kontaktua
2018.10.26

-ARTE atzizki eratorlea: BasARTEtik jenteARTEra

Arte ezaguna eta balioanitza da euskeran berba bakun modura. Izena danean, espazio kontestuan batzuetan, eta askoz sarriago denpora adieraz, “bitarte” esangurea harturik. Espazio ingurunea dauenean, tarte modura indartu ohi da: “Tarte horretan ez dago lekurik inor sartzeko”. Eta denpora balioaz: “Arte horretan ez neban ikusi”.

Baina arte postposizio lez indartu da askoz gehiago, denpora esparrurako ia beti; batzuetan, holantxe soilik, beste batzuetan deklinaturik: artean, artera, arteko, artetik, arteino.

Espazio eremuko izen modura, arte, bakarrean baino askoz ugariagoa da egitura konposatuan erabilirik, berariaz bigarren osagai modura. Lexiko arruntean baino askoz gehiago, onomastikan da ezagun -arte horren presentzia. Hainbeste hitz ditugu, leku-izen moduan edo deitura-izenetan untzeturik geratu diranak.

Ur, erreka, ibai edo osinak geografia erreferentzia dirala garatuak dira beste batzuk: Ugarte sartaldekoa edo Uharte ekialdekoa (ur), Errekarte (erreka), Lasarte (lats) edo Osinarte (osin).

Etxe edo eraikuntza-izenak ardatz hartuta garatuak dira Etxarte (etxe), Olarte (ola). Hatx edo harri ointzat hartuta garatuak dira Atxarte, Arrarte langoak. Mendia dogunean, mendarte. Bidea daukagu Bidarte izenaren oinean. Pagoa daukagu Pagarte izenaren atzean. Eta baso generikoagoa, Basarte izenaren oinean.

Arte izena aurrean dala garatua dogu Artekale (Gernikakoa, kasurako) ezaguna, Bilboko kasuan Artekalle (Bilbokoa); lehenago, izen arrunt modura erabili izan diranak: Artekalea, Artekallea. Euskera modernoan, Artekale zaharra Erdiko kalea bihurtu da leku batzuetan (Gernikako kasua).

Baina atzizki eratorle gisa bizi da, batez be, –arte hitza, eta horixe da idatzi honetan azaleratu nahi doguna. Eta eratorkuntzan darabilgunean, balio barriak irabazi ditu; “bitarte, tarte” adierakoak barik, beste modernoago batzuk dira, euskera bizian jasan dauen hedakuntza semantikoaren bidez garatu izan diranak.

Multzotasun balioaz, kolektibotasun esanguraz garatu da –arte atzizkia gure lexiko arrunteko berba batzuetan, ez dogu esango ugaria danik baina. Hau da, -tza atzizkiaren eremu hurrekoan, eta horren paraleloan esan daiteke, hitz batzuei erreparatuta. Halantxe erabilten ditugu basatzan zein basartean, lupetzan zein lupetzartean, harritzan zein harriarte baten, sasitzan zein sasiartean.

Multzo nahasia, unitateen banakuntza bakoa adierazoten dau gehiago, beste ezer baino, natura-izenakaz darabilgunean.

Landaretzan murgiltzen bagara, eta basoa hartzen badogu, arboladi multzoa dan aldetik, basarte bihurtu da. Laharra baino besterik ez dagoan lekuari laharrartea esaten jako. Sastrakaz beterik dagoan ingurua sastrakarte bihurtzen da: “Sastrakartean sartu zan oreina eta kateatuta geratu zan”. Eta sasi moltsoa dagoan lekuan ezkutatzen bada txoria, sasiartean ostondu dala esan daroagu. Arantzea edo arantzakia baino besterik ez dagoan lekuari, Arantzarte toponimo gisa eta arantzartea izen arrunt gisa deritxogu.

Erabileraren harian, hiztunok berez-berez esaten ditugu, analogia bidez garatu diran besteok be: arbolarte, pinuarte, gaztainarte, kereizarte eta beste gehiago.

Naturako eduki solidoez garatuak dira beste batzuk: Areartea esaten jake, tradizinoz areatza edo are(a)tzatxu izena eben are lekuei, gazt. “arenal”. “Areartean orratz bat topetan ez da erraz.” Basatza tradizinokoa basarte be esaten da: “Basartean jausi eta zikin-zikin egin.”

Beste eremu semantiko batzuetara be jauzi egin dau -arte honek, gizakien eremura, hain zuzen. Baina kasu honetan, “multzo nahasiaren” esangura barik. Gizakiak, pertsonak, “norbanakoak” dira. Eta halantxe garatua da gizarte izena, “sociedad” esateko darabilguna. Eta ildo beretik sortua da lagunarte: “Lagunarte ederrean igaro genduan afalostea”. Senitarte izen ezaguna be senideen osotasuna adierazoteko finkatu da. Auzoarte (auzarte) be ezaguna dogu auzoen arteko kolektibidadea seinaletako, gazt. “vecindario”. Eta eleizarte be bai, “feligresía” adierazoteko.

Eta era libre baten erabili geinke -arte atzizkia beste kolektibo batzuetarako be. Halan: andrarte: “Andrartean estu eta larri hartu eben”; umearte:Umeartean bazabilz, umetuta urtengo dozu”; eta oraindino ugariago, jentearte / jendarte: “Bakarrik ibiltekoa ez da; beti jenteartean.

Bego gaurkoz honenbestegaz

 

Iturriko

2018-10-26

Esatekoak 0
Ikusita: 177
2018.10.19

BATZUK zenbatzailearen morfologiaz

Batzuk zenbatzaile eratorria da, bat unidade-hitzaren gainean -zu atzizki multzokaria beregandu dauela, eta atzean –ek mugatzaile pronominala, laburduraz –k soilean gelditzen dana gaur egungo absolutiboko kasuan.

Erromantze-hizkuntzetan, unidade-izenaren inguruan gertatu dan pluraltze prozesu bera jazo da, ia paraleloan esan geinke, euskeran be. Gazt.: un, uno/-a > unos/-as. Euskeraz: bat > batzuk.

Bat singularrak mugatzaile-markak be beregandu leikez: bat-a, bat-ori. Eta batzuk pluralak be, era askoz murriztuagoan, berebat: batzu-ek orokorra dogu batetik, baina batzu-ak eta batzu-ok erak be, -ak eta -ok mugatzaile benetakoakaz markatuak, ezagunak dira tradizinoan, gaur aldenduak (erdi aldenduak, hobeto esanda) egon arren. Batzu-ek horren atzizkia mugatzaile zaharra da, baina mugatze-baliorik gordeten ez dauena. Gaztelaniaz “unos, -as” esangurakoa, ez lit. “los unos”, gaur egun gaztelanian be aldendu samartua.

Baina euskera zahar eta klasikoan, batzu-ak eta batzu-ok hitzetan esangura beteko mugatzaileak ziran –ak eta –ok atzizkiak, beste-ak eta beste-ok zenbatzailean diran balio beretsukoak. Harrezkero neutralizatze prozesu baten bidez galdu izan dira.

