadu, kriada' edo lehenago ogitukoa, esateko.

Abere, pizti, koko eta enparaduen artean aitatu leitekez: Apoa edo apotxarria, 'txarri ar heldua' esateko, gaztea ordotsa dala. Azuria, 'bildots jaiobarria' esateko. Giberrria, 'ahume, antxume' esateko. Edota giberritoa, urtebetez gorako ahumeari. Uretakoen artean, txubelaixoa, 'ugaraixo, igel' esateko.

Etxea, etxe barrua, etxe ingurua: labrantza-etzea (baserri-etxea), behesua (behekosua, supazterra) (fuego bajo); edo suitea, lehenagoko segetea, beste lekuetan sutea, sukaldea edo ezkaratza esaten danerako.

Etxe inguruko objektoetan, bi aitatzeko:itxuskia, ginarra edo erratza esateko; edo zarandoa edo zandoa, 'otzara txikia' esateko.

Soineko eta jazkera kontuan, frakak esaten jake beste leku batzuetan 'prakak' edo 'galtzak' deritxenei.

Geografi eta eguraldi fenomenoetan be badira berba berezi antzekoak: abaroa, arboladi zarratua gehienetan, ganaduaren babesleku izaten dana. Abazuzea, 'txingorra' esateko, Uribealde osoan zabal dabilena. Inizitua, 'oinaztua' esateko. Burrutsa (aldapatsua, terreno costanero). Edo zurdea, 'izotza' eta zurdatu 'izotza egin' esateko entzun daiteke herri batzuetan.

Denpora esparruan, urrilelangoa eta urribigarrena deritxehondino Arratiko leku batzuetan irail-urriei.

Elikadura, jan-edan eta uzta eremuetan: babagorria (indaba/babarrun gorria) (alubia roja), edabea, 'edaria'; laborea (cereal), edo zekalea, gazt. 'centeno'. Arabako goi-lautadako kontzeptuen erreferentzia beti hurrago, Bizkaian itsasorantzago dagozan lurraldeetan baino.

Material edo gai izenen artean: burrinea eta firua entzuten dira 'burdinea' edo 'haria' esateko. Eta josten dauena, joskilea, Uribealde osoan zabal dabilen berbea.

Gizakiaren jarrera, sentimentu eta erreakzinoei jagokezan hitz batzuk: Estukurea, estura, esturasuna esateko. Gedar, gedar egin, gedarrez, beste lekuetan 'deadar, aldarri, hots, oihu' ohi danerako.

Zenbakietan: brimila, "birmila" zaharragoa metatesiaz, besteok darabilgun bi mila ordez.

Adjektiboak:

Berbatia, 'berbaldun' esateko. Esan onekoa edo esanekoa, esangin edo obedilea esateko. Lejitoa: arratiar lejitoa (legítimo, verdadero, auténtico). Txibiza, 'mizkina, gozozalea, kusa' da leku batzuetan. Baina 'bekaitzez betea' esangurea be badau. Horretatik, txibizkeria.

Aditz kategorian aitatu daiguzan: Aforrau (zaitez) (izorratu zaite, te fastidias). Erantau, 'altzau, jaso, asmau': guzurrakerantetan. Eragon, 'ekin, jardun' esateko, aditz jokatu lez entzuten da: behar eta behar daragoio. Ifini entzungo dozu, 'ipini, imini, jarri' esateko. Irun: 'hilar'. “Trabenera andrea,/ badozu liñorik?/ Arduaren trukian / irungo dodaz nik. // Liñua badot baye / ondo iruteko,/ andra ardozaleak / ez dau ondo irungo.” (Zeanuriko koplak). Laurkindu, lau zati egin adierazoteko. Txikirtu, beste leku batzuetan txikertu edo txikitu ohi danaren lekuan. Usigi: ausiki, sugeak kasurako. Usikada, usigiteko ekintza. Zogotzi edo zorotzi, zelatan, jagoten egon adierazoteko. Zolitu, heldu esateko.

