kontaktua
2017.01.20

ARTE-BITARTEAN, ARTEAN eta BITARTEAN

Artean eta bitartean postposizino kategoriako hitzak diraneko erabilerez jardungo dogu idatzi honetan. Leku-espazio, denpora eta gainerako eremu semantikoetan erabiliak diranez, leku-espazioaz abiatuko gara.

Irratiz behin baino sarriago zabaldu dira aspaldion Herri Aginte gune batzuetatik bialduriko ohar-mezuak. Bat hauxe: “Zornotza eta Muxika artean” trafikoaren etenak, norabide-aldaketak, auto-pilaketak edo osterantzeko abarrak izango dirala edo izan dirala. Horren antz-antzekoa, autobidearen Bizkaiko zati baten obrak dirala-ta zabaldu daben ohar idatzia: “Galtzada itxiko da gauez Gerediaga eta Ermua artean”.

Testu-inguruneotan senak agintzen dau, artean atze-hitza gaztelaniazko “entre” preposizinoari badagokio behintzat, ez dagoala zuzen erabilita, edo ez behintzat gaurko hiztunok darabilgun eran. Eta aldiz, bitartean jarri balitz, zuzentzat joko genduala bideotan gabiltzanok: “Zornotza eta Muxika bitartean”, “Gerediaga eta Ermua bitartean” dala-ta gagoz herri edo auzo-izen bi horreen tartea aitzen emoteko era zuzena.

Artean, kasu biotan, puntu edo gune biren tartea adierazo gurarik erabili da, baina izen mugagabekoei hutsik lotuta ezin da erabili. Bitartean, ostera, ondo ekanduko litzateke testuinguru bi horreetan.

Baina –en genitiboa erantsi bageuntse izen biei, batari eta besteari, zuzen modu geratuko zan. Unidade bi artean postposizinoaz alkartzea bada, edozelan be -(r)en edute-genitiboaren lokarria behar dogu: “Zornotzaren eta Muxikaren artean”, “Gerediaga eta Ermuaren artean”, edota bitartean. Bigarren eragozpen bat be badago: izen bereziak dirala, leku-izenak, eta esangura aldetik behintzat osoro mugatuak; izaki bakarrarentzat erabiliak. Beste hainbeste jazoten da pertsona-izenordainakaz be: zu eta ni legezko izenordainei txertatu nahi izan ezkero artean, ez legoke zuzen, *zu eta ni artean esatea. Ezinbestez beharko leuke izan: zure eta nire artean. Okerra genduke, baita: *aita eta ama artean. Ezinbestez beharko genduke: aitaren eta amaren artean.

Izen arrunt biren arteko “tarte” edo “bitartea” adierazo gura dogunean be, -(r)en edute-genitiboa sartu ohi dogu: “Andren eta gizonen artean diferentzia handiak dagoz”. Edo: “Baserriaren eta fabrikearen artetik igaroten da bidea”.

Izen biri eragin beharrean, izen bakarraz darabilgunean artean, aukeran daukagu izen mugagabeaz edota mugatuaz alkartzeko. Baina sintaxi banangoa dabe batak eta besteak. Izen mugagabeaz soil-soilik alkartzen ditugu bata eta bestea, eta oinarrian datzan balioa plurala da. “Lagun artean eta umore onean”. Ume artera ez hadi hurreratu, kakaztuta urtengo dok eta”.Kale artetik aldendu zan igesi”. Holakoetan lagun, ume eta kale, bi gitxienez, edo gehiago, edo asko izan leitekez.

Egia da arte horrek izen jakin batzuekin biren arteko tartea adierazoten dauela ingurune askotan, hau da, bitartea. Toponimian be horretariko hainbat ditugu: Etxarte, Bidarte, Larrarte tipokoak. Lexikalizazino arruntean bardin: besartea, etxeartea, hankartea, hutsartea, izterrartea, ostartea, e.a. Horrelan lexikalizatu dira ugarte, sasiarte eta beste izen konposatu asko.

Baina orokorrean bi baino gehiago izan ohi dira, izen askorentzako aukera dagoanean semantikoki. Arte horregaz lexikalizaturiko hainbat izenen azpian multzo edo kopuru esangurea datza: basarte, harearte, harriarte, laharrarte, sasiarte, sastrakarte…Gizarte, senitarte edo lagunarte be horrela garatuak dira. Kontestu librean be halan darabilgu: “jente artean galduta”, “arbola artean ezkutatu zan”, “egur artetik urten dau saguak”.