Mikoleta bilbotarrak XVII. mendeko bere dialogoetan (gramatikatxoaren ostean dakarzanetan) garbi bereizten ditu batzuk eta batzuak: bata balio mugagabeaz, neutroaz, eta bestea balio mugatuaz darabilzala:

(a) “Ekarguzu pastel batzuk, ta auma lauren bat errerik.” “ekarzu azeituna batzuk irugarrenerako.”

(b) “zerren daukanean gizonak kriadu asko, batzuak besteakaiti eztaude gauzarik egiten artez”

Hurragora etorrita, Frai Bartolome Etxebarriko idazleak, batzuk darabil ia beti nor, nork kasuetan, ia beti balio mugagabeaz, esango geunke. Eta gitxi batzuetan batzuak (batzubak) darabil. Orotariko corpusean esaten da, batzuok (batzubok) be badarabilela, baina geuk behintzat ez deutsagu inon irakurri. Batzuak eta batzuok, gaztelaniaz adierazota, “unos de aquellos, unos de estos” lirateke. Datiborako, idazle beronek, batzuei orokorraren ondoan, batzuai darabil behin edo behin, mugatze kontuan balio banangoakaz: lehenengoa mugatua, bigarrena mugagabea.

Hara adibide argigarri batzuk:

(a) batzuk absolutibo edo ergatiboa: “Auzo batzuk beti. Beste batzuk inoz bere ez. Batzuk esaten badabe ez dala egin bear pekatuzko dantza edo piesta nasairik, beste batzuk dinoe leen bere egiten zireala ta orain bere egin bear direala.” (Olgeeta).

(b) batzuak: “Marte gerragina ondretako, gizonak pelietan zirean alkar il artian ezpataka alkarregaz; edo otsoakin ta artzakin, batzuak il artian.” (Olgeeta); “Kondenauta dagozanak, edo dira diabruak, edo dira gizon eta emakumen arima kondenauak. Batzuak bere ez dabee gura pekatu loia inpernuban eureentzat. Ez diabruak, euren izateari ez jaokolako. Ez kondenauak, euren erregarria dalako.” (Ikas II).

batzuai datiboa: “Orregaiti lege batzuai esaten jakoe direala naturalezearenak; beste batzuai, errazoiarenak, (naturalezeagaz ta errazoiagaz bat eginda dagozalako). Ta beste batzuei, Jaungoikoarenak.” (Ikasik I)

Edozelan be, batzuak hori batzuek orokorragoaz neutralizatua gertatu da autore eta testurik gehienetan. Mogelen kasua, adibide garbia. Alegietan darabilen esaldi hau: “Ez batzuek, ez besteak atzeratu ta txil egin gura eben”, gaztelaniaz literalki “ni los unos, ni los otros”, erakusgarri garbia da. Markinaldean, aldi haretan, batzuak ezaguna izango eban berbaz kontizu, baina idatzirako batzuk orokorra, eta gitxi batzuetan batzuek, bultzatu zituan, esangura mugatua eskatzen eben kasuetarako be.

Iparraldeko tradizio klasikoan ezaguna da batzu era soila be, kasu absolutiborako.  Izenordain mugagabeen eran deklinatzen zan erabilia zan gitxietan: paradigma oinarrizkoan, batzu, batzuk, batzuri, batzuren, batzurekin... eta leku-denporazkoetan, batzutan, batzutako, batzutatik, batzutara.

Baina harrigarriro, oraintsu ezagutu dan Lazarraga arabarrarekin testuetan be batzu hori agiri da barriren barri, eta ez batzuk, bizkaiera zahar eta klasikoan ia orokorra dan formea. Izan be, Lazarragaren erabileran, batzu horrek deklinatze mugagabea daukala esan daiteke, agiri dan apurretan. Bai behintzat batzu absolutiboan eta batzugaz soziatiboan.

(a) batzu: “Nik esango ditudan berbaok / [izan]go dira gutxi batzu” (4v), “enzun eben aen alderutz kantaetaz etozela gizon batzu” (14v).

(b) batzugaz: “Retulo bat ekusi neben / kanpuaen alde bateti; / urregorrizko letra batzugaz / egoan eskrebidurik” (15r).

(c) batzuen: “joan zidin musiko batzuen etsera eta erregutu eusten legioela lagun musika bat emaitera joaten” (7r).

Gaur egungo bizkaiera landuan absolutiboko eratzat batzuk hobesten da, eta ergatibora, nork kasurako batzuk zein batzuek. Berez sartaldeko eta hegoaldeko tradizinoan ez dira bereizi izan formaz bata eta bestea, baina gaur joerea dago batzuk/batzuek era bikotxaz kasu biok bereizteko.

Kasu oinarrizkoa batzuk izana, eta ez batzuek, horrek eragin dau, analogia, beste kasuetan be -e- bokala ezabatzeko joerea. Halan, sartaldeko berbetan normaltzat hartzen dira: batzukaz, batzutan, batzutako ereduko formak, nahiz arauz jagokuzanak -e-dunak izan: batzuekaz, batzuetan, batzuetako.

Labur garatuko ditugu kasu batzuen berezitasunak:

Datiboan batzuei darabilgu, nahiz klasiko batzuetan batzui era laburtua be ezaguna dan, eta gaur egungo berbetan batzuri be bai. Baina berbazko batzuri honek ez dauka mugagabe zaharragaz zerikusirik, ezpada -ei klasikoa berbeta modernoan -eri/-ri bihurtu izanaz baino.

Genitiboan batzuen. Benefaktiboan batzuentzat, batzuendako. Soziatiboan batzuekaz, batzuekin. Instrumentalean batzuez.

Leku-denpora kasuetarako ditugun erak: inesiboan batzuetan, adlatiboan batzuetara, ablatiboan batzuetatik, genitiboan batzuetako eta destinatiboan batzuetarako.

Batzuk horren sintaxi eta semantika alderdiak hurrengo baten jorratzeko itxiko ditugu. Oraingoz bego honenbestegaz.

 

Iturriko

2018-10-19

Esatekoak 0
Ikusita: 112
2018.10.17

Da-ETA eta daLA-TA kausalidade atzizki diranean

Kausalidadea, arrazoi-emotea mende-perpaus batez adierazoteko, eta postposizinoa eta –la eta / -la-ta atzizkia moderno modukoak dira hizkuntzaren historia perspektiba batetik ikusita.

Askoz lehenago sortu eta garatu izan dira euskeran beste menderagailu kausal batzuk: -lako atzizkia dogu guztion artean hedatu eta ezagunena gaur egun. Batez be euskerearen sartaldean eta erdialdean.

Aurre-marka batzuk be badira: batetik ze (eze) sartaldean eta ezen ekialdean; bestetik zerren sartaldean (gaur egun zaharkitua) eta zeren ekialdean; eta literatura aldetik lilura gitxiago darakusen beste gehiago: zergaitik edo zergaitik ze, zergatikan eta beste.

Gaurko idatzian gure azalpena eta (ta) eta –la eta (-la-ta) marketara mugatuko dogu. Eurok izango ditugu gure itua, eta ituan joten ahaleginduko gara.

