kontaktua
2015.05.21

Hiztegia 10: Jo eta su

Su berbearen gainean jardungo dogu gaur. Berba labur-laburra bada be, hara laburtasun horren luzerea norainokoa dan...

Goazen antxinako sueteetara; handixik hasiko gara, suari begira gagozala, suak emon leiguzan berbarik edota esamodurik bitxienak pilotzen.

Suetea berbeak berak suari erreferentzia egiten deutso; baita gaur egunean erabiliagoa dan sukalde berbeak be. Etxe-barruan dagoan lebarik handieneko lekua suetea edo sukaldea dogu. Lehen-lehen, bertan, sua izetu egiten zan, hiru edo lau zozpal batuta; horreri beheko sua esaten jakon, edo supazterra. Haren bueltan jesarrita, eta laratzua testigu zala, etxeko guztien kontuak garandu egiten ziran, txarrak zein onak... Txarrak garbitu eta onak jagon egiten ei ebazan suak.

Lehentxoago laratzua aitatu dogu; baina berorretatik lapikoa eskegitea ahaztu jaku... Ederragoa irudia, supazter horrek lapiko bete indaba pol-pol-pol baleuka! Lapikoa surtan ipini orduko, jakin behar dogu, baina, badirala batetik su alperra edo su geldoa, eta bestetik, su goria edo su gorria, haren kontrakoak diranak. Indabak, su gorri edo goria barik, alperra gurago...

Suaren arlo fisikoa albora eginda, euskaldunontzat suak daukan balio sinbolikoa aintzat hartu daigun orain.

Sua dogu gogo edo ahalegin handien iturria. Zenbat biderrez ez dogu esan, edo entzun, jo eta su segidu behar dala zeozetan, edota su eta gar eutsi behar deutsagula geroari, esate baterako?

Haserrea edo amorrua erakusteko be suaren irudiaz balietan gara euskeraz. Lehengo indaba gozoak, ez al dira erreko eta gu haserretu, ez dago-ta  suak hartuko ez dauenik? Sutan eta garretan paretan da norbera holakoen aurrean! Odolak, ostera, su barik be irakiten dau.

Errefrauen arloa be ugaria da “su” berbearen agerpenaren aldetik, asko eta asko diralako suaren aitamena egiten dabenak. Danen artetik bat apartau dogu, zaharra dana, 1596ko Refranes y Sentencias esakera-bilduman agiri danau: “su bako etxea, gorputz odolbagea” dino.

Agiri-agirikoa da horretan, intera baten, bizimodu tradizionalean, suak eukan garrantzia; gaur egunean gurean teknologiak daukan bestekoa, segurutik...

Esatekoak 0
Ikusita: 37
2015.05.14

Hiztegia 9: Hordia

Gaur bakan eta mehatz entzuten da, norbait hordia dala edota hordirik dagoala. Baina hondino zahar askoren gomutan bizi dan berbea da, mozkortia dan persona bati edo mozkortuta dagoanari esateko. Galzorian dagozan berba askogaz jazoten dan antzera, edadeko jenteari entzuten jakoz lantzean behin, baina jente gazteak, eta ez hain gazteak, zer esan gura daben be ez daki.

Badauka, horraitino, bere balioa eta meritua hordi berbeak; euskerea egiten dan eremu osoan erabili izan dala gitxi edo asko. Baita ahultasun bat be: alderdi guzti-guztietan doala atzeraka, beronen lekuan mozkor edo mozkorti nagusitzen doazala.

Non entzuten diran hordia eta hordirik hondino? Urrunago joan barik, Bermeon. Horko ama batek esan eutsan hondino antxina ez dala, domeka goizaldean etxera berandu baten agertu zan alabeari, arpegia irribarrez eta alegretxu ikusi ebanean: Ze, alabatxi? Gaur be hordirik zatoz?

Txorierriko herrietan (Sondikan), Nerbioi ibarreko herrietan (Zollon edo Zaratamon), lar edanda, katututa dagoanari, gizonezkoa zein andrazkoa izan, hordia esaten deutsie.

Mungian honetara kantetan eutsan ama batek kuman loak hartu ezinik egoan seintxuari, kumea zibi-zabuan erabilen bitartean: “Gure umea negarrez dago. / Ama, emoizu titia. / Aita hordia tabernan dago, / pikaro jokolaria”.

Mozkortu edo mozkorra hartu esateko lehenago horditu esaten zan. Edaririk inoiz hartu ez dauenak ardura barik esan lei: Ni ez naz sekula horditu. Frai Bartolome sermoilari etxebarritarrak idatzita itxi eban: Horditutea bake txar gina dala.

Mogelek bere Peru Abarkan kontetan dau, Peru eta Maixu Juan ostatuan kopau bat jaten egozala, gizon bat entzun ebela bertsotan, eta itandu eutsala barberuak Peruri: “Nungoa da agure hordi kantore hori?” Eta behin ezagutu eta gero, honetara epaituko dau: “Badakit orain nor dan agure kantore hau. Da ordi puxiga, etxe guztia ondatu dauena”. Baina horditurik egonda be, bertsotan ederto dakiala ikusirik, eta berak ezin, eretxi honegaz amaitzen dau: “Ordi sats eginak bere ateraten jitubek bertsoak”. Izan be, mozkor-mozkor egoteari hordi-sats eginda esaten deutso Markinako idazle handiak.

