kontaktua
2016.03.31

ASKORIK, NAHIKORIK, HAINBESTERIK… Zenbatzaileak partitiboaz bai, gero?

Sarritan irakurten ditugu, eta entzun be, askorik, gehiagorik, nahikorik eta horretarikoak. Gramatikan zenbatzaile zehaztugabeak deritxen kategoriako hitzak -ik atzizki partitiboaz lagunduta erabilirik, ezezkako esaldietan halan toketan dalako usteaz edo.

Atzizki partitiboa ezezkako perpausetan (eta beste kontestu batzuetan) izen sintagma bati eranstea ohikoa da baldintza batzuen azpian. Izen edo sintagma horrek balio mugagabea izatea da baldintzetariko bat. Nor edo kasu absolutiboa izatea beste bat. Aditza predikatu-aditza ez izatea beste bat (da, dago, dirudi…). Eta izen sintagma horretako izenari, adjektiboari edo izen-adjektibo multzoari atxikirik egotea beste bat. Baina ez, izen sintagma horretako zenbatzaile edo determinatzaile bati. Zenbatzaile bat determinatzaile dan neurrian, ez da toketan, bada, ez askorik, ez gitxirik, ez nahikorik, ez hainbesterik, ez ororik.

Halan: Zalduna. Zaldun bat. Zaldun gaztea. Zaldun gazte bat izen-sintagma ezezkako perpaus baten barruan agiri bada subjektuaren edo objektu zuzenaren funtzinoa beteten, eta zein zaldun edo zaldun gazte dan ez badakigu, ezaguna ez dan bat bada, –gaztelaniaz un caballero, un joven caballero–, bildur barik erantsi geinkeo -ik atzizkia: Zaldunik edo Zaldun gazterik ez dago hemen / ez dot hemen ikusi.

Baina arazoa sortzen da zaldun, zaldun gazte horri zenbatzaile bat gehitzen badeutsagu, kopuru bat –edo gitxi gorabeherako kopuru bat– zehazteko asmoz. Bardin da bat-batzuk, asko, zenbait, gehiegi, gitxi edo nahikoa. Zenbateko edo kopuru hori zehaztua zein zehaztugabea dan, bardin deutso; kasu horretan izen sintagma horrek ez dauka -ik atzizkiaren preminarik. Are gehiago, berez hor ez da toketan -ik partitiborik, semantikoki eta zenbatekoari dagokionez bateraezinak diralako -ik mugagabe absolutua eta asko edo gitxi kopuru apreziatibo baten adierazleak.

Gitxi zenbatzaileagaz behin be ez da ezkontzen partitiboa: *Gitxirik ez daki okertzat joko leuke edonork, eta Gitxi ez daki zuzentzat. *Hainbatik ez dauka okertzat eta Hainbat ez dauka zuzentzat. *Hainbesterik ez dogu behar okertzat eta Hainbeste ez dogu behar zuzentzat.

Askorik da partitiboaz ia bakarra, gitxi-asko entzuten dana. Baina erabilia danean be, ez darabilgu zenbakarri edo zenbatekodun zentzuaz, kopuru nahasiaren esangureaz baino. Askorik ez da behar dinogunean, Askotzarik ez da behar esatea lez da ia; zenbatekodun kopurua. Egur askorik ez dago errazago esango genduke, Ume askorik ez dago eskolan baino. Bigarren esangurarako zuzenagotzat joko genduke: Ume asko ez dago edo ez dagoz eskolan.

Gehiago eta gehiegi konparatzaileakaz be ez da ohikoa -ik atzizkia. Entzun edo irakuri bai egiten dira behin edo behin honetarikoak: Denpora *gehiagorik galdu barik edo Lan *gehiegirik ez dau eskatzen hori prestatzeak. Hobetsiko gendukezanak besteok dira: Denpora gehiago galdu barik edo Lan gehiegi ez dau eskatzen hori prestatzeak.