Eta postposizino kausal gisa

Jatorriz eta juntagailua da marka honen sorburua. Juntadura marka danean juntagailua, esaldi biren erdian kokatzen da; edo hobeto esanda, bigarren esaldiaren hasieran, bien bitartean eten bat egiten dala: Berandu da, ETA etxera noa.

Baina perpaus buruan agertu beharrean, esaldiotariko baten atze-marka modura darabilgunean, perpaus bion arteko hartu-emon balioak aldatzen dira: bien ekintza-prozesuak sumatu edo pilatu bakarrik ez, ezpada esaldi bataren prozesua bestearen kausa, arrazoi edo zergaiti bihurtzen dogu. Eta marka postposizino modura daroan esaldiaren prozesua bihurtzen da beste esaldi-prozesuaren kausa, arrazoi edo zio.

Adibide batez abiatuko gara: Banoa etxera, berandu be bada-ta. Ordena atzekoz aurrera ipinita be bardin eratu daiteke esaldia: Berandu be bada-ta, banoa etxera. Bigarren honetan etena, esaldi bien banakuntza egiten dauena, -ta horren ostean dago, eta ez eta juntagailu danean lez, haren aurrean. Ortotipografiaren aldetik eredu bikotxa onartu leiteke: eta osorik eta banan idatzita, edo -ta modura, era laburtuaz, marratxoaz aurreko hitzetik banandurik agiri dala.

Ohikoena, -ta atze-marka hori esaldiaren aditz jokatuari dautsala erabiltea da, batez be idatziz: da-ta, dau-eta, dago-eta, dabil-eta… Baina berez, aurreko esaldiko beste edozein sintagma be agertu leiteke eta aurreko posizino horretan. Sarritan aditz partizipioa bera: Zelan agurtuko zaitut ba, ez zaitut ikusi eta? Gertakizun aspektuaz: “Jaramonik ez deust egingo-ta, bihotza erdibituko jat” (J. Altuna, Ipuiñak). Izen sintagma bat be gertatu ohi da atzerengo leku horretan: “Zulatu jaku txalupea-ta, laster ondatuko gara’ (Etxeita, Josetxo). Adberbio bat: Egin orain ahal dana, ez gara betiko eta.

Lehenagoko testuetan, mende perpaus mueta honetan, aditz jokatuari atzenengo lekua bermatzeko, ezezkako perpausetan aditz perifrasiaren ordena neutroa mantentzeko joerea egoan. J. Mateo Zabalaren hurrengo esaldi honek darakusanez:  “Ez ibili, bada, […] indarka askatuteko; zeure buruari kalte ekarri ta besterik egingo eztozuta”.

Eta / -ta hori kausalidade marka lez erabiltea ez da berez zaharra, idatzizko testuei jaramoten badeutsegu behintzat. Lekukotasunak ugaritzen, XIX. mende barrenetik honuntz hasten dira, baina XIX. mende hasieran be badira beronen lekukotasun banakak.

Euskararen sartaldean dago gehien eta aspaldien errotua, baina erdiko euskalkietan be normaltasun osoz erabilia da. Ekialdeko tradizinoan, ostera, ez da ezaguna, kausa balioaz behintzat. Eta gramatikarien artean, XIX. mendearen erdialdean argitaratu zan Mateo Zabala- beronen argibideak dira goiztarrenak eta berenberegikoak. Hara zer dinoen:

"170. A los dichos puede agregarse ta o eta, que suele ponerse tambien al fin a los artículos, y que unos la pronuncian unida a ellos, y otros separada. Su significación se explica en castellano con supuesto que, puesto que, pues que, pues, porque... y puede usarse en vez de lako (...) v.g. "Jauna, ken niganik, pekatari galdu bat naz-eta. (Eskulib. 145) (...)". (Verbo regular vascongado).

Añibarrok 1802an honan idatzi eban bere Eskulibruan: “Jauna, alde zaite niganik, zerren naz bekatari andi bat”. Handik ia hogei urtera, 1821ean egin zan birrargitaraldian, Eskuliburua izenaz ‑geure eretxian J.Mateo Zabalak bere lumaz egindako berridazketan‑, honetara agiri da esaldi berori: “Jauna, ken niganik, bekatari galdu bat naz eta.”

Esaldi bien arteko ordeneari jagokonez, ohikoena, esaldi nagusia aurrean eta kausazkoa atzean ipintea da. Baina berez, ordena hori malgua gertatzen da, erabilerei ohartuta. Batez be berbazkoan. Hiru ordenaren ereduak:

- atze kokaera: Sinistu eidazu, egia garbia da-ta.

- aurre kokaera: Neuk be ez dakit eta, zelan esango deutsut ba!

- barru kokaera: perpaus nagusiaren barruan: Gero be, orain artean sarri ikusi dira-ta, pasauko dira horrelako kasuak.

Esangurearen aldetik, eta / -ta markaz eregitako kausa-egiturak arrazoi-emote leuna adierazotekoak dira. Menderakuntzatik baino hurrago, juntaduratik hurrago dagoz berez egiturari jagokonez. Tradizio klasikoan eze aurre-markak edo gaur egungo ze aurre-markak adierazoten dauen antzeko kausalidadea adierazoten dabe, gaztelaniaz “pues” preposizinoaren antz-antzekoa. Eta gehiago esango neuke: -ta/eta atze-marka tradizinoko eze/eze aurre-markari txandea hartzera etorri dala; haren ordain eta ordezko bihurtu dala euskera bizian. Euskal hizkuntza barruan, berezko joerea dagoalako, atze-markak indarra hartzera, eta aurre-markak ahultzera.

Menderakuntzatik baino juntadura erlazinotik hurrago dagoala esan dogu –ta/eta atze-marka horren funtzinoa. Horren froga agiria da, aditz alokutiboakaz ondo ekantzen dala, menderakuntzetan jazoten ez dan fenomenoa. Halan, arazo barik esan ohi da: Ez eiok opatu, ez jok gura eta. Baina –lako atzizkiaz berridatziko bagendu: Ez eiok opatu, ez dauelako gura. Gramatika zehatzaren ikuspegitik, lehenengoa juntadurazko egitura, bigarrena menderakuntzazkoa.

-la-ta / -la eta menderakuntza eredua

Itaun egiten dogunean, Zergaitik itaun-hitzaren ordez Zer dala-ta erabilten da sartaldeko hainbat lekutan, eremu zabaletan, esango neuke –Mungialdeko Gamizko herria jatort akordura, neure txikitako hango egotaldiak gogoratuz–. Halan eskatu leioz kontuak ama batek umeari: “Zer dala-ta ez zara joan eskolara?”.

Laburzurrean erantzun leio mutiko sasieskolagileak, esanez: Hau dala-ta, hori dala-ta, azkenean ezin izan naz eskolara ailegau.

Itaunean dogun menderagailu bera darabilgu euskaldun askok –sartaldean berariaz, baina erdialdean be zabal dabilen egiturea dogu–, kausa subjektiboa adierazo gura dogunean mendeko perpausaren bidez.

