kontaktua
2015.04.16

Hiztegia 5: Kukua

Esakerea da, kukua joten lehenengoz entzuten danean, faltrikeretan dirua euki ezkero, urte aberatsa izango dala harentzat.

Hainbat esaera ditugu kukuaren inguruan, urteko sasoi edo hile jakin baten iragarle diranak edota sasoi horretako eguraldiagaz loturea dabenak. Neguteari azken agurra emotea iragarten deusku hurrengo honek: Etorri da kukua, joan da negua. Udabarriagaz bateratsu agertzen da kukua: Kukuak esan ei eban, Andra Mari Martikoz ez baetorren, bere ondrak egiteko. Martiaren 25a da Andra Mariaren iragarkunde eguna.

Dana dala, kukua noiz etorriko zain ez ei da egon behar, norbere zereginei heltzeko: Zeri begira dago beharrean hasteko? Kukuak etorri arte? Zozoak kantetan hasi daitezan? idatzi eban behinola gure Azkue handiak.

Kukuaren joakerea gogorazoten deuskue beste esaera batzuek. Hor San Pedro inguruan, San Pedroetan isiltzen dira kukuak da esakerea. Eta kukuaren kantu denpora osoa iragarten deusku beste honek: Kukuak egiten dau maiatzean kuku, garagarrilean gelditzen da mutu.

Kukuaren kantua aitatzen dogu batzuetan, gauzak txarto urten dabela adierazoteko. Kukuak oker jo deutso baten bategaitik dinogunean, zeozerk berak pentsau moduan ez deutsala urten esan gura dogu, zeozerk edo nonork huts egin deutsala. Kukuak makur jo digu esaten dabe Iparraldean. Ildo beretik esaten dogu: Beste kuku batek joko eban, gaizto portau beharrean, ondo portau bazan, beste era batera, gauzak hobeto urtengo eutselakoan.

Kuku-frakak deritxegu titara itxurako loradun bedar mota bati. Eta izen horretatik dator kukuari frakak egitea esakunea, alperreko beharrak, ezertarako ez diran lanak egitea adierazoteko: Zertako habil horretan? itaunari erraz erantzun leio: Kukuari frakak egiteko.

Kukua, entzun bai, baina nekeza da ikusten basoko pinudi barru ilunetan. Horregaitik esaten da kukutu, ostendu edo ezkutau esangureaz. Kukubildu edo kukubilkatu egiten gara, kukurio edo kukulumuxu batu-batu eginda paretan garanean.

Nonor ezkutu-lekutik beste batzuk jagoten edo begira dagoanean, inork norbera ikusi barik, kukuka dagoala edo kukuka dabilela esaten da, eta noiz edo behin danean, kuku egin dauela. Umeak be olgetan dabilzanean, osten-ostenka edo ezkutuka, kukuka dabilzala esaten da.

Lehenagoko leiho estuei be leku batzuetan kuku-bentanak esaten jake. Eta udabarrian batzuetan subertetan dan negu-denpora laburrari be kuku-negua. Loa arina eta laburra danean be kuku-loa izaten da, bazkalosteko bekanekoa edo siestatxua, esaterako; ez gaueko lozorroa edo lo sakona.

Hondino kukurik ez da agiri. Baina ez beitez izan, esanak gorabehera, Kukuaren hiru hilabeteak, hotzak eta goseak egotekoak, ez bedi urrialdirik edo ezaldirik egon. Kukuaren kantuak lurra emonkor egin deigula: Kukuen kantatzean, euri eta eguzki.

Esatekoak 0
Ikusita: 47
2015.04.10

Hiztegia 4: Odola

Odola botaten hasten danean bat, odoletan dagoala, edota odola dariola dagoala esaten dogu.

Zauri edo kolpe bat dala-ta odolez beteten jakunean arpegia edo gorputza, arpegia odoldu jakula edo berna odoldua daukagula esaten dogu. Eta odol-jarioa mozten ez bada, odolutsitu edo odolustu egin daiteke personea eta bertan hil.