Zenbatzaile zehaztugabeek ez dabe berez eskatzen -ik partitibo-atzizkia erabiltea. Esaldia ezezka egonda be, zenbatzaileak edo zenbatzaileagaz doan izenak ez dau behar –ik partitiborik; ez dau eskatzen, eta berez onartzen be ez.

Nahikoa zenbatzaileagaz be ez dator erara -rik. Irakurri edo entzuten dira inoiz: Emoidazu apur bat, ez daukat *nahikorik eta edo antzekoak. Hobetsiko gendukena: …ez daukat nahikoa eta. Informazinoari ez deutso ezer gehitzen hor partitiboak. Alperreko apaingarria da. Analogiaz esaldi barrura txirrist egin dauena.

Adina, beste konparazino-hitzakaz eregitako esaldietan be baztertu beharrekoak dira honelakoak: Orain autoa erosteko adina *dirurik ez daukagu. Era zuzena: …autoa erosteko adina diru…

Hizkera batzuetan bat zenbatzaileari be -ik txertatzeko joerea sartu da (Artibai aldeko kostea daukat akorduan). ‑Zenbat daukazuz? –Batik be ez. Badaezpadako joerea, esango neuke. Bat horri indarra emon nahi izan ezkero, bestela be esan daiteke: bat bera be ez. Arrisku gogorra dago, bat > batik onartzen hasten bagara, beste zenbatzaileei be lizentzia emongo ete deutsegun: birik, hirurik, bostik akabu bako sokea egin arte. Jainkoari ez dakiola nahi halako plagarik sartu dakigun. Ez, Jainkoarren.

Salbuespentzat onartzekoa, edo igarotekoa, –ez gomendagarritzat, horraitino– askorik lagako dogu: Gauza askorik ez daukagu emoteko, baina zeozertxu bai. Baina gomendioa beste honi: Gauza asko ez daukagu emoteko, baina zeozertxu bai.

 

Iturriko

2016-03-31

Esatekoak 0
Ikusita: 42
2016.03.22

LEHENGO / IGARAKO / JOAN DAN / PASA DAN astean

Igaroa dan edo aurreko denpora bat adierazo gura dogunean, eguna, astea, hilea edo urtea dala, gaztelaniaz “el otro día” edo “la semana pasada” esaten dogun moduan, eukeraz, gure inguruetan, honako egiturak ohi darabilguz gehientxuen.

Singularrez dihardugunean –egunean, astean, hilean, urtean– baliabide diferenteak ditugu: lehengo, joan dan, pasa dan edo igaroko (iragako) izan leitekez ezagunenak. Halan ohi darabilguz: lehengo egunean, pasa dan astean, joan dan hilean.

Pluralez dihardugunean –egunetan, asteetan, hileetan, urteetan–, ostera, beste marka batzuk be sartzen dira jokoan: aurreko, joan daneko, igaroko dira horretariko batzuk, aitatua dogun lehengo be tartean dala: aurreko urteetan, lehengo hileetan, joan daneko hileetan, aurreko asteetan, baina baita lehengo egunetan be.

Sartaldetik ekialderantz bagoaz, iragan aditzak joko zabala eskeintzen dau: iragan igandean…

Lehengo sarrien, lehengo egunean adizlagun barruan darabilgu. Lehengo astean, lehengo hilean eta lehengo urtean be bai, baina mehatsago. Asteko egun-izenakaz be sarri: lehengo martitzenean, lehengo barikuan edo lehengo domekan. Denpora-egitura finkatua da lehengo baten adizlaguna be.

Iragoko, joan dan/diran, pasan dan/diran (urteetan…) esangureaz, gitxi erabilia da gaur. Esangura honegaz iragoko edo iragako erabiliagoak dira igaroko baino, eta egitura finkotzat, lexikalizatutzat, hatara be onartu leitekez. Berba hori, dana dala, nekez entzuten da holan osorik; gitxi entzuna izateaz ganera. Berau darabilen hiztun urriek, ahoz darabilen erea be ezagutzen gatx izaten da, era laburtuaz mozorroturik agiri dalako: iako, irako, idako; leku batzuetan osoago eta ezagutzen errazago: iraoko edo iraako aldakipean. Hiztunen artean bizirik dagozan aldaeron azpian iragako aditz adnominala datza, irago edo iraga aditz zaharraren adnominala.