Kausalidearen barruan, kausa objektiboa eta kausa subjektiboa bereizten ditugu eta/-ta soila edota -la-ta/-la eta marka bikotxa erabilita. Eskolari batek arrazoitu leike bere eskola-lagunaren hutsegitea, esanez: Periko ez da eskolara etorri, ohean gaixorik dago eta. Kasu horretan, gaixorik egotea arrazoi objektibotzat emoten da, guztiontzat baliokoa dalakotzat. Baina bigarren aukera bat be badauka erantzuteko: Periko, gaixorik dagoala-ta, ez da etorri eskolara. Bigarren kasu honetan, gaixorik egotea Perikoren (edo haren etxeko edo hurrekoen) arrazoia da, baina esaleak, eskola-lagunak, ez dau beretzako hartzen arrazoi hori; inorena, besteren baten arrazoia da; eta bera, arrazoi horren transmititzaile hutsa.

Esapide finko batzuetarako bidea be urratu dau menderagailu bikotx honek, batez be berbeta mailan. Bata, izan aditzaz eregitakoa, maiztasun handikoa: dala eta ez dala. Halan: “Zeu zarala eta ez zarala, mundu guztia baragarri ibili da”. “Bera dala eta ez dala, beharrera joan barik geratu naz”. Edo Azkueren adibide bat bitarte dala: “ta zeuen buruagaz kezkarik asko daukazue hau dala ta ez dala”.

Bigarren bat, -la-ta beste barik dalakoa, gaztelaniazko “sólo porque, únicamente porque” dalakoaren ordaina. Domingo Agirreren erabileran: “Batzuk eta besteak gogoratu eta ikasi behar ditugu, eta ez urrundu eta bazterrera bota, geureak ez dirala-ta beste barik” (Kresala).

Hirugarren bat, -la-ta egon dalakoa, sustraian kausala izan arren, egon aditzagaz batera konpletiboen funtzinoa beteten dauena: “Berandu gabilzala-ta nago, berandu dala-ta nago».

J. Mateo Zabala bilbotarra dogu (eskura ditudan datuen arabera), -la-ta menderagailu hau idatziz goiztiarren darabilen idazlea. Eta harrigarriena da, zein ugariro darabilen bere sermoietan. Ia beti (ez beti baina), perpaus nagusiaren ostean ; eta ez hori bakarrik ; mende-perpausaren barruan be atzerengo lekuan kokaturik. Ohartu gakiozan hurrengo esaldi honi : “esan eban, a nonbait [aurki, auiaz] etzala bere ama; bere ama pobre ezeuki bat zala ta”. Esan eban aditz nagusiaren azpian etzala aditz konpletiboa, eta eta honen azpian zala-ta mende perpaus kausala. Esaldi argigarria, -la-ta menderagailua -la menderagailu konpletiboaren hedapen edo garapena dala erakusten dauena. Hurrengo esaldi honetan be, mendeko perpaus konpletibo baten azpian erabilirik daukagu kausala: “Dirausku beti prest egoteko, geuk eztakigun orduan etorriko jakulata”. Kasu honetan, -teko aditz nominal konpletiboaren azpian.

Arrazoi subjektiboa adierazoten dauela argi darakusen esaldiak dira hurrengo biak. Lehenengoan, gurasoaren arrazoia argiratzen da: “Gurasoak, gurasoa zalata, egin eutsan soldadu andi bategaz ezkontzea”. Bigarren honetan, guraso bien argudio edo arrazoia: “Itxi eioezue bere ibilten danza ta fiestetatik, joaten erromeria ta beste ibilte nastekoetara, txikerrak direalata; eta gero ikusiko dozue.”.

Mendeko kausala aurre posizioan agiri da batzuetan, gitxienetan izan arren. Halan Lizardi idazlearen hurrengo honetan: “Nere koxkorrak ezagutzen ez ditukela-ta, haien argazki bat eskatzen didak.” (Lizardi).

Baina menderagailu hau oparo erabilten XX. mendean barrena hasten dala esan daiteke: oparo erabili ezeze,  eremuz ekialderantz zabaltzen be bai; hau da, bizkaieraz eta gipuzkeraz nagusiro. J.B. Eguskitza, Kirikiño, M. Arruza eta beste hainbat aitatu leiz gerra aurreko idazleen artean, edo L. Akesolo, E. Erkiaga eta zerrenda luze bat gerraostekoen artean.

Eta literatura balioen aldetik ez da bazterrean ahazturik lagatekoa, Kresala elabarrian Kitolis kapituluan, Domingo Agirre bardinbakoak idatzitako pasarte hau: “Bakarrikgelditu ginanean a, berandu be bazala eta, hotz be baegoala-ta, arrain pixka bat be bageunkala-ta... hasi ginan etxeruntz”.

 

Iturriko

2018-10-12

 

Esatekoak 0
Ikusita: 96
2018.09.27

“Etorri IZANGO da” aditz perifrasia eta beste aukerak

Aditz perifrasia, aditz konposatua be deritxona, aditz atal bigaz osotuari deritxo: partizipioa eta laguntzailea. Oraingo idatzian, atal biko perifrasi horretan izan aditza erdian sartzean, txertakuntza horrek aditz prozesuaren aspektuan eragiten dituan aldakuntzez jardutea dogu helburu, berariaz izango gertakizun aspektuko markara mugaturik, osterantzekoak hurrengo baterako ixten ditugula.

Izan aditzaren aspektu diferenteko erak –izan, izaten, izango, ekialdean izanen– txertatzeak, aditz perifrasiari era batera edo bestera, berariaz aspektuaren aldetik berezitasun semantikoak eragiten deutsoz. Etorri da edo etorri izan da ez dira esanguraz bat. Etorten dira eta etorten izan dira be ez dira gauza bera. Jazoten dira eta jazo izaten dira perifrasien balioak be ez datoz bat. Eta azkenez, gaurko gaiari joakona, etorriko dira eta etorri izango dira, hainbat gitxiago hondino. Batak eta besteak banango esangura garbiak ditue.

Eta iraganeko adizkiaz lagunduta be aspektu diferentziak hor dirau: Etorri ziran # etorri izan ziran. Etorten ziran # etorten izan ziran. Etorten ziran # Etorri izaten ziran. Aspektuaren aldetik eragiten deutse izan, izaten, izango/izanen partizipioek aditz perifrasiari, eta lehenengo biek, gaur egungo erabileran behintzat, prozesuaren maiztasunagaz lotuta.

Mogelek, bere berba-jardunetan, Peruren ahoan esaldi hau darabil: “Maia prest dago, jatekoa bere bai, ta nire umeak oraingo gosetu izango dira. Maria, atera eiguzu saldea.” Gaztelaniaz: “para ahora ya les habrá entrado el apetito”. Hiztunak, berbetan dagoan momentu horretan, jazoera edo egoera bat –umeak gosetuak egotea– gertatu izan dalako ustea edo susmoa adierazo gura dau gosetu izango dira aditz perifrasi horregaz; benetan jazo izan dalako ziurtasunik edo frogarik euki ez arren.