Behinolako barberu, edo erdi-medikuai, odol-ateratzaileak deitzen eutsen Mogel idazleak; gaisoak osasunera ekarteko erremedioetariko bat, sangria edo odol-ateratea zalako. Gaur egun odola ateraten deuskue eta gero analisia egiten, zelan daukagun jakiteko.

Emakumeen hilerokoa dala-ta be, batzuek esaten dabe itzelezko odoltzak eukiten dituela eta beste batzuek, ostera, apenas odolik. Behin 50-60 urtera ezkero, odolen joakerea dala-ta, arnasestu eta larritasunak igaroten dituela, eta beste batzuek, zeinda ezer ez balitz lez, ostera.

Izakerea dala-ta be sarritan joten dogu odolera. Jenio bizia daukanagaitik esaten da odolbizia dala, edota odolberoa. Personak ezeze, abereak be izaten dira odolbiziak; zezena edo zaldia, esaterako. Izakera errea eta irritua daukan bategaitik esaten dogu odol txarrekoa edota odolgaiztoa dala be. Ostera, ketoa, patxada handikoa, tenplaua edota gibelandia dan bategaitik honakoa esan ohi da: Horrek ez dauka odolik edo Odolbakoa da.

Persona ankerra danari eta indarkeriaz jokatzen dauenari odolzalea edo odolgiroa dala esaten jako. Eta gerra bat zein burruka gogor bat odoltsua gerta leiteke.

Esaera zahar batek dino: odolak su baga diraki. Izan be, norbaitek biziro haserratzen gaituanean, odolak irakiten ipinten deuskuz edo egoera haserregarri baten aurrean odolak irakiten paretan jakuz.

Norbait ia eromenera heltzen danean egoera lazgarri batek eraginda, odolak burura igoteko puntura heldu leiteke. Edo etsipen puntura ailegau danean, disgustu handiren bategaitik, odolak ur egin edo bihurtu jakozala esaten da, eta horretatik hil be bai bat baino gehiago.

Senidetasuna agertzeko be sarri aitatzen dogu odola. Odolekoak gara, hurragoko edo urrunagoko senideagaitik be esaten da. Horregaitik esaten da odolak tiratu egiten dauela, edota odolak ezarri egiten dauela, Gipuzkoa aldean. Errefrau batek be gogorazoten deusku odolekoen arteko lotura hori, odolkideen zoritxarrak geuri be eragiten deuskula: Surrean zauria egin ezkero, odola ezpanera.

Odol garbikoenontzat be, gaurkoz asko da odolik.

Esatekoak 0
Ikusita: 51
2015.04.03

Hiztegia 3: Akordua

Erderan dauka zuzterra akordu berbeak, bai izenak, bai akordau aditzak.

Baina euskeraz bere bidea egin dau, edo bideak, hobeto esanda.

Akordu batera heldu edo akordu bat egin dinogunean, akordioa adierazoten dogu. Beste era batera esanda, ituna, egiunea, tratu, alkar-konponketa edo gaur sarri irakurten dan zorioneko hitzarmena.

Baina akordu hitzak hainbat lekutan gordeten dau hondino kordea, juizioa, adimena, zentzuna esangura zaharra be. Ez dago bere akordu onean, zentzuna galduta dagoala esateko. Axular zaharrak honango itaunak egiten zituan bere sasoian: Zer da haur? Non da zentzua? Non da akordua? Zer egin da adimendua? Gure Lazarraga arabarrak be behinola idatzi eban, Silbero amorantea  hain akordu gutxigaz egoala ze, Silbiak, bere amoreak, uste ebala eskuartean hilgo litzakola.

Gernika aldean hondino be bizirik da berba honen esangura bitxi bat: nonor akorde dagoala esaten da, izarrik dagoala adierazoteko, edo goizean goizetik akordau dala, goizegi izartu dala esateko.

Baina akordua, gomuteaz eta oroimenaz lotuta dago sarri. Horren akordurik ez daukat dinoanak, esan gura dau, zerbait hori ahaztuta daukala, horren gomutarik ez daukala.

Berbarako, gerra denporako akordua, daukienak hondino asko dira; gerrateko kontuakaz oroitzen diranak.