Iragoko, edo nahi bada iragako, literaturarako guztiz gomendagarritzat daukagu, ekialdeko hizkeretan askoz zabalago dabilen iragan aditz egituraren kidea. Halan esan daiteke: Iragoko hamar urte honetan. Iragoko egun askotan. Iragoko egun biotan. Iragoko bost urteetan edo iragoko sei hilabete honetan. Domingo Agirre idazleak Garoa-n adibide bikaina eskeintzen deusku: “­Jarleku ona bilatu dezu. –Beste asko dauzkat basoan, ta danak ezagutzen naute igaroko urtietan” (Dom.Agirre Garoa). Edo Kirikiñok: “Bizkaiko Diputazinoan erakusten dauen lez iragoko sei hilabete honetan” (Aberria).

Joan dan urtean, hori dogu beste denpora egitura ezagun bat. Euskal hizkera guztietan erabilia dala esango neuke. Denpora-izen askogaz, gainera. Halan: joan dan egunean, joan dan astean, joan dan domekan edota urrunagoko denpora-izenakaz: joan dan hilean, joan dan urtean, joan dan mendean. Horreetariko beste asko sortu doaz erlatibo-egitura hau medio dala. Badira denpora-esapide finkoak be, batzuk guztiz ezagunak barriz. Joan dan aspaldian dogu horreetariko bat.

Joan daneko egitureaz be sarri balietan gara euskal hiztunok, eta pluralez emondako denpora-izenetarako be ondo dator: joan daneko hiru urtean, joan daneko bost egunean, joan daneko lau-bost urtean edo joan daneko urteotan. Idatziz baino ugariagoa dala berbaz esango neuke.

Pluraleko izenetarako adizki pluralaz eregitako egitura be hor dogu: joan diran. Urri erabilia idatziz, eta berbaz are gitxiago. Aspaldi lekukotua: Joan diren hamar urteotan (Axular) eta oraintsuan be: Joan diran azkenengo urteetan (Alzola Gerediaga). Gomendagarria alde horretatik.

Pasa dan dogu berbaz zabal darabilguna. Pasa diran nekez esango genduke. Jarraiko denpora-izena pluralez egonda be, pasa dan esaten dogu. Egitura finkotu izatera heldu da pasa dan hori. Bardin esaten da: pasa dan urtean zein pasa dan urteetan, pasa dan astean zein pasa dan asteetan.

Igaroko denporea seinaletako beste izenlagun edo adnominal egitura gehiago be badira, iraizean aitatu baino besterik egingo ez ditugunak. Horreetarikoa dogu aurreko, aitatu dan jazoera bat erreferentetzat hartuta, ha baino lehenagoko denpora bat adierazoteko; gaztelaniaz “anterior”. Halangoxeak dira: aurreko domekan, aurreko egun baten, aurreko asteetan eta harikoak.

Bizkaiera sartaldean baliokide polit bat be badauka aurreko horrek: arteragoko. Bego hurrengo baterako.

Azken ohar modura, zer erabili ez esatea be zilegi izan bekigu. Gaztelaniaren kalkoz orio-isuriaren antzera ugaritzen doan uzta-bedarra: *Beste egunean ibili nintzen hori ikusten. Gaztelaniaz: “el otro día”. Holakorik ez, arren eta mesedez.

Iturriko

2016-03-24

Esatekoak 0
Ikusita: 50
2016.03.17

Bata-bestea jagoten dabe. Bata-besteari ondo esaten deutsie (diote)

Berba bakarra da bata-bestea, nahiz marratxoaz idazten dana, nahiz bereiz: bata bestea. Gure eretxian, marra-lotureaz hobeto eta argiroago erakusten da hitz bakar izate hori, nahiz konposatua izan. Funtzino sintaktiko bakarra daukagu hitz horretan, eta ez bi; batzuetan batak bestea idatzirik dakuskunean, pentsa eragin leikigu izen sintagma bi dirala, subjektua eta objektua, baina erreprozitate-markatzat darabilgunean hitz bakarra, funtzino bakarrekoa, dogu hor.