Oraingo denpora-adberbioak asko laguntzen dau aditz prozesu horren baldintzak ulertzen: berbetan gagozan une horretarako, nahiz gertaera horren ziurtasun osorik izan ez. Ustearen, probabilitatearen inguruan ari gara.

Aditz prozesuaren balio-esangura hori, “futuro perfektua” dalakoarena, gaur egungo euskaldun askok ez daki era horretara esaten, eta dakigunok edo ikasi dogunok be nekez erabilten dogu horretara. Hizuntzaren erabilera onean, landuan, erabili behar gendukela, inondik be.

Balio horretarako, horren lekuan beste egitura batzuk erabiltera joten dabe gaur egungo euskaldunik gehienek. Adibide bera erabilita: Oraingo gosetuta egongo dira, da aukera bat. Oraingo edo honezkero gosetu izango ziran da beste aukera bat. Oraingo edo honezkero gosetuta egongo dira,da hirugarren aukera bat. Honezkero gosetuak izango dira, dogu laugarren aukera bat. Eta hurrengo, beharbada gure artean gehien entzuten dana edo zabalen dabilena: Oraingo edo honuzkero gosetuko ziran. Badira beste aditz egitura batzuk be, balio bera edo antz-antzekoa adierazoteko gai diranak, ausaz. Baina oraingo idatziak /gosetu izango dira/ dalako egituran zentratzea da gure asmoa.

“Futuro perfektua” deritxon denpora-aspektudun egitura hau, gosetu izango dira dalakoa, zaharra edo aspaldikoa dogu euskeran, denporearen joan-etorrian hiztun askorentzat usadiotik aldendua egon arren; egitura zaharkitu gisa bazterturik. Honen antzeko beste egitura batzukaz jazo izan dan antzera, euskeraren alboetan gorde dira eta erdialdean aldatu, aldendu edo modifikatu. Baztertze horren arrazoia, gehienetan, neutralizatze prozesu soil batena izan da. Beste zein aditz egiturak estaldu dauen berori? Oraingo gosetuko ziran dalakoak batez be.

Egia esan, Mogelen denporan be egitura bi horreek lehian ziran hiztunen erabileran, eta euron arteko neutralizatzea bidean zan. Idazle beronen hurrengo beste aditz perifrasi honek be gertakizun perfektuaren balioa dauka: “Maixu Juan, goazan eskaratzera; oinak bustiko jatzuzan, eta aldatu egizuz”. Gazt. “se te habrán mojado los pies”.

Idazle beronen alegietako beste pasarte bat be dakargun aurrera, aurrekoaren taiu berekoa: “Erdu neure etxera, ta emongo deutsut zer jan ta zer edan, bada mendi onetako eur gogorrak ta bideko nekeak janaren ta berotu bearraren preminan imini izango zaitue”. Beste era batera adierazota: “segurutik imini zaitue” edo “imini izan zaitue”.

Aditz perifrasi egitura hau ez da idatzizkoan sarri agiri dan horreetarikoa, eta klasikoen artean be, batzuen artean ondo lekukotua dagoan moduan, beste batzuen artean ostera, edo bakan agiri da edota sekula be ez. Pedro Astarloak oparo darabil, esaterako; baina ez hainbeste Añibarrok edo Frai Bartolomek. Dana dala, XIX. mendearen lehen erdiko idazleentzat gitxi-asko ezaguna da perifrasi hori. Eskura ditugun lekukotasunak erabiliko ditugu geure azalpenerako.

Aditz perifrasi hau erabilia dan testuean, maiztasunez agiri da denpora-adberbioren bategaz lagundurik: sarri, gitxitan, noiz edo noiz, inoiz… Ingurune batzuetan, bada, aspektu habitualaren kutsua dariola dirudi perifrasi honi, baina ez beste batzuetan, ostera. Ezinbesteko loturarik ez dagoke berez aspektu habitualaz; baina joerea baietz esan daiteke.

Adibide gitxi batzuk. Frai Bartolomeren honetan gitxitan eta nekez dira prozesuaren maiztasuna markatzen dabenak: “Gitxian ikusi izango da seme bat edo alaba bat bere gurasoari lotsa txarra ekarri deutsana; (…) gitxitan edo nekez ikusi izango dala onako seme bat edo alaba bat zaartza onean auzoak ta etxekoak estimetan dabeela, eriotza ona egiten”. Pedro Astarloaren hurrengoetan sarri dogu maiztasuna adierazoten dauen adberbioa: “Sarri ikusi izango dozue markes, konde edo beste gizon andiren bat, bere alboan darabilela metaillu edo medailla zirar edo urrezko eder bat”; “Sarri ikusi izango dozue, zelan eguzkiak joten daben bidriera baten”.

Aspektu habitualagazko lotura egitea ez da alperrekoa, ez lebabakoa; izan, aspektu markatzaile gisa erabilia dalako aditz perifrasi barruan, gaur egungo hizkeran eta lehenagotik be. Joan izan da, etorten izan dira, ikusi izaten dira legezko aditz perifrasi ereduetan, izan horrek eransten deutsan berezitasuna maiztasun aspektua izan ohi da: “behin baino gehiagotan” gertatzen dala prozesua, hatan be.

Baina behingo prozesua adierazoten dauela dirudi beste kontestu askotan, ohikotasunaz zerikusirik ez daukana. Halan Frai Bartolomeren esaldi kate honetan: “Guztiak dakien ta ezkutau ezin dozun pekatu bat egiten badau zeure semeak edo alabeak, aren errua bere inori ezarten deutsazu. Mutil deungaren batek galdu izango dau zeure alabearen onestidadea. Ordi jokolariren batek engainau izango dau zeure semea. Bestelan eurenez ez dakie zure umeak gauza txarrik egiten.” (I 15). Edo Añibarroren hurrengo honetan: “Ni bart il neindekean; berein il izango dira; gaur asko ilgo dira; eta bearbada ni lenen.” Esan nahi da: asko eta asko hilda gertatu izan dirala bart (guk zehaztasun horren ziurtasunik euki ez arren).

Ezezkako egituran be eskubide osoz erabili daiteke, eta erabili izan da. Pedro Astarloaren esaldi kate hau lekuko: “Askok eta askok eztabe inos guzurrezko juramenturik eguin izango. Askok eta askok eztabe inoenik kendu izango. Askok eta askok ezteutse gatx egin deutsenai gorrotorik euki izango. Baiña guztiz gitxi izango dira murmuradu eztabeenak”.

Iraganeko aditz laguntzaileaz eregitako perifrasi egiturak be agiri dira inoiz. Halan J. Mateo Zabalaren hau: “sei eguneko bearragaz [makaldu] indargetu izango zirean gorputzak”.

XX. mendeko idazleen artean be ez da lekukotasunik falta, berez atzeraka doan egiturea dala ezagun izan arren. Txorierriko erabileratzat onartu beharko dogu Paulo Zamarripa sondikoztarrak darabilen hau: “–Parkatu bei, jauna. Berori nire testamentua hartuten etorri izango da… –Bai, horretan nator.” (Zaparradak).