Frai Bartolome sermoilari zaharragaz esango dogu: “Beti lehenian: hordia hordi, jokolaria jokolari, alperra alper.”

Esatekoak 0
Ikusita: 72
2015.05.05

Hiztegia 8: Bide batez

Behin baten, Gernikara trenez ninoiala, hirurogeta hamar urtetik gorako andra apain baten alboan jesartea subertau jatan. Hasierako agurra egin ostean, beste kontu batzuk be etorri ziran; laster konturatu nintzan gustuko berbalaguna izango nebala andratxu ha. Txitean-pitean “bai, bai, gizona, berbabidean zagoz” esaten eustan, neure berbakaz bat etorrela erakutsi guran. Orduantxe ikasi neban esamodu hori, eta gaur egunean erabilten dodan bakotxean, andra haren ahotik egin nebala akordura etorten jat beti.

Aspaldiko kontu hori autura ekarriaz “bide batez”, euskeraz BIDE berbeak daukazan esangura sinboliko bi jorratuko doguz gaurkoan, ondo ugariak diralako gure hizkuntzan: bata da “errazoia” esangurea daukana (harako egunean entzuniko berbabidean egon esakunean agiri dana, hatan be), eta bestea, “bitartea” adierazoten dauena.

Batean zein bestean, usua da “bide” berbea konposizinoan etortea, hau da, beste berba bategaz bat eginik azaltzea.

Hasierako adierakoak doguz: okerbidea, aurrerabidea, auzibidea, haserrebidea, eta berbabidea bera be..., esate baterako.

Hagaitik ba, beti matrakan dabilenagaitik, kasurako, haserrebidea nondik ekarriko dabil hori beti esaten dogu, haserrerako errazoi bila dabilelako. Edo, ezer aitatzen ez badeutsu, zeuk be ez aurrerabiderik emon esaten badeuskue, badakigu hareri aurrera egiteko motiborik ez emoteko eskatu jakuna.

Bigarren moltso baten dagoz: bizibidea, ogibidea, eskubidea, konponbidea, ezaupidea... lako berbak. Horreetan “bide” berbearen esangurea bitartearena da.

Gure aitita-amamak labrantzea eben bizibidea (edo ogibidea) esango dogu, baserritik bizi ziralako; esan gura da, baserria ebela bizimodua aurrera aterateko bitartekoa. Edo, familia horregaz ezaupide handia daukagu esaten badogu, badakigu familia bien arteko hartu-emonak estuak handiak dirana. Edota, zetarako edo hatarako eskubidea emon jakula esaten badeuskue, ulertuko doguna da geure eskuan dagoala hori aurrera eroatea.

Eta bidean-bidean joanda, amaierara heldu gara gaurkoan be.

Esatekoak 0
Ikusita: 66
2015.04.30

Hiztegia 7: Zotz

Zotza zer dan nork ez daki! Egurrezko, zurezko palu mehe laburra. Pintxoak, marraskiloak eta halangoak be hobeto jaten ditugu zotz bategaz, sardeska bategaz edo burduntziagaz baino.

Birao edo maldizino lez esaten dogu batzuetan: zotz!, nonogaz edo zeozegaitik hasarre gagozanean be, berba gordinagorik erabili gura ezta.

Harako Erregenetan kantu antzera errezitetan dan Apalazio zaldune, Hiru erregen eguna dalakoan be ostean esaten dogu: Zotzak eta paluek, estudianteen kontue. Labankeria asko, koipekeria eta palagua ugari, baina fundamentuzko gauza gitxi. Zuztar edo ganora gitxigaz eginiko tratuakaitik be esakerea da: Zotzak eta paluak, gure etxeko tratuak. Zotza, izan be, hain da ezereza, ezgauzea…

Zotza, balio gitxiko zeozeren konparagarri darabilgun legetxe, norbait edo zerbait estimazino handian daukagunean, kontrako konparantzea erabili geinke: Urlia ez daukagu atzeko zotzean, ondo estimadu baino.

Zotza hauskorra da, ez dauka burduntziagaz zerikusirik; burdinea, zura baino sendoagoa dalako. Hagaitik dinoe beste esakera hau be: Errementariaren etxean zotza burduntzi, eta Arotzaren etxean, otzarea aurki. Erdereak be ordezko kide-kidea dauka.

Baina zotzak bere emendioa, bere onurea ohi dauka zeregin batzuetan. Sagardaoz edo txakolinaz beterik dagoan upea, upela, zoztxo bategaz zarratzen dogu. Eta edan gura dogunean, zotza kendu eta pitxarrera edo basura bota. Txot egin esaten deutsie sagardotegietan zotza kentze horri.

