kontaktua
2014.10.03

Baskoniaren historia bat eta gehiago

Oraintsu plazaratu da Donostiako Zinemaldiko saio baten Una historia de Vasconia izeneko dokumentala. Txukun eta dotore egina, eta erromatarren aurreko garaietatik eta erromatartze osteko mende ilunetan Euskal Herri zaharraren ibilbidea zein izan zatekean argi egin guran burutu dana.

Dokumental horretan behinola C. Sanchez Albornoz historiagileak ereindako hipotesi bat, eta ondoren beste historiagile eta hizkuntza ikertzaile batzuk ‑kanpotarrak, bertokoak baino gehiago‑ berreskuratzen dabena: lurralde baskongaduetako biztanle zaharrak ‑barduliarrak, karistiarrak, autrigoiak‑ ez zirala jatorriz euskaldunak, ez zirala baskoien leinu berekoak, hareekandik bereiziak baino. Horri guztiorri beste ideia bat eransten jako gaur: Akitaniatik etorritako baskoi leinuko jentearen etorkin uholdeen ondorenez euskaldundu zirala sartaldeko lurraldeok.

Agiri historiko zaharren bidez errazago da jakiten Euskal Herri zaharra ipar eta ekialderantz noraino ailegetan zan, sartalderantz baino. Akitania zaharra euskalduna edo protoeuskalduna zala huts handi barik on egin daiteke. Pirinioetan be Aragoiaren goiena, euskalduna zala esan daiteke, batzuen ustez Kataluniaraino hedatzen zana. Erromanizazino goiztiarra ezagutu eben ipar-ekialdeko lurralde guztiok. Sertoriok Oska (Huesca) uriburu hautatzeak zerikusia eduki eban, hurrean, eremu hori aldi goiztiarrean erromantze-hiztun bilakatzean eta euskereak altsika-altsika atzerantz egitean. Hecho ibarrean XIX. mendean badira euskaldunen eta euskerearen testigantzak, eta Erdi Aroan Jakan bertan be bai. Toponimian aztarren askoz sustraituagoak dira, jakina.

Sartaldeko mugetan dago untzea. Mugak askoz lausoagoak dira, batez be dokumentazinorik ezaz. Baina sartaldeko leinu zaharren kontura sortu da eritxi-banakuntza.

Euskaldun baskoiak eta sartaldeko leinuak jatorri berekoak ez zirala izan da hipotesietariko bat. Horretarako arrazoi diferenteak emon dira. Bat, erromatarrek be euren administrazino-banakuntzan esparru banangoetan ipini ebezala: Baskoiak, Zesaraugustako lege-komentuan eta beste hiru leinuetako lurraldeak Kluniako komentuan, gero Gaztela izango zanagaz batera.

Erromar inskripzinoetako onomastika be aitatu da froga horren alde: sartaldeko lurraldeotakoen izenak kantabroen eta beste sartalde-herrietakoen antzekoak ei dira, eta baskoienak, ostera, ekialdeko ilergete eta beste leinuetakoen antzekoak. Indoeuropar jatorriko izenen ugaritasuna sartalde lurraldean: Ablonius, Ambatus, Betunus, Boutia, Buturra, Calaetus, Doitena, Equesus, Rectunus, Segontius, Viriatus e.a. Hori dala-ta, Schulten eta oraintsuan L. Trask legezko ikertzaileen eretxian, ez ei ziran euskera mintzodunak karistiarrak, beroiak eta autrigoiak, eta barduliarrrak be (gaurko giputzak) ez seguruenik. Kantabriarren senideagoak ziratekean karistiar-barduliarrak, baskoienak baino, hipotesi honen arabera.

Errazena eta zentzuzkoena da pentsatzea erromatarren aldian eta aurretik be egoera konplexua eta nahastua egokeala euskal lurralde osoan; hau da, euskal edo baskoi leinukoakaz batera indoeuropear jatorrikoak be bazirala gure artean, eta hizkuntza elebitasuna edo eleaniztasuna egokeala lurralde diferenteetan. Toki-izen indoeuropar keltarrak (Deba, Nerbioi, Ulzama, Zegama, Lezama) izatea zaharren lekukoturik dagozanak ez dau esan gura hango biztanleak keltarrak zirala derriorrez, euskal jatorriko izenik aldi zaharrotan lekukotu izan ez arren.