Sartalde euskeran, gaur egun, berbazkoan non dirau bizirik aditz perifrasi honek? Bizitasunik gehien, sartalde horren sartalderengo ibarretan: Nerbioi ibarreko euskerea ahul eta indarge dagoan arren, ibar horrexetan agiri dauela esan daiteke. Eta modu apalagoan, Arratia aldean, eta beharbada Txorierrian. erdizka eta Nerbioi aldeko euskaldunen artean osoago. Baina Markinaldean be indarrean dago, ditugun lekukotasunen arabera.

Hara hemen, Orozko eta Zeberioko lekukotasun batzuk:

Juan Manuel Etxebarriak Zeberiokotzat emondako kontestuak: “Bedarra ebagiten joan dala denporea da, eta honezkero ebagi izango jok” (Juan Manu Etxebarria. Zeberio), (Futbol partidua 10etan amaitzekoa zan) “Hamar t’erdiak dira eta honezkero akabau izango da”. (Umea eukiteko egon da eta denporea pasauta) “Honezkero euki izango dau.”. “Basorantza urten dauela aspaldi da eta honezkero heldu izango da.”. “Hain egunetan ezkontzeko izan da... eta honezkero ezkondu izango dok.”.

Orozkoko berbetearen lekuko biren testuak emongo ditut, euskera landura ekarrita. Sinesio Estiballes: “Gaur asistenta sozialori tropezau dot. Etorri izango da berein-berein, norberak ze itxura daukan ekosten.” (Sinesio Estiballes). Itxi Rotaetxe: “–Etorri da Mari? –Esan badau, etorri izango da.”.

Jon Etxebarriak, Arratiako Arantzazuko semea bera, autortu deust egitura biak dituala ezagunak: etorri izango da eta etorriko zan. Zeanuri, Arantzazu edo Zeberioko jenteagaz diharduanean, berez lez esango leukela etorri ixingo da, baina beste egiturea be guztiz naturaltzat dauka: Etort’ordua dok eta, oingo etorriko zoan.

Markinaldean, Jabier Kalzakortaren esanean, guztiz natural erabiliak dira joan izango da, ekarri izango dau, etorri izango da eta eredu horretakoak. Adibide bat: “Bera geratu da ekartekotan. Ez dot ikusi baina, ekarri izango dau!”. “Etxetik laster urtetekotan geratu da plazara joateko, eta honuzkero joan izango da”.

Baina bizkaiera eta gipuzkeraren eremuetan orohar, neutraliazitze fenomenoa nagusitu da, eta etorriko zan, joango ziran ereduko aditz perifrasiek estaldu edo beregandu dabe futuro perfektuaren balioa. Durangoaldeko kasua, adierazgarri. Eskualde horretan etorri izango da eredua ez da gaur egun ezaguna. Jesus Eguzkitzak Atxondo partean, hori bera esateko, honetara esango litzatekela dino: “Behin honezkero etorriko zan”, eta bigarren modu batera esatekotan: “etorri izango zan”.

Bizkaieraz kanpoko eremuetan, idatzizko tradizinoan erabilera guztiz urria daukala esan daiteke. Lehengo zein oraingo lekukotasunak guztiz eskasak dira, gipuzkeraren eremuan argiro dakuskunez. Lardizabal eta Iztuetaren moduko idazle esanguratsuen idatzietan ez da agiri egitura horren testigantzarik. Agirre Asteasukoren idatzietan noiz edo noiz islatzen dan egiturea, Beterriko hizkeran ohikoa dan hau: /Partiz + -a + izango + aux/. Perifrasi egitura hau normalean pasibotasuna markatzeko erabili ohi da: Parkatzen dakiena parkatua izango da eredukoetan. Baina herri-erregistroan badauka futuro perfektuaren balioa be. Hara ondoko adibide biok: “Jauna, nik gauz ura esan orduko, barreatua izango zan, aditu nuan alabaiña bi edo iru lagunen aurrean.” (Erakusaldi II), “Jauna, nik esan nuan gauz ura barreatua eta zabaldua izango zan, bada nik aditu nuan bi edo iru lagunen aurrean.” (Erakus II).

Gipuzkera eremuan, Beterri aldean berariaz, /etorri izango da/ egitura zaharretik garaturiko –a mugatzailedun aldaera hori indarrean da gaur egun be: /Part + -a + izango + aux/ dalakoa. Hala: “Ez diat ikusi, baina honezkero etorria izango dek” (Andoni Sagarna).

Urola aldean, Azpeitian jasoriko hurrengo esaldi biok, laguntzailea orainean eta iraganean daroen eredu banangoak erakusten deuskuez. Orainekoa: “Honuzkero etorria izango dek”. Iraganekoa: “Ordurako jaioa izango huan” (Patxi Goenaga). Baina Urola aldean be neutralizatze bidea oso aurreratua agiri da: Honuzkero etorriko huan guztiz normaltzat eta hedatuagotzat joten da.

Bizkaieran oraindino indarrean dagoan /etorri izango da/ eredua Nafarroako hizkeretan be bizi-bizirik dago, aspektu-aditza izanen edo izain dala. Etxalekun jasoriko testigantza: “Gaurgero etorri izain da” [izanen da] (Sagrario Aleman). Leitzan eta Iturenen be antzera esango leukie: “Ez dut ikusi baina, etorri izanen da”, “Hori ikusi izanen duzu”, “Lana egin izanen du” (Patxi Zabaleta & Andres Iñigo).

Gorago aipatu ditugu, batez be adibideen bidez, denpora-adberbioak jokatzen daben papera, prozesuaren probabilitatea markatzeko: oraingo (oingo) sartaldean, honezkero / honuzkero Bizkai-Gipuzkoako eremu zabalean, eta gaur gero Nafarroan.

Gomendio gisa, duda barik erabilgarritzat joten dogu /etorri izango da/ aditz perifrasia, berariaz euskera landuan. Literatura sorkuntzan izan daiteke, inon izatekotan, onuragarri.

Eta gaia agortzeko asmo barik, bego gaurkoz honenbestegaz, nahikotzat, gai hau.

Iturriko

2018-09-27

Esatekoak 0
Ikusita: 351
2018.09.21

DaLAKOAN, daLAKOA, daLAKO ustea… menderagailuak

Mendeko perpaus konpletiboak, edo osagarriak, -la atzizkiaz markatu ohi diran konpletiborik orokorrenak, aditz baten mende edo agindupean gertatu ohi dira jeneralean. Esaldi bi: a) Halan dala uste dogu; b) (Deitu ez badau,) horrek esan gura dau ez datorrela.

Orokorrean aditz nagusi edo aditz egitura konplexu baten mende egokitu arren mendeko osagarriak, batzu-batzuetan suertetan da izen baten, edo izen sintagma egitura baten mende agertzea be. Sintaxi funtzinoari jagokonez, bada, izenlagun funtzinoa betetera etortea mendeko osagarria, jatorrian perpaus nagusiagoaren barruan eukan subjektu edo osagarri zuzena izateko funtzinotik.