Edo seme edo alaba bati zeozer ondo gogoan edo kontuan euki daiala zorrotz eta garratz dinotsagunean: Akorduan euki, gero, zer esan deutsudan! Ahaztu barik euki, gero!

Beste norbaitek guri orain dala aspaldi okerreriaren bat edo behar ez danen bat egin deuskunean, urteak garrenera be akorduan eukiten dogu hori, ahaztu barik. Hondino akorduan daukazu ordukoa? Behinolako kontu zaharrok ahaztu eizuz, mesedez eta arren!

Bide horretatik esan edo entzuten dogu baten bategaitik: Horrek inoren akordurik ez dauka edo Horrek gure akordu gitxi dauka, aitzen emoteko bere buruaren ardurea baino ez daukala, ez besteena, ez eta gurea be.

Amaitzeko, laugarren akordu bat be bada: burutazinoa, burutasuna, burutaldia edo ateraldia aitzen emoteko. Hori dala-ta itauntzen dogu batzuetan: Akorduak zelan emon leio holako gauza bat? Edo zorakeriatzat edo desegokitzat daukagun zeozer proposatzen deuskunean lagunak, behingoan erantzuten deutsagu: Badaukazu akordu bakotxik! Burura etortea be ez da gitxi!. Edo erantzuten deutsagu: Ez daukak akordu makala,  horretan lagundu nik hiri!

Akorduak beti akorduan eukiko bagenduz, beste txori batek kantauko leuke.

Esatekoak 0
Ikusita: 54
2015.03.25

Bai ALA ez

ALA, gramatikan juntagailu esaten jakon kategoriako hitza da. Edo lotitzaz batera, hautakari baliokoen sailean sartzen dana, gaztelaniaz “disyuntivas” deritxen horreetarikoa.

Badira sail horretan sartu ohi ditugun beste juntagailu bi, nahiz eta zein, balioz guztiz bestelakoak diranak. Guztiak hautakarien moltsoan sartu ohi diran arren, lehenengo biak eta bigarren biak balioz guztiz bestelakoak dira. Edo eta ala juntagailuek alkartzen dituen osagaiak diferentetzat joten ditu hiztunak, eta hautazkoak ohi deritxe, aurrez aurre edo hautazko gisa aurkezten diralako alkartutako osagaiak; bardin da osagaiok, esaldiak, sintagmak, izenak, adjektiboak edo zer diran.

Zein eta nahiz (nahi) juntagailuek, ostera, orobatasuna adierazoten dabe; hau da, alkartzen diran esaldi edo gramatika unidade bien balioak bardintzat edo bardintsutzat joten ditu hiztunak. Lehenengo bien artean ez da bardin jazoten, normalean behintzat.

Gaurko ohar honetan ala eta edo juntagailuen arteko nahastebideak argitzea da gure asmoa. Izan be, ala eta edo juntagailuen artean okerbide edo nahastebide bat joan da sortzen eta zabaltzen aspaldiko urteotan. Okerbide horren funtsa honetan datza: ala juntagailuari egotzi gura izatea, berez edo hitzarenak diran eremuak.

Ez ahal dituzue entzun behin baino sarriago honetariko esakerak:

“Hau egin behar da bai ala bai”, gaztelaniaz be modaratu dan “sí o sí” esaldiaren ordainez; “Bi ala biak” dira komenigarriak, gaztelaniazko “ambos” dalakoaren ordainez; ez da hondino denpora asko, politika joera abertzale batekoen slogan antzeko bihurtu zan harako Euskadi ala hil be.

Behingoan ohartuko gara hiru esaldiok baieztapen garbiak dirala; ez dagoala eurotan itaunen izpirik.

Baina zer da berez ala hori? Zertarako erabili izan da gure tradizinoan? Noiz eta zelan darabile euskaldun zahar betikoek? Itaun perpausetan baino ez, salbuespenak salbuespen.

Kontua da batzuetan ohartu be ez garala egiten hor itaun bat dagoana. Itaun edo galdera zuzena danean, berehala ohartzen gara itaunka dihardugla, baina zeharkako itaunak ditugunean, ez beti.