Ex silentio, idatzizko froga zaharrik ez dagoalako ezin da baieztatu, sartaldeko leinu zaharrok euskaldunak ez ziranik, eta nekez froga daitekeen kontua da, baskoi jentearen etorreraren eraginez euskaldundu edo baskonikatu zirala. Izan be, badira beste zidurri batzuk, leinuon euskal jatorriaren alde on egiten dabenak.

A. Tovar hizkuntzalaria be jatorri banangoen aldeko teoria honen tentazinopean egon zan, baina El Euskera y susparientes saio-liburuan epai zorrotzago hau emoten deusku: "podemos suponer que el vascuence quedó limitado al oeste aproximadamente según sus límites actuales entre quinientos y mil años antes de que perdiera las tierras pirenaicas"; hau da, erromatarren aldira edo lehenagora garoaz baieztapen horrek. Euskerearen muga zaharra Nerbioi ibaian finkatzen deusku berberak: "parece tajante un límite de la lengua vasca al oeste de la desembocadura del Nervión" (cfr. 89).

Hipotesi nagusia, eta zentzunezkoena, euskaldun guztiok enbor berekoak garala defendatzen dauena da. Menendez Pidal bera eretxi horretakoa zan: euskal hiztun diran jende-talde guztiak senideak dirala. Hizkuntzari buruz zorrotz dino: "el vasco es tan antiguo en Vizcaya como en Navarra" (En torno a la lengua vasca, 19).

Euskalkien banaketa da enbor bereko eretxiaren arrazoietariko bat. Sartaldeko euskalkiak, gaur bizkaiera deritxagunak, Deba harro osoa hartzen dau, kostako Deba eta Motriku izan ezik. Euskalkien banaketa, gitxi gorabehera, leinu zaharren banaketagaz bat etortea ez da kasualidade hutsa. Bai, egia da, K.o.ko euskalki zaharren ezaugarriak eta gaurkoak ez zirala bardinak izango, baina zeozelango banaketa bazala giputzen eta sartalderagokoen artean argia dirudi. Euskalkien banaketa Nafarroako Erreinu Zaharraren zatiketaren ostekoa dala dinoenak be badira, dana dala; XI. mendetik honakoa. Edozelan be, pentsatzekoa da euskal hizkera diferenteen sorrera eta banaketa ez dala gauetik goizera sortu, geldiro-geldiro baino. Hori da auzia: "si son límite sdesarrollados sucesivamente en una evolución lenta o si son límites debidos a una invasión repentina" (Menendez Pidal, 19). Noiztikoa ete da berri-barri banaketa? Zaharra dirudi. Onomastika dokumenturik zaharrenetarik agiri dira bata eta bestea, gaur egungo euskalki partiketaren arabera, gitxi-asko.

Kristautasuna sartu ondoren Erdi Aroan zehar euskal lurraldeek ezagutu daben eleizbarruti banaketa be leinuen banaketa zaharraren araberakoa da sartaldean. Armentiako eleizbarrutiak iraun eban denpora laburrean eta gero Kalahorrakoaren barruan, karistioen lurraldea hartzen eban. Valpuestakoan sartzen zan autrigoien lurraldea. Eta barduliarrena, Iruñekoan.

Euskera bizi dan lurralde osoan euskeraren sustratoa hor egon dala pentsau behar da, keltar, erromatar, arabiar eta beste jente batzuen eraginak izan arren, Bizkai-Gipuzkoa-Arabak barru.

 

Iturriko

2014-10-03.

Esatekoak 0
Ikusita: 38
2014.09.19

Arraunean, erramuetan

Estropadak indarra hartu dabe gizarte maila guztietan Euskal Herrian barrena aurtengo udan, eta gailurra jo dabe irail honen 14an Donostiako estropadak eta ikurrin preziatua medio dirala. Bizkaian ez gitxiago, Bermeoko Urdaibai arraun-taldeak estropada horregaz iazko urterik euki dauen arantzea akabuan be kendu ahal izan dauelako, ikurrina irabazita. Hirugarrena legez, laugarrena berez. Bermeotarren esanetan, bulegoetan beste batzuk irabazi daubie, baie uretan, uren ganien, geuk bermiotarrak izan garie irabazi dogunak.