Adberbioen artean: Adinon (bizi): kili-kolo (más o menos, justito, no mal pero tampoco bien). Alozo, 'alazo, eroso' esateko. Barrien barri, 'barriro' esateko. Beren-beregi (nahita, gurata, apropos) (conscientemente, intencionadamente, a propósito). Galapan, arin-aringa esateko, Txorierrian be asko erabilia. Osteian eta osteiko, ostean, atzean eta osteko, atzeko esateko. Tertzioz (sasoiz, garaiz) (a tiempo). Komenientziarren (nahita, por conveniencia). Zemaika: amenazuka, mehatxuka. Zuzian, 'tximistan, txistu bizian' joan, etorri edo igaro, adierazoteko.

Postposizinoen artean: Atxina: Postposizino hau sarri entzungo dogu nondi kasuari dautsala: handi atxina, handik aurrera esateko, edo hemendi atxina, hemendik aurrera esateko. Goiti beheiti: gora behera: gitxi goiti beheiti: gitxi gorabehera.

Esaldi adberbioetan: Ameneko, 'beharbada' esateko. Aurki, Uribealde osoan zabaldua.

Hurrean, 'antza, dirudienez', Txorierrian be zabal dabilena.

 

Gaurkoz asko da.

 

Iturriko

2014-11-07

Esatekoak 0
Ikusita: 483
2014.10.30

Etxea errefrau zahar batzuetan

Bizkaiko Foru Aldundiaren ekimenez ospatu barri dira Bizkaiko hainbat herri, uri eta erakundetan “Ondarearen Europako Jardunaldiak” programa nagusiaren barruan “Bizkaia etxez etxe” erakuspen-hitzaldi egitaraua.

Atxakia ona etxea dala-ta gure atsotitz zaharretan agiri diran eretxi eta uste batzuk astintzeko.

Etxearen ubikazinoaren garrantzia aitatzen da errefrau batzuetan, eta alde horretatik basoa eta ibaia hur eukitearen garrantzia. XVI. mende akabuetako Refranes y Sentencias bildumako batek hau dino: “Basoa ta ibaia auzo, / au ez daben etsea gaxo. // Monte y río vecino, / casa que esto no tiene, perversa” (RS 6). Basoa, bertatik ateraten dan egurragaitik, alde batetik. Egurra, sugarria da eta sugarria hur eukiteak suetean, sukaldean edo eskaratzean sua erara eukiteko hornidura da, negu luzea sutondoan epeletan egoteko erosotasuna errazten dauena. Ura, ezinbesteko bizigarria etxekoentzat. Uretan urrunetara joan beharrik ez eukitea, lehenago gure etxekoandrak kantin luzeak buru ganean dituela hartzen eben nekea arintzea. Lexibea egin eta erropak garbitzeko erraztasuna. Errekea hur izateak, arrankari, aingira, kaskailu, kangrejo eta enpaiduko bizikariak ahalegin gehiegi barik eskuratzeko modua esan gura eban.

Bada beste errefrau zahar bat, bere itsuskeria eta guzti, egiaren erdia behintzat badaukana: “Eskaratz bako etsea / ta andra lotsagea, / ta ipirdiko putza, / guztia onez utsa. // Casa sin fogar / y mujer sin verguenza, / y soplo de culo, / todo vazio de bien" (RS 469). Andra lotsabakoaz esaten dana beste hainbeste egin daiteke gizon lotsagalduaz. Baina errefrauaren sustraian eretxi nagusi bi dira: etxea dala-ta eskaratza dala etxearen bihotza; suetea edo sukaldea, nahi bada. Hor batzen dirala etxekoak, jateko, errezetako, sutondoan behekosu inguruan ke-garrei begira eta haren argitasunaz eta dirdiraz kontu-kontari jarduteko neguko iluntze-gau luzeetan. Eta behesuko berotasunak etxea epeletan jagoten dauen moduan, etxeko guztien hagea etxekoandrea dala: janariaz, soinekoaz eta etxe inguruko zereginez arduratzen izan dana, esan gura da, tradizinoko gizartean, endemas nekazari parajeetan.

Gordintxeagoak eta emaztearen aginpidearen kontrako errefrauak be badira; etxean gizonak agindu behar dauela irakatsia emotera azpitik datozenak. Neure osaba bati entzuna: “Ahuntza sartzen dan txirpia eta andreak agintzen dauen etxea, ez dabilz ondo”. Hori beti ez da holan izaten, ezta antzik be.