Ezinbestekoa dogu, alkartu gura ditugun esaldiotan itauna dagoan ala ez argitzea, eta itauna eta adierazpena ondo bereiztea.  Horrezaz ondo ohartzen ez bagara, ez dogu jakingo noiz erabili ala eta noiz edo.

Norbaiti zeozeren gainean baietza edo ezetza hautatu beharra ipinten bajako baldintza, era bitara aurkeztu geinke alternatiba hori.

Itaun bidez eskatzen badeutsagu hautua egiteko, honetara egin leiteke: Bai ala ez? Baietz ala ezetz? Zer dinozu? Holan egiten dogunean, ala erabiltea toketan da hor.

Baina galderarik egin barik eskatzen badeutsagu aukera egin dagian, beste honetara esan geinkio: Bai edo ez erantzun behar dozu. Baietza edo ezetza dira aukera bakarrak. Bigarren honetan ez dau balio ala erabilteak.

Labur esanda, zertan datza nahastea? Hara: edo toketan dan lekuan ala erabiltea, pentsaurik, zelan biren arteko aukera edo hautua eskatzen dan, ala erabili beharra dagoala. Beste modu batera esanda: aukera edo hautu kontzeptuagaz ala bakarrik lotzen dogu, edo juntagailuak horretarako balio ez baleu lez. Baina hori ez da holan. Ez orain, ez lehen; ez ahozko tradizinoan, ez idatzizkoan.

Ala eta edo juntagailuen artean dagoan diferentzia ez da semantikoa, ez da esangurazkoa; esanguraz esparru bardina hartzen dabe. Sintaktikoa da diferentzia: perpausen asertzio tipoagaz dauka zerikusia: galdera egiten edo adierazpena egiten jarduteagaz. Eta juntagailu bien arteko bananketa garbia da: adierazpenezko perpausen artean edo erabili behar da beti, eta galderazkoak ditugunean bakarrik ala. Bardin da galderok zuzenak ala zeharkakoak diran, gaztelaniaz “indirectas” deitzen diran horreetarikoak.

Norbaitek esan lei: eta galderazko perpausen artean edo badarabilgu, oker jokatzen gabilz? Ez, inondik be. Edo edozein perpaus motatan erabilteko gai da. Edo juntagailu orokorra da, neutroa. Ez dauka murriztapenik erabileran. Erabilera murriztua daukana ala da; ez edo.

Estilo egokiaren alde bai egin daikegu gomendio bat. Galdera perpausen alkarketan, ahal dala ala erabiltea hobesten dogu. Zergaitik? Juntagailu hori horrexetarako sortu edo garatu dauelako hizkuntzak. Zehaztasunaren mesedetan gorde deiogun esparru hori ala juntagailuari, eta gainerako guztietan edo izan bedi marka nagusia.

Tradizinoaren eta hiztun naturalen erabilera zuzena gorabehera, gaur egungo hiztun eta idazle batzuen artean bien arteko nahaste okerra gora-goraka doala dirudi. Hau da, ala toketan ez dan kontestuetan erabiltea. Ez da denpora asko, politikari bati jente aurrean entzun neutsala: “Sinestuko dozue ala ez, baina halan izan zan”. Hor zuzena edo da eta ez ala, ez dagoalako itaunik ez itaun asmorik.

 

 

Iturriko

2015-03-23

Esatekoak 0
Ikusita: 75
2015.03.20

Lehenagoko gazteek be baekien kortejatzen

Uri hazietan eta herri txikietan, baserri girokoetan, neska-mutil gazteek alkar ezagutzeko eukezan bideak era askotakoak ohi ziran; ez beti bardinak, ez antzekoak. Ezin izan; gizarteak, lekuak, giroak eta osterantzeko baldintzakizun asko be baziralako, eta diferenteak.

Uri hazitxoetan domeketako erromeria edo paseoa izaten zan alkar ezagutu edo alkarregana hurreratzeko modu normaletarikoa. Gernikako goiko plazearen izena, Pasealekua, Pasilekue, izan da uriko bertako eta albo-herri zabaletako jente gaztea batu eta ezagutzeko leku ezagun bat. Durangon, Eibarren edo Mungian be antzera. Zenbat ezkontza egin sortu ete dira, hor edo horren antzeko pasealekuetan baterik bestera paseoan ibili edo dantzan egin daben neska-mutilen artean!