Kontuak kontu eta berbea berba, atxakia ederra kirol eta jarduera honen euskerazko berba batzuk gogora ekarriazoteko.

Euskaldunak arrantza kontuak ez zituen berez ikasi, segurutik Europa iparraldeko itsas hegi herrietako arrantzale edo itxastarraakandik baino, eskandinabiar edo dana dalako. Edozelan be, artzantzan, nekazaritzan, abere eta pizti izenetan daukagun beste berba zahar, jatorriz geure edo geuretartzat ditugunak ez ditugu maila berean itsas lexikoan. Hartuak, jasoak ditugu itsasgintzako terminorik gehien-gehienak, orohar. Ez beharbada arrain, *arrani zaharrago batetik datorkena, baina portu, tala, moila, txalupa eta garaitiko asko eta asko bai.

Estropadak izan ditugu autu oraingoan. Estropadea edo estropadak, itsasoan arraunlari batek edo talde batek zeinek arinago egin dazaugun kirolari deritxagu; berba hori kirolaz loturik daukagu edozein modutan be. Orixe idazleak Euskaldunak poemategian arraun-joko erabili gurago izan eban gaztelaniazko "regata" adierazoteko: Arraun-jokuak, ikuskarririk / ikuskarrien, irtera, zinoan berak Euskaldunak poemategian.

Estropadan darabilezan itsasontzi luzangai trainuerua ohi deritxo. Gaztelaniaz "trainera" orohar, baina "sardinera" izena be ezaguna da. Arranontziak dira berez, baina gaur egun kirolerako darabilezanai deritxe berariaz horretara. Domingo Agirrek Kresala-n  honetara deskribatzen ditu: nasa ondoan, azkenez, zirauna legezko saretxalopa edo treineruak, me-meheak eurak, lirain, leun da guztiz polito eginak.

Traineruan doazan arrantzale edo kirolariai arraunlariak edo erramulariak ohi deritxe. Jarduereari berari: arraunean edo erramuetan. Egin aditza lagun dala sarritan. Ahalik eta legor aldera azkarrena arraunean egitea otu zitzaion, Anabitarteren berbaz (Poli 36). Arraunak uretan mogitzeari arraunai eragin: Hainbat ordu ta ordutan arraunai eraginaz (Erkiaga Arranegi 77). Beste esamoduren batzuk be badira: arraunak bizkor erabili, arraunak dantzatu… eta gogorregi astindu ezkero, hausi be bai inoiz.

Arraunetan egiteari boga egin edo bogatu be esaten jako, erdarazko mailegua erabilita. Baina gure itsastarrek, Ondarroako kantu ezagunak lez, berba horrexeri hartu deutsie jera handiagoa: Boga, boga, marinela, / joan behar degu urrutira, / bai Indietara… Iturriagaren alegietan be antzera agiri da: Dira, Inazio, zure anaiak / txit marinel handiak, / arraunak / bogatzen dakitenak.

Arraunlari taldea gidatzen dauenari patroia esaten jako batez be, arranuntzietakoai lez. Baina lemazain be ondo berba polita eta aditua da, lemeari eusten eta trainerua gidatzen dauen morroiari (edo andrazkoari) deitzeko. Arraunlariak, arraun-aulkian jesarrita doaz, lemazainari begira; hau aurrera begira eta talde osoa atzera begira, euren arraunai atzerantz sendo eragiten deutsela. Karramarroak lez beti atzeraka¸ itsas herrietan esan ohi danez.

Lemea zuzen eroatea hil edo biziko kontua zan lehengo txalupa eta ontzietan, barrukoek bizirik urtengo baeben, endemas itsaso haserrea egoanean. Egoki gogorazoten deusku S. Mendiburu oiartzuarrak bere idatzietariko baten: Ontzi-lema galtzen den aldian, [...] arkitzen dira ontziko gaisoak eriotz izugarriaren atzapar gogorrean.