Hitz bi eta funtzino bi diranean, sintaxia be diferentea daukagu: aditzagazko akordioa singularrez, batez be. Halan esana geinke:

Ahari bi hasi dira topeka, zuria eta baltza, eta batak (zuriak) gehiago egin deutso besteari (baltzari). Era laburrean: Batak besteari gehiago egin deutso (Ahari buruzuriak ahari burubaltzari).

Baina sintagma biok bakar bihurtzen diranean lexikalizazinoaren indarrez, hitz konposatu izatera datorrenean, sintaxian be eragina dauka. Hau da: batak bestea, batak besteari, bata besteagaz hitz alkartu izatera etorririk, aditzagazko akordioa bestelakoa da: subjektuari dagokionez plurala eta bata-bestea izenordain alkartuari dagokionez, singularra. Alkar izenordainagaz jazoten dan antz-antzean. Halan esaten da, eta idatzi be:

Ahari biek bata(k)-besteari itzelezko topekadak emon deutsiez (dizkiote).

Neska-mutilok bata-besteari sendo oratu deutsie (diote), ibilian jausi ez egiteko edo.

Morfologiaren aldetik, banan idatzi ezkero osagaiok, ergatibo-atzizkia mantentzea toketan dala dirudi, nahiz eta ahoskatu ez. Marratxoaz alkartu ezkero, ezabatu daiteke: bata-bestea, bata-besteari.

Aditzagazko akordio horren frogatzat, autore modernoen lekukotasun batzuk:

Bata bestearen ondoren kaleratu zireaneko ta Maripak eskinitako ur bedeinkatuaz zer egin ez ekiala” (R.M. Azkue Bein da betiko) [ziraneko eta ez  zaneko]

“Eta bata-bestearen zereginak aldatu egin behar ebezala otu jakon” (F.Bilbao IpuinBarreka) [ebezala eta ez ebazala]

“Holan, bata-bestearen eredu zirala, onbidezko larrosa eder-onuratsuak egunoro-egunoro sortzen ebezan” (Mañariko Ipuinak) [zirala eta ez zala]

Semantikaren aldetik  neutroa da bata-bestea. Bardin erabili daiteke gizakientzat, bizidunentzat zein bizibakoentzat. Bata-besteagaz ez daukie zerikusirik dinogunean, izan leitekez lagun bi, katu bi zeinda auto bi.

Zein kasutan erabili ohi dan sarrien izenordain alkartu hau? Hara hemen:

Nork kasurik ez dago. Ezin da esan bata-besteak.

Nor kasuan ohikoa da. Halan: “Neska-mutilok bata-bestea barik ezin dira bizi be”.

Nori kasua be behin baino sarriago agiri da. Halan, Berrio-otxoa dontsuaren gutuneko hau: “Alkar ondo hartu beie, batak besteari bere faltak sufrituagaz”.

Beste guztien artean ugariena, maiztasunik handienekoa, noren-zeren genitiboa dogu: bata-bestearen ondoan-gainean-kontra-atzean-ondorik… Hara adibide batzuk: “Zoritxar guztiak bata bestearen atzean etorri jakuz”. “Txiki txikitatik, umetatik, Aita ta Ama esaten ikasi genduanetik, bata bestearen lagun izan arren, aspaldiko urteotan alkarregaz bizi izanda bere, ez ete dogu, bada, alkar ezautu?” (Azkue Bein da betiko). “… itzek ezpanetatik belarrietarako bidean sailean ta bata bestearen ondorik ibili bear dabela” (Azkue Latsibi), “Ango aukerazain Andraka zarra eskolara eroanda, bata bestearen ganean itaune bi onetxek zuzendu eutsazan” (Azkue Latsibi).