Neskatila bat begiko eban mutil bategana artez eta zuzen aurreratzea ausartegia zan lehenago. Mutila be, endemas lotsorra bazan, nekez aurreratuko zan, aurretiaz ezaguna izan barik, neskatilearen aurrean plantau eta berbetan hasteko. Kortejatze aldia luzea eta ondo neurtua izaten zan lehenago. Begiratu asko eta behar bada luzaroan. Begitukerea izaten zan sarritan begikotasuna erakusteko modua; edo begitukerak.

Lehenago ez egoan dibortziorik, ezkontza-hausterik. Betiko ezkontzen zan jentea, eta zuhurra zanak baekian ondo elejidu behar ebala bizi guztirako hartu eban laguna, gero damutuko ez bajakon. Ezkonduak banatzea legez posible izanda be, lehengo pentsakerako jentearentzat hori ez zan posible. Baldin posible balitz / inposible dana, pozik salduko neuke / nik neure senarra, bertso ezagun batzuek dinoen harira. Banakuntzea onartuezina bazan, zein zan bidea? “Ondo elejidutea euki dau!”, behin baino sarirago entzun dogun erantzuna.

Herri txiki eta auzoetako gazteek, alkarregaz egoteko edo hartuemonean hasteko, astegunetan iturria izaten eben topagune, batez be etxeetan txorroko urik ez egoanean eta uretan iturrira joan behar izaten zanean. Andrak sarri ikusten ziran lehenago, buru ganean kantina urez beterik eroiela. Kantin handia eta astuna sarritan, andra koitada errukarriak buruan eroiena, sorkiaz eginiko montsoak gozatzen eutsela buru ganeko astuntasuna.

Baina gazteen burutasunak bestelakoak izaten ziran iturri inguruan. Iturri batzuk agiri-agirian egoten ziran, herriko zelaian edo plazan. Baina baziran ezkutuagoan egozan iturriak be; troka edo sakosta baten, edo jentearen begietatik asago. Halakoetara joaten be baekien neska-mutilek uraren atxakian, ez gitxitan aurretiaz alkar hartuta, berbaz edo seinale bidez. Iturrian, hori dala edo bestea dala, barriketan denpora luzeak igaroten ziran sarritan. Gazteak astitsuago be bizi ziran orduan. Iturria, gazteentzat batak bestea ezagutzeko aukera parebagea izan da. Iturrira joate edo laguntze kontu horrek herri-kantu ezagunetan be oinatz garbia itxi dau. Neska-mutilen arteko autu honetan, berbarako:

“­Maritxu, nora zoaz eder galantori?

–Iturrira, Bartolo, nahi badozu etorri.

–Iturrian zer dago? –Ardautxu zuria.

Biok edango dogu nahi dogun guztia”.

Lehenago murkoa besapean dala joaten ziran emakumeak iturrira. Edo pegarra harturik, Iparraldeko kantu honek gogorazoten deuskun lez:

“Goizean goiz jeikirik, argia gaberik, / urera joan ninduzun, pegarra harturik.

Jaun xapeldun gazte bat jin zautan ondotik, / heia nahi nuenez urera lagunik.

Nik, ez nuela nahi urera lagunik. / Aita beha zagola salako leihotik.

Aita beha zagola, ezetz erran gatik, / pegarra joan zerautan besotik harturik.

Urera ginenian ez ginen egartsu. / Galdegin zautan ere: –Zonbat urte tutzu?

–Hamasei… hamazazpi orain'ez konplitu. / Zurekin ezkontzeko gaztexegi nuzu.

Etxerat itzultzeko nik dutan beldurra! / Ez jakin nola pentsa amari gezurra.

–Arreba, nahi duzu nik erakutsi zuri, / etxerat ethortzean zer erran amari?

–Urxo xuri pollit bat, gabaz dabilana. / Hark ura zikindurik egotu naiz, ama!

–Dakigunaz geroztik zer erran amari, / dugun pegarra pausa, gaitezen liberti!