Lemea ezkerretik eskumara mogiduteari abor-estibor deitzen deutsie Ondarroan. Aborra da ezkerraldea eta estiborra da eskumaldea. Erdaratikoak izan arren, euskeran ondo sustraituriko berbak. Lehenagoko ontzi zaharretan zuzenbidea asmateko erabilten zan lemeari lemakanea esaten jakon lema bakarra.

Bermeoko euskeran bada beste berba bat haizeak atzetik joten dauela esateko: poparien, poparean euskera jasoan. Bizkaiera zaharrean hain bereizgarri eta bitxi egiten dan -rean ablatibo zaharreko atzizki eta guzti.

Badira esaerak be, eta ez gutxi, arraun egitearen aipua dagienak, zuzen edo zeharbidez. Bat hauxe, Larramendik dakarrena: Arraun eta bela, gaztelaniaz "viento en popa a toda vela" esaten danaren antzera, bizkor, azkar adierazoteko. Polita da ondarroatarren ahoan ezaguna dan beste esaera hau be: "Arraunean boga egin behar da (aurrera) eta ez zixe (atzera)". Edo J. A. Uriarte Arrigorriagako seme eta frantzizkotar idazle bikainak batu eban errefrau hau: "Edozein da pilotu, eguraldi ona danean".

 

Hurrengoan gehiago eta hobeto.

 

Iturriko (2014-09-19)

Esatekoak 0
Ikusita: 70
2014.09.05

Arantzazu herri literaturan

Arantzazu bi ezagutzen doguz gure inguruan, Arratian bata eta Gipuzkoan bestea, Oñati ganean. Bigarren hori erromes leku izan dogu Euskal Herri osoko jentearentzat, Urkiola eta beste batzuk diran moduan.

Arantzazuko santutegiaren historia jakingarria da guztiz, baina hemen herri literaturan horrek euki dauen adierazpenera mugatuko gara.

Ama Birjina Errodrigo Baltzategiko artzainari agertu ei jakon, han ermitatxu bat egiteko eskatzeko. Bai egin be, herriaren erantzun gartsuari esker. Ermita horrek gorabehera asko izan ditu urteetan, behin baino gehiagotan erre eta barrien barri egin izan dabe.

Hori dana jasota dago, Aita Lizarralde frantziskotarra da historiaren aldetik gaia gehien landu izan dauena. Literaturan Salbatore Mitxelenak lan ederrak idatzi ditu Arantzazuri eskainita.

Herrian zabal ibili dira balada erlijiosotzat hartzen ditugun kantuak. Arantzazugaz lotuta, hasiera honeekaz ezagutzen diranak hainbat batu izan dira: “Arantzazure egin dot promes”, “Eguna zala, eguna zala”, “Mundu honetan gura dabenak”, “Errodrigotxo Baltzategiko”, “Agoztuaren hamabosgarren”, “Birjina Amaren bezpera da ta”.

Bilduma ederra argitaratu eban Labayru Ikastegiak Arantzazuko Frantziskotarrakaz batera Arantzazuko balada edo kanta zaharrak izenburuagaz 2003an. Hortik aukeratu dogu Labayru Ikastegiak batutako aldaera bat.

 

Agostuaren hamaboskarren (Bedia)

1

Abuztuaren hamabostgarren
Andra Maria goizean
Birjinearen debotatxu bat
joan zan erromerian.

2

Oinak ortozik zapata barik
abitu baltzez jantzirik
honek guztiok alda batera
Natibitate goizean.

3

Arratsaldean joan ein nintzen
ardian bila mendira
Birjinatxu bat topau nenduan
arantzan neuri begira.

4

-Derrodigotxu, Derrodigotxu,
erdu hona da entzuzu!
Aita zurea arotza da-ta
arren egizu mandatu.

5

Egin daiela ermitatxu bat
deritxotena Arantzazu.
Hiru lata ta zazpi teilatxu
arren asko izangoitu.

6

Hamaika amaren semeok bere
han izango dau ostatu
San Franziskoren semeok bere
Kalisfatuari  debotu.

7

Inpernurako bideak dagoz
arantza baltzez eginik,
zeru altura bideak dagoz
harri labraduz eginik.