Nogaz eta zerez kasuak be ugari antzekoak ohi dira. Halan: “Noz dau bere lagunik hilotzik botaten, / inoz bata besteaz aserratu arren?” (Arrese-beitia Gerrea). “Ahunzkumeak, behingoan ez baina, astindu eben noiz edo noiz amaren hutsak emotsen bihozmina eta bata-besteagaz olgetan hasi ziran” (F. Bilbao Ipuin-barreka). “Euren buruen jabe ta eskuko izango diran giza-batzak ipini nahi dabez, eta gero, ondo balitz, bata besteagaz alkartu, baina guztien buru izango dan jaurgo ta agintaritza barik” (J.B. Eguzkitza Gizarte-auzia).

Amaitzeko, itaun bat: alkar eta bata-bestea erreproziate-izenordain badira biak, zertan datza euren arteko diferentzia?

Jatorri berezia dabe batak ta besteak. Erakusleak (ha, har-) ditu batak, zenbatzaile mugatuak ditu bigarrenak. Lexikalizatze zaharragoa dauka lehenengoak, eta oraintsuagokoa bigarrenak. Euskera osora hedatua da lehenengoa, baina bigarrenaren lexikalizazinoa erdi eta sartaldean garatu da gehienbat.

 

Iturriko

2016-03-10

 

Esatekoak 0
Ikusita: 59
2016.03.10

-DUN izen-atzizki, garraio-atzizki

Prakaduna izan da, gure parajean gizonezkoa izendatzeko beste izen bat. Berez prakadun prakak daroazana da, gonadun gonaz jantzita dagoana dan letxe. Eta berez izenlagun edo izenondo diran berbok –gizon prakaduna, andra gonaduna–, pertsona-izenaren kategoria izatera heldu dira; batez be prakaduna. Ez hainbeste, ezta gitxiago be, gonaduna. Tradizinoaren ikuspegitik baegoan horretarako arrazoirik, prakak eroiezanak gizasemeak ohi ziralako eta gonadunak, andrakumeak. Baina atzizkidun hitz bat guztiz lexikalizatzen dan momentutik, bere jatorrizko esangura zaharra lausotu egiten da sarritan eta barria sendotu. Hau da, nahiz eta emakumeak prakaz jantzita ibili gaur egun, horrek ez dau kentzen prakadun berbea gizaseme izenaren sinonimo gertatzea.

Bide beretik, zalduna ohi deritxagu gizaki modu bati, edo zaldiz doan jineteari, edo jaun prestu bati, gaztelaniazko “caballero”-ren ordaina. Eta gure idazle mogeldarrek, osaba-lobek, abarkadun berbea izendatzen dabe noiz edo behin baserritarra edo nekazaria. Markinaldean aldi haretan holan be esaten eutsien seinale.

Baina lexikalizazinoa baino behinago atzizki gramatikala dogu -dun atzizkia era librean darabilgunean. Bardin erantsi geinkeo izen bati –bizardun, txapeldun, motxiladun edo karretiladun– edo izen-izenondoz osoturiko multzo bati –praka laburdun, arkondara zuridun edo garriko zabaldun–, eta baita izenlagunaz lagunduriko izenaz eregitako multzo bati be –probako ididun–. Norbait edo zerbait beste norbait edo zerbaiten jabe dala –dun atzizkiaren bidez adierazoten dogu izen sintagma barruan.

Adjektibo asko dira, bestetik, -dun atzizkiaz eregiak, sarritan izen zein adjektibo izan leitekezanak, bestetik. Zorduna deritxo diru edo dalakoaren zorretan dagoanari, eta hartzekoduna, zor dan hori hartzeko daukan gizaseme edo emakumeari. Erruduna deritxagu zerbaiten errua egozten deutsagunari.

Esangura trinkoagoko hitza dogu euskalduna, bere hizkuntza euskara dauena, euskera ez dakienari erdaldun (erdaradun) deitzen deutsagun antzera.

Baina atzera izenetara etorrita, Azkuek behinola aitatu eban izen eratorri esparru bat begiz jo gura neuke. Honan dinosku bere Morfología Vasca-n:

“En la práctica, tiene este sufijo aún más amplitud que la mera posesión, pues no sólo significa persona que tiene tal o cual cosa, sino persona que lleva, que vende, que trae… etc; y así decimos ogidun panadera, “la que vende o reparte panes”, dejando para quien lo hace okin (ogigin). Sastardun, basurero, es el empleado municipal que recoge basura yendo de puerta en puerta” (Morf. 153-154).