Jaiegunetan mezea eta mezaostea izaten ziran alkar ikuste eta hartuemonerako abagadune aproposa. Mutilak be dotoreago eta neskatilak be armatuago jantzita. Eta arratsaldeko erromeria. Herri hazietan domekaro. Herri batzuetan errematan botaten zan plazea, eta musikariren batzuk hartzen eben plazea urterako edo aldi baterako; trikitilariek edo dana dalakoek. Dantzan egitearren mutilek zertxobait ordaindu behar izaten eben, eta agiritxoa ezarten eutsen paparrean. Neskatilek libre eukiten eben, ostera. Bai, ba; neskatila bako dantzaldiak pozgarri gitxi euki be eta!

Herrietan dantzan danak danakaz egitea zan usu; ez bikoteek euretara ilundi osoan. Baina dantzan edonogaz eginagaitik, etxerako orduan neska-laguntzen ez eban edonork egiten; hurreko edo hurragoko lagunak baino.

Dantzan egiteko eskatzeko be formula jakinak egozan. Mesedez? esaten zan leku batzuetan. Faborez? Gipuzkoa aldean. Ezetza aurretik egoan. Ausarta zanak beti bentajatxua. Berbalduna, berbaldun ona izatea be mesede. Berbeta labanegia izatea be ez zan beti kontua, baina berbetan ekiana, etorri ona eta irudimen aberatsa eukana gauza izaten zan batzuetan arpegirik pipertsuenari be irribarre eragiteko. Ezagunak dira harako Bilintxen bertsoak:

“Behin batian Loiolan erromeria zan.

Hantxen topatu nuen neskatxa bat dantzan,

txoria baino ere arinago dantzan.

Huraxe zan polita, han politik bazan!”

Ermitetara egiten ziran erromeria eta ibiltaldiak be sona handikoak izaten ziran. San Antonio Urkiolakoagana, Santa Luzia Laudiokora, Santa Krutzetan Bizkargira, Santa Eufemia Aulestikora... Lehen santuaren egun berean be bai, baina batez be hurrengo domekan. Ibilaldi luzeak izaten ziran kasu batzuetan. Jatekoa prestauta eroaten zan. Egun osorako joaten zan. Ermitan mezea eta erromeria, baina han baino denpora gehiago emoten zan bidean, joaten eta etorten. Batzuek burlazahar antzean esaten dabe, San Antoniok ez ebala egiten miraririk; harek ez zituala batzen neska-lagunak. Bideetan egiten zirala ezagutzak eta hartuemonak. Era hobea eta asti gehiago batak bestea ikusi, entzun, zelan dabilen, zelan jantzita doan, zelan berba egiten dauen; sustrai handia daukan edo ez; nork daukan buruan astuntasuna eta nor dan buruarina… danari erreparetako modu hobea. Egun osoa emoten zan joan-etorrian eta erromerian. Bideok oinez egiten ziran, jakina, eta denpora gehiago igaroten zan bideetan, erromeria egiten zan zelaian baino. Jatekoa etxetik eroaten zan –maletea esaten eutsien leku batzuetan–. Berba baten, egun osoa erromerian.

Errekadua edo mandatua pertsona interesaduari edo haren gurasoei egitea be sarri jazoten zan. Leku batzuetan eskekoa, etxerik etxe eta auzorik auzo eskean ibilten zana izaten zan mandataria, errekadugilea. Etxekoak be bai batzuetan; gurasoren bat, ama sarriago. Herriko abadea be bai batzuetan.

Etxeko edo senide hurrekoen bidez egiten ziran ezagupideak be sarri izaten ziran. Etxeko alaba bat ez dakit nongo mutilegaz lagundu edo ezkondu bazan, haren bidez haren anaia, lehengusu edo hurreko mutilen bat ezagutzea alaba gazteagoarentzat. Konbidadutzak be era adiutua izaten ziran horretarako.