8

Harri labraduz eginik eta
erdian aldasgorea,
mundu honetan ondo egin dauanentzat
ez dago bide luzea.

9

Urre bietan sartuta dago
atetxu horren giltzea
zeruko salearen erdian dago
Birjina koronadea.
Salbe batekin enkomendatu
arren hiru abemaria.

 

Biltze-data: 1983ko urtarrilean.

Lekukoa: Joana Agirre, 65 urte, Bedian jaio eta Labean bizi.

Biltzailea: Belen Gerrikagoitia.

Iturria: Labayru Ikastegiko artxiboa.

Esatekoak 0
Ikusita: 66
2014.07.24

Jaime Kerexeta 1918-1998

San Inazio egunekoa zan Jaime Kerexeta, Elorrion 1918an jaioa eta bertan 1998an hila. Abadetzarako ikasketak ezeze musikakoak be egin ebazan. Abesbatzen zuzendari eta organojolea izan zan. Baina euskera eta euskal kultura bete-betean landu zituan. Gazterik zaletu zan euskereaz eta hareri lotuta egin eban bizimodua, alderdi ezbardinetatik ganera. Lan oparoa egin eban, hirurogei bat liburu itxi zituan.

Olerki egilea dogu, alde batetik. Orbelak (1958) eta Bitargi (1960) liburuak argitaratu zituan.

Eleiz-liburuen itzultzaile dogu beste alde batetik. Jesukristo gure Jaunaren Barri Ona (1960) eta Eguneroko meza eleiztarren eskura ipini ebazan euskeraz (1962). Horren ostean Bibliako zatirik garrantzitsuenak euskeratu ebazan, Alkartasun Barria eta; eta azkenean Euskal Biblia (bizkaieraz) osorik (1976). Beste hainbat lan be egin ebazan berak bakarrik. Gero, Kontzilioak eleizkizunak lekuan lekuko hizkuntzan egiteko bidea zabaldu ebanean, liturgia batzordean parte hartu eban, euskera egiten dan beste lurraldeetako abadeakaz batera testuak bateratzeko.

Heraldika, fogerazinoak eta genealogia gaiak asko ikertu ebazan, eta hainbat argitalpen itxi zituan horretan be.

Hizkuntza gaietan, gramatika eta hiztegiak egin ebazan. Eta literaturan Bizkaiko zenbait idazleren lanak batu eta argitaratzea bideratu eban.

Hainbeste behar egin ostean, aitorpenak be hartu zituan. Euskaltzaindiak, Euskal Itzultzaileen Elkarteak, Labayru Ikastegiak, Euskal Herriko Adiskideen Elkarteak omenaldiak egin eta agiriak emon eutsiezan.

Esatekoak 0
Ikusita: 97
2014.07.11

Geuria da ta, geuria…

Aldi baten gaur baino sarriago entzuten zan kantu aberkoi hau, behin txistu soinuan kalerik kale edo tabernarik tabera jaietan, edo bazkaloste baten lagunarte umoretsuaren kantu jarioan. Ez daukat ahaztuta, neure gaztetxotan behin, Geuria da-ta... txistuaz joten eta kuadrila ugaria kantetan taberna batera sartzen goazela, atean egoan gizon heldu batek erantzun eustala: Zer da zuena ba? Euskal Herria danona da, ez zuena bakarrik, esan gura eban karlatar zahar harek.

Euskera zuzenean egozan, bai kantuaren hitzetan, bai erantzulearen ahoz, erabilitako izenordain edutezko biak: geurea eta zuena. Geurea, bihurkari edo indartua (intentsiboa) deritxona, eta zuena, neutroa, markatubagea.

Kantuak argiro markatu gura eban geurea da Euskal Herria baieztapen horri jarkiteko, kontrako eretxidunak bere itaun erretorikoa beste era honetara be egin zeikean: zuena zer da ba?. Era markatubagea erabilte horren arrazoia, mintzagaia dala hor izenordain hori, eta ez galdegaia. Eta edozein kasutan be, esaldi horretan beste berba bat da galdegaia: Zer galdetzailea, beti markatua ohi dana.