Sartaldeko, eta erdialdeko, hiztunok garatu dogun eratorkuntza ildo bat dogu honako hau. Halantxe ditugu astodunak¸ beste eremu batzuetan astazainak ditugun lekuan; astoaz generoa igaroten ebenak (arraina, garia edo dana dalakoa). Mandodunak be ezagunak dira, mandazainak ezagunagoak izan arren. Eta zaldidunak be badira, zaldunak ezeze, eta esangura berezi horregaz: zaldiz generoaren eroan-ekarrian dabiltzanak izentetako.

Saldu-erosi, eroan-ekarri, igarote edo garraio jarduera hori dala eta, batzuetan generoaren izenak emoten deutso oina lanbide horri. Halan, arrainduna, arrain-saltzen dabilena; ardaoduna, ardao-saltzen; esnedunaletxerua be maileguz–, esne-batzen edota saltzen diharduana; ogiduna, ogi-saltzen; gaztaiduna, gaztai-saltzen; eta zaztarduna, zazkar-batzen dabilena. Txarriduna esaten deutsie leku batzuetan txarri-tratanteari, eta txarrizaina be bai, txarriak hazi zein saldu egiten dituanari.

Beste batzuetan, lorra edo garraioa egiten dauen bitartekoak emoten deutso oina lanbide-izenari. Pataria bada, goian aitatu diran astodun edo mandoduna. Ibilgailua bada, taxiduna edo kamioiduna. Ibilgailuaren kasuan, garraioaz ate, berorregaz dabilena izendatzen da sarritan: motorduna edo autoduna, esaterako.

Berba baten ondorio bat: -dun atzizkia gaur egungo jarduera-lanbide barrietarako be aplikagarri dalakoan gagoz, berariaz aitatu dogun igarote edo lorrean eroate esanguretarako.

 

Iturriko

2016-03-10

Esatekoak 0
Ikusita: 60
2016.03.03

Leitekena da, baleiteke… ala izan leiteke?

Guztiok dakigu badirala adizki batzuk, aditz trinko lez nekez erabilten diranak, edo erabili be ezin leitekezanak. Bestetara esanda, aditz laguntzaile bakarrik izaten diranak edo izan leitekezanak.

Halangotzat ditugu subjuntiboan eta ahaleran ohi darabilguzanak: *edin iragangaitzetan (ez izan), eta *ezan iragankorretan, edo neurri baten sartaldeko euskerako egin aditzaren adizkiak.

Nekez esan edo idatzi geinke: Hori holan dadin edo Halan dedila modukorik. Hor toketan diranak besteok dira: Hori holan izan dadin (edo daiten) batean; halan izan dedila bestean. Nekez esan edo idatziko dogu: Ikastea mesedegarri daiteke guztiontzat, ezpada: …izan daiteke...

Ez dogu ukatu euskera zaharrean *edin aditzak era trinkoa be ezagutu izan dauela, eta esangura jakin bategaz: ‘bihurtu, bilakatu, izatera heldu’. Gure errefrau bilduma zaharrenean (1596) badira gitxi batzuk. Bat: “Arotz dinean zirola, oski gitxi urratu doa” (dinean = dedinean). Beste bat: “Lotsaga nindin, ogiz ase nindin” (nindin: nendin).

Baina ez da zuzena, ospakizun amaiera baten: Hala bedi! Esatea. Izatekotan be: Hala izan bedi. Edo adizki trinkoa erabili nahi izan ezkero: Hala biz. Izan aditzaren aginterako adizki zaharra.

Ba- baieztapen atzizkiaz indarturik liteke moduko adizki ahalerazkoak erabilteko joerea be zabal dabil, eta aspalditxorik. Halan dakar Urruzunok, esaterako: “‑Baliteke honuzkero zerbait elkarri eskutitzez adierazirik egotea” (Euskalerritik Zerura). Egitura ezagunak dira: baliteke/baleiteke... leikena/litekeena da... eta halakoak. Gure gomendioa, dana dala, izan leiteke egitura erabiltea da.