Horretaraxe jazoten da goiko mende perpaus biakaz be, euron burruko aditzak izen kategoriako bihurtzen baditugu: a) ustea euki, b) seinalea izan (edo ezaugarria izan). Kasu honetan, izen baten mendekotasuna adierazoteko, jatorrizko -la atzizkia -lako formara erakarri beharra dago, -ko adnominal marka hari gehituta, -lako bihurtuaz. Halanda ze, ondoriozko perpaus egiturak honangoak lirateke: a) Halan dalako ustea daukagu; b) … ez datorrelako seinalea da.

Dalako eta datorrelako mende-aditzek ez daukie kasu honetan mende-perpaus kausaletan, arrazoi-emotekoetan, agiri ohi dan –lako atzizkiaz, forma berbera eukiagaitik. Funtzinoz guztiz bestelakoak dira bata eta bestea: lehenengoa, izenlagun funtzinokoa dogu; bigarrena, adizlagun funtzinokoa.

Egia autortu behar bada, izenlagun osagarriaren funtzinoko –lako atzizkidun perpausak ez dira bape ugariak euskal hizkuntzan. Berbaz, guztiz dira urriak; hizkera askotan guztiz ezezagunak, gainera. Idatziz, tradizinoan ondo lekukoturik agiri dira, baina urri samarrak dira, edozelan be.

Atzizki konpletibo hau, -lako, urri erabilia izateak badau arrazoi agiriko bat; hain zuzen, lehiakide dauen -n atzizkiak gainera hartu deutsala erabil kontesturik gehienetan. Mogelek, Peru eta Maixu Juanen berba-jardunetan, lehenengoaren ahoan honango esaldia ipini eban: “ta adiskide garealako ezaugarritzat, egin daigun alborokea, ta au neure diruti.” Eta beste hau be bai: “Mutil gaztea nintzanean ikasi neban arotzia, neure anaia nagusiagoak etxaguntza au eroango ebalako usteaz”.

Gaur egun, eta tradizino idatzian be, mendeko adizki biak sarriago erabiliak dira garean/garen edo eban/zuen itxurapean, hau da, -n menderagailuaz markaturik. Lehia horretan garaile urten dau -n markak, eta -lako urriago bihurtu da.

Hori da arrazoietariko bat, gaur egun idatziz *dalaren, *garelaren… eta halako  sasigramatikazko sorkuntzak garatu izanarena. Gramatika-lege zuzenaren arabera ezina da -la + -ren erlazio-marken bakuntza, eta hori arrazoi bategaitik: -la aditz-atzizkia jatorriz adberbiala da, nahiz menderakuntza osagarrian funtzino propio eta berezia izan kasu honetan: honela, nola, bezala diran legetxe. Eta adberbio honeen adnominalak honelako, nolako, bezalako garatu diran era beretsuan garatu izan da menderakuntzan dala > dalako, izan-en adizkien kasuan.

Izan be, -en/-ren erlazio-atzizki genitiboa izen sintagma baten gainean eregi daiteke: etxea > etxearen, mendia > mendiaren, eta menderakuntzaren barruan -n atzizki menderagailudun adizki baten atzean, inon izatekotan. Horrelantxe garatu izan dira diran adizkiaren gainean diranaren, diranen izenlagun funtzinoko aditz menderatuak; eta eurok, mehatz eta urri erabiliak gure tradizino idatzain.

Mende-perpaus osagarriak izen bati lotzeko, izenlagun bihurtzeko, -ren gehitzeko joera oker hori analogiaz sortu da, logika bidez aplikaturiko analogiaz ‑sasianalogiaz, hobeto esanda‑, baina ez hizkuntza naturalal bere senean garaturiko analogia baten bidez. Horrexegaitik, batez be euskera hutsetik ikasi dabenen joerea da gehiago, jatorrizko euskaldunena baino, edota (hondino txarrago dana) okerreko gramatika irakaspideren batez hizkuntza irakatsi izanarena.

Neure ikasle bati jasoa dot, okerbide honen lekuko gisa ipinten dodan ondoko esaldia:  “Hala ere esan beharra dago, berandu garatu *zelaren teoria dagoela.” Baina, neure irakasle esperientzian sarritan suertatu jat ikasleen idatzietan horrelakoak irakurri beharra.

-lako + izena

Mende perpauseko aditz adnominala, -lako atzizkiduna, eremu semantiko jakin bateko izenak darraikozala erabili izan da batez be. Hatarikoak dira: uste, pentsamentu, seinale… eta eremu semantiko hurreko beste batzuk.

Idazle klasikoen artean Mogel dogu eredurik bikainenetarikoa; adbide ugariak ditualako batetik, baina -lako-dun perpausari agintzen deutsen izen diferenteen aniztasunagaitik be bai. Testuinguru pare bat dakarguz hona; bata: “Etzinean bart etzun nire penzudaan, edo nik iratzartuko zendudazalako uste osoan?’ (PeruAbarka); bestea: “artu eben igesa, ta itxi eben gizona bere sare ta zakuaz ao-zabalik, iges egin ebelako atsakabeaz.” (Ipuiñak).

Añibarroren idatzietatik jasoak dira ondoko esaldi biak: a) “sosegu epe andiaz nago, onduko nazalako itxaromenaz” (60); b) “askotan emon deutsut, onduko nazalako berbea”.

J. Mateo Zabalak be, gitxitan izan arren, ingurune diferenteetan darabil, menderagailu honen malgutasunaren seinale. Damu izenaz: “artuko dozue, alango Jangoiko ona ofendidu dozuelako damua”; atxakia izenagaz: “eta bear bada ezkontzako berbea emon ezkero ezkonduen gauzak erabili izango dituezalako, gero alkar erremediauko dabeelako atxakiagaz?”; edergarri eta beste izen batzukaz be.

Oraintsuagora etorrita, amesa izen sintagmari dautsala darabil P. Zamarripak behin baino sarriago, baina ames horren esangurea ‘itxaropen, esperantza, intentzino’ edo ingurukoa danean. Halan: “Tira! Amesetan, amesa egi bihurtuko dalako amesagaz, eskutitz labur hauxe egin eta bialdu dot” (Kili-kili).

-lakoa eta -lakorik + (euki) (egin)

P. Zamarripak, bere Gramática Vasc-n honelan azaltzen ditu labur, -lako konpletiboa, -a mugatzaileaz, -an inesiboaz edota -rik partitiboaz agiri diraneko kasuak:

“Los sufijos lakoa y lakoan, derivados de lako, significan, respectivamente, “idea (o creencia) de que” y “en la idea (o creencia) d que”.

Ona dalakoa daukot. Tengo idea de que es bueno.

Ona dalakoan artu dot. Lo he tomado creyendo (en la crencia de que) es bueno.

En frase negativa se dice, en vez de lakoa, lakorik.” (1928, 184 or.)