Baina aspaldion ugaritu dira gure artean euskaltzale batzuk sasiko euskerea haizeratzen hasi diranak, inoizko abertzaletasunik gorienaz itxura baten, behar ez dan lekuan edo toketan ez dan lekuan geurea eta geurea aupadaka dabilzanak.

Moda barri horren lekuko diran slogan bi, paper inprimatuetan neuk neure begiz ikusiak, eta lapitz zorrotzaz berehala kuadernoratuak. Bata, Gernikakoa. Karteleko slogana: Geurea Ikurrina. 2013ko abuztuaren 18an, Gernikako jai barruan, Sanroketxu egunean ikurrinari omenaldia egiteko atonduriko esaldia. Bigarrena, oraintsukoa. Errege-erregina barriek, Pelipe eta Letiziak, kargua hartu eta lasterrekoa edo alditsukoa. Bilboko Areatzan zubiaren aurrez aurreko etxe ederrenetariko bateko balkoian letra handiz idatzita egoan slogan bat: Geurea Euskal Errepublika. (2014-06-29).

Berehala emon eustan gogoak. Slogan bi honeek gaztelaniaz pentsauta dagoz eta gero euskeratuta. Eta slogan sortzaileon buruan egozan esaldiak honakoak izan behar dabe: Lo nuestro, la ikurrina lehenengoa, eta Lo nuestro, la república vasca bigarrena. Gramatika begiz epaituta, esaldi biotan geurea dalako biok mintzagaiak dira, baina ez dabe adierazo gura geurea dala zeozer, ezpada gureak edo ikurrina edo euskal errepublikea dirala. Fokuaren indarra atzeko izen bietan dago, ez aurrekoan.

Gauza jakina da joera diferenteak daukaguzala gure/geure, zure/zeure era neutro eta markatuak erabilteko orduan euskerearen erdian eta sartaldeetan, batetik, eta ekialdean (Iparraldean eta Nafarroan) bestetik. Zenbat eta sartalderago etorri, neure-geure-zeure sailekoen esparrua, erabilgunea, ugaritu egiten da, eta ekialdean, aldiz, erabilgune mugatua izan dau, denporea igaro ahala galbidean egoteraino.

Geure, zeure, bere…. bihurkariak dira berez: aditz jokoan pertsona hori agiri danean, edutezkoak era markatua hartzen dau: Nik neure etxean be ez dot agintzen edo Gu pozik gagoz geure bizimoduagaz esan lei bat edo batek, eta zuzen ibiliko da nik eta gu neutroak batetik, eta neure eta geure bestetik. Eta azkenengo bion era markatuak, bihurkariak diralako da, galdegaiak izan barik bata ez bestea. Mogelek idatzi eban errefrau batek dino: Bakotxa bere zoroak bizi dau. Eta horren esangurea zehaztu gurrarik, Peruren ahoz honan dirautso Maisu Juan solaskideari: Ha bizi dau bere zoroak, eta zu [bizi zaitu] zeureak.

Hemen garandutakoez ostean, hainbat kontestu dira gure euskeran geure ereduko edutezko markatuak erabilten ditugunak. Batzuetan aurkakotasuna adierazoteko izan ohi da. Halan, esaten badot: Arkondara hau neurea ez da behintzat!, aitzen emoten doguna da, gurea barik, beste norbaitena dala.

Eta akabukoz, deikietako erabilera aitatuko neuke. Egia esan, deiki edo bokatiboetan, era neutroak dira berezkoak, ene eta guzti lehenengo pertsona singularrean: Ene alabatxi, ene laztana, ene amatxua… Baina markatuak be ohi darabilguz kontestu batzuetan. Bai, ama neurea! errrepikatzen da behin eta barriro Frantzie-kortekoa baladan. Eta norbaitegazko senidetasuna edo hurkotasuna adierazo gura danean, bokatibo izan barik be, era indartuaz markatzen dogu adierazkortasuna: Ama zeuriak neuri, / parian pasata,/ ez deust agurrik egin, / burua jirauta. // Ama zeuriak neuri / agur ez eiteko, / ze palazio dauko / zeuri emoteko. Horra, zabal dabilen herri kantuaren sartalde honetako bertsino ezaguna.

 

Iturriko

2014-07-11

 

Esatekoak 0
Ikusita: 95