Alperkerian bizi danari be zotzaren irudia ezarten deutsagu. Beharrik zotzik be ez dau egiten. Edo: zotzik ez dau albora mogiduten. Beharrari zotza sartu be esaten da, zirkinik egin barik geldi-geldi egotea adierazoteko: Beharrari zotza sartu eta jesarrita egongo naz egun guztian!

Alperkerian ibiltea adierazoteko beste esakera hau be ezaguna da: zotzari ziria sartu edo zotzari ziria sartzen ibili.

Hari edo firu horri ten eginez, zotzaren eta ziriaren artean, esan ohi da: Zotzetik ziria, esatea lez, zelango gurasoa, halango semea edo alabea.

Saldu-erosi tratuan dabilzanean be, batak hainbeste diru agindu eta besteak gehitxoago eskatu, suertetan da diru gitxiren gorabeheran egotea diferentzia. Eta halan saltzaileak esan leio erostunari: Tira, azkenengo berbea! Hamabost euroan emongo deutsut. Hortik behera zotzik be ez!

Zotz egin edo zotzetara egiten dabe neska-mutikoak batzuetan, ea behar bat edo ardura bat hartzea nori toketan jakon erabagiteko. Edo: zotzak bota, “echar a suertes” esateko. Hortik sortu da, gaur hain zabal dabilen zozketatu, gabonetan edo erregenetan loteriagaz egiten dabena.

Zotza mehea dala esan dogu lehen. Eta halan, neskato edo mutiko bat be fin-fina eta argala danean, hanka mehe-meheakaz, burlazar lez esan leio lagun batek, harako biren artean jazo zana. Batak: “Mutilak, ikusi eiozue honi arkondarea!” Besteak: “Heuk ahal daukok garbiagoa, zotza lakoxe txankame horreekaz?”.

Zotzik asko da gaurkoz eta esakera zahar bategaz amaitu daigun: “Zuk hau eta nik hau, zozkereak emon dau

Esatekoak 0
Ikusita: 46
2015.04.22

Hiztegia 6: Lo ederra, osasun ederra

Gaztetan gau osoan parrandan ibili eta ostean, biharamonean amaren erretolika luuuzeari amaierea emoten eutsan “gauean parrandan, goizean logura, ez zara zu, maitea, osasun gura” esakerea entzunda daukagu, segurutik, gutariko askok eta askok. Errazoi eban amak, “lo ederra, osasun ederra”.

Eta, ba, lo berbearen atxakian gogoetan hasita, esamodu-txorta polita akordura etorri jaku. Entzun, entzun ondo, euskaldunok lo zelan egiten dogun...

Lehentxoago gaztetako parrandak aitatu doguz. Gaueko parranda horreek loa galtzea dakarre eta horretarako botikarik onena lo aspertu bat egitea dogu, hau da, zenbat-gura lo egitea.

Gaztetako kontua be bada, edo sasoi horretakoa batez be, gau luzeak estudietan emotea, esku artean liburua dala. Orduantxe, bai, begi-zulo galantak eta lo-zorrak daukaguzanak! Baina oraingoan be, zorrok kitutu gura badira, loak egin behar, ez lo bakarra, loak baino.

Umeen zereginen gainean jarduten dogunean be, lorik egin daben ala ez izaten da, ba, sarritako berbea. Loak erreta egoten ei dira ume koitaduok… Eta lo gitxi egin eta ostean izartu ezkero, batzuk-batzuk lo-haserrea be eukiten dabe.

Umeetatik zahartxuagoetara etorrita, nori ez jako etorri lo-zorroa bazkari ederra egin eta gero? Beste batzuk lo-sua edo lo-korromorroa be esaten deutsie, tripea bete-bete eginda etorten jakun logura astun horri.

Holakoetan lo-kukua egitea ez da nahiko, kukuak kantu laburra dauka eta!

Makina bat desbardintasunen artean, lo klasea dogu andrak eta gizonak moltso bitan ipinteko era bat. Gehienean andrak lo arinak ohi dira, eta gizonak, barriz, lo astunak. Hortixek, ba, gizon askoren lo-arrantzak! Eta gizonak, hari horretatik helduta, “astoagaz” lotu badoguz, andrak, ostera, “katuagaz” edo “erbiagaz” egin beharko doguz: lo arinari, katu-loa eta erbi-loa be esaten deutsagu eta.

Eta amaierea helduta, esanguratsutzat joten dogun azkeneko ezaugarri bat berbara ekarri gura dogu: tradizinoan loari emoten izan jakon bizi-zentzuna, loa personatzat hartzea, hatan be. Bizkaieraz, kasurako, Maria Bekaineko izena ezaguna dogu loari esateko. Eta daukan bizi-zentzun hori hain da sakona ze, lo egin orduan, loa bera da hartzen gaituana, loak hartu gaituala esaten dogu, edota, logurearen logureaz zutunik be egon ezinik gabilzanean, loak garoazala esango dogu.

Ea, entzule, lo barik, lo-izarrik entzun badozu gaurko berbalditxu hau, konforme naz. Eta ez daigun ahaztu: "lo ederra, osasun ederra".

Esatekoak 0
Ikusita: 71