*Ezan aditz iragankorra, bizkaieraz gaur erabilten ez dana (eta zahar edo klasikoetan noiz edo noiz), laguntzailea izan da bere osoan euskeran, lehen zein gaur. Trinko lez erabili izan dan bakarra egin da. “Zaran bat dagianak, bi dai” dino errefrau zahar batek; hau da: Zaran bat egin dagianak bi egingo ditu. Nekez entzun ez irakurri daiteke: On diezazula! Edo antzekorik. Bai, ostera: On deizula!

Eta zergaitik erabili geinke egin trinko lez eta *ezan, ostera, ez? Ba berezko izaeraz *ezan beti izan dalako laguntzailea, idatzietatik ikasi dogun ginoan. Egin aditza, ostera, trinkoa da jatorriz, eta euskalki guztietan, gainera. Eta trinko izatetik ailegau da laguntzaile izatera, sartaldeko hizkeretan eta erdialdekoetan be bai neurri baten.

Baina ahaleran irakurri eta entzuten dira noiz edo noiz dezake tipoko adizkiak trinkoak balira lez. Halan esaten ei eban Joxe Mari Aranalde euskalzaleak, Gazteluko semea bera, behin baino sarriago: “Gizon hori dezakeana da”, eukitsua, eskuartekoduna edo diruduna zala esateko. J.A. Uriarte bizkaitar klasikoak gipuzkerara itzuli eban Biblian be, guztia dezakeana edo antzeko esaerak agiri dira, ‘ahalguztiduna’ esateko, Jainkoagaitik berariaz. Honetarikoak, kasurako: “Guztia dezakeanak nigan gauza handiak egin dituelako”, “Gizonak egin ez dezaketena Jaungoikoak badezake.”

Baina nire begitantzinoa da, guztia daikeana egituraren kalkoz sortuak ez ete diran dezakeana eta horren idekoak. Izan be, Kredoaren euskerazko bertsino batzuetan agiri da esamodu hori. Halan Mogelek dakarren bertsinoan: “Sinistuten dot guztia daikean Aita Jangoikoagan”.

Salbuespenak salbuespen, gure gomendioa da bide erregularrari jarraitzea.

Dezake edo lezake bere hutsean erabili baino hoba da ahal edo ezin modalez lagunduta erabili: ahal dezake, ahal lezake, ezin dezake, ezin lezake. Edo beste aditzoinen bategaz lagundurik: eman dezake, ikus lezake.

Heltzen dira mezutegira noiz edo behin honetariko mezuak: bihar goizean egingo den ekitaldiaren berri bidaltzen dizuet, dezakezuen neurrian hurreratzeko. Holakoren bat beste norbaiti berbidali nahi izan ezkero, berridatzi eizue, mesedez eta arren, azken partea beste modu honetara: …ahal duzuen edo ahal dezakezuen neurrian bertara hurreratu zaitezten.

Bizkaieraz gaur nagusi dan laguntzaile aoristoa, egin aditzaren adizkiez garatua da. Baina aditz trinko lez erabiltea aspaldi galdua da. Kultismo modura edo formula finkatu banaka batzuetan ez bada, mehats edota bape ez dira erabilten egin-en adizki trinkoak. Mogelek dakarren errefrau hau: Ez dakit hemen urtea badagit, nekez entzungo dogu gaur horretara: “urtea egingo badot” edo “urtea beteko badot”, akaso.

Horregaitik, bada, bizkaieraz be daian, lei eta halako adizkiak, subjuntibokoak zein ahalerazkoak, holan hutsean erabiltea ez dogu gomendatzen gaur egungo idazkerarako. Askoz egokiagotzat joten ditugu ahal daian, ezin daian edo ahal nei, ezin nei eredukoak.

 

Iturriko

2016-03-04

Esatekoak 0
Ikusita: 79