Ez da mira egitekoa, etxea dala-ta, zenbat berbatan agiri dan su hitza txertaturik. Gorago aitatu diran sukalde, suete (sugate zaharra edo suite, sute berbazkoak), sutondo, behekosu edo behesu lango berbez ostean, supazter, sutoki edo sutoki be ezagunak ditugu, eta sugarritzat erabili ohi dan subila eta subilondoa berba pitxiak be hor ditugu gure kultura eta terminologia zaharrean. Suaren balio sinbolikoa, fisikoaz gainera, esangura handikoa izan da gure lehenagoko gizartean. Eta horren harira ondo dator hara beste atsotitz hau: “Su bako etsea, / gorputz odolbagea. // Casa sin fuego, / cuerpo sin sangre” (RS 237).

Etxea eta etxekoak dira hurrenak, auzoen gainetik, beste atsotitz honek gogorazoten deuskunez: “Neure etseko kea / laguneneko sua baño obe da. // Humo de mi casa / mejor quel fuego de la del ageno" (RS 473).

Ildo berekoa da, etxeko gorabeherak etxe barruan konpondu behar dirala aditzen emoten deuskuna be: “Etxeko sua etxeko hautsaz estal” dirausku Oihenartek (Prov 170), Bizkaiko erara beste era honetara be esaten dana: Etxeko sua etxeko hautsaz estaldu behar da.

Etxetik auzora dagoan diferentzia bardintsua egon ohi da auzoaren eta urrun bizi diran senideen artean. Auzoak pisu handiagoa euki dau gure baserri munduan, urruneko senitartearen aldean. Halan esan ohi da, behintzat: “Urruneko parientea baino auzoa hoba”. Gernikaldeko neure osaba bati entzuna.

Etxeko irakatsia, etxeko eskolea beti konsiderau izan da oinarri sendotzat, eta horren faltea hutsune negargarritzat. Juan Jose Mogel idazleak be badau dotrina irakasbide liburu bat, Etxeko eskolia izenburu esanguratsu horregaz. Baina gutariko nork entzun ez dau harako: “Umearen zentzuna, etxean entzuna”. Antzeko mezua agiri dau beste errefrau zahar honek: “Ikasi eztagianak etsean, / ez lekike zelaian. // En casa quien no aprende, / no sabrá en la plaza” (RS 241).

Etxearen ibilbide onerako ondasunak behar dira: ortuak edo soloak emoten daben janaria batetik eta abere-patariek emoten dabena bestetik, itsas herrietan arrantzua dan antzera. Eta etxerako uzta-batze horretan etxekoandrearen papera agiri da behin eta barriro: “Andraurenak etsea / lauzatu gino daroa betatu. // La mujer de buen recaudo, / La casa suele hinchir hasta el tejado." (RS 210).

Ondasunak, urte luzerako janaria dituan etxeak aurrera egingo dau. Ez dituana, ostera, tirabira eta aztrapala leku izango da. “Etxe hutsa, gerra hutsa” esan ohi da leku askotan. Ardatz beretsuari oratzen deutse beste errefrau biok be. Bata: "Etse utsa ergarri, / ta betea pozkarri. // La casa vacia causa de riña, / y la llena causa regozijo" (RS 443). Eta bestea: “Urunik eztan etsea / ezin lizate asea, ta bai gosea. // Casa do no hay harina / no puede ser harta, y sí hambrienta" (RS 287).

Mogelen Peru Abarka berba-jardunetako txatal honegaz osotuko dogu gure etxe-jardun hau, beti be etxeko janariakaz zerikusia dabena: “Baserriko ondasunen berri zehaztasunez azaltzen digu Mogelek: "Gari ta artuak daukadaz gilz baga ganbara zabalian; bada daukaguzan otseiñak bere, azi ditugu geure umiak bagenduz legez, alkar maite dogula. Iñoren basori orri bat kenduten ez jako; bai zaindu ondo geuriak. Orregaitiño Jangoikuak emoten deusku gauzia ugari; topin ona beti izaten da; ilten dogu lau oiñeko gizena, idi lodi, zezin ederra dabena. Euren denporetan izaten da jan al baiño geijago kastaiña ta sagar. Urte guztian, esaterako, daukagu eznia, ta aurreratuten ditugu dirubak lagunduteko gero umiai, aututen dabeen bizieran" (PAb 43)

 

Iturriko

2014-10-31

Esatekoak 0
Ikusita: 91