Adibidetzat emon dituan esaldiek argiro erakusten dabe dalakoa euki aditzagaz alkartzen dala batez be, ez bakarrik baina. Eta esangurearen aldetik, dalakoa horren azpian “ustea, aurre-ustea, susmoa, “presuntzinoa” erakusten dala hiztunaren edo subjektuaren aldetik.

Menderagailu horrek badauka gitxienez aldaera bat, -lazkoa, Nerbioi aldean behintzat bizi dana. Nerbioi aldeko hizkeretan, Orozkon kasurako, -lazkoa marka hirukoitza darabilte, -lakoa hedatuenaren ondoan. Hala: “Zezenik ez dagoalazkoa edo entzun deutsat baten bateri”. Herri-berbetan: // “Sesenik estaoelaskoa…” (Sinesio Estiballes).

Ez da, egia esan, -lakoan inesibokoa baizen ugaria. Gitxitan baino ez da agiri kasu absolutiboan, eta beti be “uste, eretxi” eremu semantikoarren arrimuan.

Osagarri zuzenaren funtzinoa beteten dau, oro har, -lakoa menderagailudun perpaus horrek, baldin izan kopulatiboaren inguruko aditz multzo bat ez bada aditz nagusia: egia da, ez da sinestekoa… erakoa. Osagarri horren nagusitzat dagoan aditzak askotarikoak izan leitekez, baina ia beti adierazpen edo eretxi eremukoak: esan, entzun, aitu, pentsau… Halan: “Gaisorik egoalakoa aitu neban nik”.

Bada egitura bat, -lakoa egin, esangura berezi bategaz erabilten dana: antza emon, itxurak egin, gazt. “simular, fingir” dalakoaren ordaina. Eta klasikoen artean Mogelen erabilera bi begitandu jakuz aiutuak. Bata, ipuinetariko baten irakatsi edo “moraleja” gisa dakarren hau: “Ipuin onek adierazoten dau, zurtasuna ta askojakina izatea dala gauza batzuetan, ez dakigulakoa ta gura ez dogulakoa egitea, jakin ta gura izan arren”. Bestea, zaldi eta leoiaren ipuineko pasarte hau: “‘Igarri eutsan zaldiak etorrela guzurrez ta asmo dongaz, baina egin eban igarten ez eutsalakoa”.

Da adizkiaren inguruan bilbaturiko lokuzinoa dogu dana dalakoa, dana erlatiboko aditzaz eta dalakoa konpletiboaz eregitakoa, eta berbeta mailan guztiz ohikoa. Lokuzino hori ia lexikalizaturik dagoala esan daiteke kasu askotan. Halan, Domingo Agirrek Kresala-n darabilenean “urlia!, “fulano” esanguraz: “Lantegi Jaubeak. ‑Danadalakoa, goizago dabil. Oraindino lau egun ezta Sagastak agintea itxi dabela-ta... Itxasgizonak. ‑Danadalakoa, agur Arranondoko alkartasuna ta agur gure arteko bakea!”.

Beronen esangura garbia, berez, zabalagoa da: gizakientzako ez eze, gainerako bizidunentzako, zein bizibakoentzako, objektuentzako, aplikagarri da. Zamarriparen pasarte bat: “Burlazahar nabilela uste izan dau bertako ugazabak edo dana dalakoak” (Firi-firi). Sarri ohi darabilgu dalakoa edo dana dalakoa lokuzino gisa, aurretik ezaguna ez jakun izen bat dauela, eta batzuetan edo juntagailua bitarte dala: Perutxe dalakoa. Euskalduna, frantsesesa edo dana dalakoa.

-lakorik

Aditz nagusia ezezka dagoanean bideratzen da partitibo-atzizkidun menderagailua, -lakorik hori. Mateo Zabalaren esaldi honetan: “Eta bizirik dagoalakorik agiri ezpadau […], esan bear da”, ez dau agiri aditzaren azpiko mendeko osagarria dogu dagoalakorik aditzdun esaldia. Eta oraintsuagora etorrita, Zamarripa txorierritarraren hurrengo esaldi honek emoten deutso hondino berme sendoagoa egitura honi: “Entzun izango dozu zeuk, irakurle maitea, behin baino gehiagotan, abadeak ondo bizi dirala. Gorra zaralakorik ez daukagu, irakurle maitea.” (Firi-firi).

-lakoan inesibokoa

Adizlagun funtzinoa beteten dau osagarri honek be perpaus nagusian, eta aurreko –lakoa / -lakorik marketan lez, beronen azpian datzan izena ezkutaturik dago, eliditurik. Baina, aurrekoetan legetxe, esangura antzekoa dau izen eliditu horrek: ustean, eretxian, sinestean, adian, pentsamentuan.

Hizkuntza bizian berau dogu nagusi, aurreko bien gainetik, eta euskal eremu askotan ia bizirik dirauen edo erabilia dan bakar antzekoa. Domingo Agirre ondarrutarraren idatziak azterkatu baino ez dago, horrezaz ohartzeko. Pasarte bi, lekuko. Bata: “‑Nor da berau, hainbeste leku bear dabena? Erregina dalakoan birau natxako ta Brix sorgina baino ez da.” Bestea: “Ez eban horretarako behin be astirik hartu, gauza danak berenez, euren bidetik, nahi eban erara etorriko jakozalakoan.”.

Egon aditz nagusiagaz buztartzen da sarri be sarri, nahiz eta beste aditz batzuekaz be bardin alkartu, testuinguruak eskatu ezkero. “Horretan nago”, “hatan dago” lokuzinoen bide beretik eta balio beretsuaz garatuak dira: dalakoan nago tipoko guztiak. Azkuek Latsibi elabarrian dakarren pasarte hau da eredu egokia: “Hobakuntzatxo bat dabelakoan gagoz, baia oraindino kikili-mokolo datza gizaixo andia”.

Klasikoen erakusgarri, Mateo Zabalaren hau: “emongo baleutsu batek estaiñuzko ogerleko zabala, urrezkoa [zirarrezkoa] dalakoan, eta zuk igarri; ontzat artuko zeunskio, berak ontzat daukalako?”.

Lokuzinotzat hartu beharrekoa da dalakoan ez dalakoan adizlagun egitura, besteak beste, Mateo Zabalak darabilena: “Egin izan dozunez alan dalakoan eztalakoan”.

-la egon eta -la-ta egon

Bada egitura bat, -lakoa euki ereduaren baliokidea dana, gaur egun berbaz nekez entzuten dana, baina gure klasikoen artean inoiz agiri dana. Mateo Zabala bilbotarraren esaldi bitariko honek darakus ondo: “‘Auxe zan’ esan nebala nago [nebalakoa daukat]”.

Gaur egun sartalde euskeran askoz zabalago dabil, batez be berbaz, -la-ta egon egitura, esangura eremu bererako: Perutxe, aspaldian ikusi barik, atzo kalean ikusi nebala-ta nago. Ez nago guztiz seguru, baina bera zalakoa daukat.

Halan bazan, ez bazan, bego gaurkoz bake ederrean.

 

 

Iturriko

2018-09-20

 

Esatekoak 0
Ikusita: 158