Nogaz ezkondu be ez zan beti kontu erraza. Etxe guztietan be ez jakon gauza bati bakarrik begiratuten; bakotxean diferenteari sarritan. Mutilen kasuan, esaterako, kanpoederra zanak, berbetan ondo ekianak, txukun janzten zanak, dantzan ondo egiten ebanak edo, zertan esanik ez, irudi ederra ebanak bentajatxua eukiten eban holakoetan. Neskatiletan beste horrenbeste, garbia eta ordenadura izateaz ostean. Urlia neska batek, ermita bateko erromerian ezagutu ei eban gustuko morrosko bat, praka mil rayasegaz, abarketakaz, arkondara zuriagaz garbi jantzita. Gustuko irudia eta berbakera atsegina, nortasuna be sendoa, eta zin egin ei eban testigu barik arbola baten: kurutzea egin ei eban arbolan eta berekautan esan: “edo harexegaz edo inogaz bez”. Zin egite horren autua sarri entzun dogu; bere indarra eukiko eban, kontizu.

Ondasunak euki edo ez euki be indar handiko baldintzakizuna izan. Joerea egin da daukana daukanagaz alkartzea, gurasoen bidez eginiko tratuak bitarteko. Etxaguntza bateko seme edo alabea beste etxaguntza batekoagaz, edota batari etxea emoten bajakon, besteak dote mardula ipinteko akordua hartuta. Izan be, ezagunak dira errefrau batzuek gogorazoten deuskuezan egia honeek: “etxe hutsa, gerra hutsa” edo “Sats bako ereitzea eta diru bako ezkontzea, bardin”. Ezer bakoak, guapoena izanda be, gatxago euki izan dau ezkontza tratuetan hasteko. Etxe oneko alabeak, amaren edo gurasoen esanera sarritan, jokera gehiago ohi eukan dirudunagaz ezkontzeko, pobreari lepoa emonda. Zenbat bertso egin ete dira, enkarguz sarritan, ezkontza galdutakoen gorabeheran. “Txurreru batek engainatuta, eraman dit emaztea” dino horreetariko baten parte batek.

Posporo baten kontura be ezkontzea galdu ei zan behin. Neska-laguntzen luzaron ibili eta ostean, halakoren baten etxeko harahonakoa, etxe-ikustea edo etxera sartzea egiteko momentua be ailegau ei zan. Etxeko alabea, honen ama eta zaldun gazteori jesarri ei ziran sutondoan kontu-kontetan. Eta mutilorrek, harroskoa be bai eta, zigarroa izetzeko, surtako txingarra hartu beharrean, posporo-kaxea atera boltsikotik, posporoa izetu eta harexegaz sua emon ei eutsan zigarroari. Gauean amak esan ei eutsan alabeari: “Hori ez dozu etxerako moduko mutila. Aurrean txingarra dauela posporoa biztuten dauen gizonak etxea be galduko deutsu”. Eta haxegaitik galdu ei zan zorioneko ezkontza hori.

Mutil-lagunaren etxekoak zelangoak ziran jakitea be ardura handiko kontua zan. Gurasoa edatuna, ordia, alperra, eraltailea bazan, bildur izatekoa zan haren semeak be antzekoa urtetea.

Neskatilearen edertasuna neurtzeko ez zan beti nahikoa izaten gaztetasunak berez edo apaingarriz emoten dauen edertasunak liluratzea. Haren ama zelangoa zan jakitea be ona zan. Zelangoa amea, halangoa alabea dino esaera zaharrak. Edo edadeko gizon batek esaten eustan moduan: Alabea zelangoa izango dan jakiteko, amari begiratu behar jako.

Sukaldaritzak eta jateko-prestetan jakitea be lokarri sendoa agertu da batzuetan. Behin baserri batera joan ei zan errekadu bat egiten herriko mutil gazte bat. Segurutik ondo jakinda zein neskatila bizi zan etxe haretan eta interesa hartuta. Neskatilea taloak erreten ei egoan ezkaratzean. Eta mutil gazte horrek hartuemona bideratzeko ez ei eban akordu hobarik euki, neskatila horri esatea baino: “Nik zuk erreriko taloak pozik jango neukez ba!”. Bai eta neskatileorrek agudo erantzun: “Bai nik be zuri gustura erre”. Handixek hartu ei eben ezkontzarako bidea.

Hurrengoan gehiago.

 

Iturriko

2015-03-12

Esatekoak 0
Ikusita: 66