Izen mugatuaz alkartzen dogunean, -en genitiboa behar dogu lokarri ezinbestean. Euskal gramatikak ez dau onartzen ez *gu artean, ez *mendiak artean, ez antzekorik. Ez dago beste biderik genitibo bidez ez bada: gure artean, zeuen artean, gizonen artean edo txikien artean esatea baino. Eta artean hitzak esanguraz biren edo gehiagoren erlazinoa adierazoten dauenez, pluralezko markak behar ditugu beti: -en plurala, eta ez -aren singularra. Eredu horretakoak dira: andra-gizonen artean, senar-emazteen artean edota neska-mutilen artean, guztiak A eta B eredu bikoaren arabera eregiak.

Badira salbuespenak pluraleko genitiboa erabilte kontu horretan. Nagusiena izenordain posesibo bihurkariena da. Singularraz sortuak dira neure artean, heure/zeure artean edo bere artean. Hor pentsa leiteke bihurkaritasunak bikoiztu egin dituala ni eta neure, zu eta zeure, ha eta bere. Horregaitik esan ohi ditugu: “pentsau neban neure artean”, “zeozer esan eban bere artean”, “egizu zeure artean, ingurukoak zeure onez dabiltzala”. Osterantzeko salbuespenak be badira, izen singularraz eregiena, baina banakak dira gure tradizinoan.

Izenordain zehaztugabe eta zenbatzaile kategoriei laguntzen be sarri darabilgu artean. Askoren artean. Gitxiren artean. Hainbaten artean. Hainbesteren artean. Ororen artean. Zenbaiten artean. Batzuen artean. Norbaitzuen artean.

Adberbio eta adizlagun batzukaz batera be badarabilgu artean.

Leku-espazio eremuko adberbioen artean ezagunenak: hona artean, horra artean eta hara artean, hirurak adlatibo markadunak.

Denbora eremukoetan arte postposizinoa da gaur nagusi, tradizinoz erabiliagoa izan dan artean baino gehiago ingurunerik gehienetan. Esangurearen aldetik, denporearen ikuspegia azken mugaren arabera kontenplatzen da gehiago, iraupenaren arabera baino. Noiz arte, gaur arte/artean, gero arte, bihar arte, etzi arte, laster arte, beti arte… edota adlatibo-atzizkiaz eregitako adberbio edo adizlagun asko denporearen atze-muga adierazotekoak dira. Hurrengora arte, datorren urtera arte, hurrengo egunetara arte. Mogelen erabilera klasikoan artean da nagusi: noiz artean, orain artean, goiz artean… eta osterako artean (‘hasta la vuelta’).

Arloari amaiera emoteko, bitartean postposizinoaren gainean berba bi. Semantikoki markatuagoa da artean baino, bi zenbatzailearen presentziak ondo agiri dauenez. Eta biren arteko erlazinoetan marka hau goitu jako artean zaharrari apurka-apurka, XIX. mendetik atxina, baina batez be XX. mendetik honuntz. Berariaz ingurune sintaktiko batez jabetu da bitartean: egitura sintaktiko biren arteko erlazinoa markatu nahi danean, izen biren arteko hartuemonetan.

Leku-espazioaren zen denpora eremuan, bietan erabilten da. Eta kasu batzuetan, ingurune sintaktiko zabalagoetan artean baino. Eraz esan daiteke: Barakaldo eta Erandio bitartean dagoala Errontegiko zubia. Edota: Zornotza, Muxika, Morga eta Larrabetzu bitartean dagoala Bizkargi mendia. Izen mugagabeaz be ugari erabilia da: Harri bitartean ezkutetan ei dira sugelandarak. Edo: Horma bitartera jausten da itogina.

Diferentziak markatu gura diranean be eraz sartzen da. Domingo Agirrek Garoa-n darabilena, kasurako: “bada ezberdineztasun handi eta agiria zegoan artzai horren eta bere semeen bitartean”.

Denporearen eremura etorrita, izen mugagabeakaz erabilia da: Negu eta udabarri bitartean ospatzen dirala Inauteriak. Izen bereziakaz be bai: San Markos eta San Jurgi bitartean erein behar dala artoa. Eta zer esanik ez aditzakaz. partizipioakaz: “Zu etorri bitartean zain egongo gara”. Edota aditz jokatuaz: “Zu zatozan bitartean afaldu egingo dogu”.

Asko da honenbestegaz, eta osterako artean.

 

Iturriko

2017-01-20

Esatekoak 0
Ikusita: 65
2017.01.13

ZeTARIKOa edo haTARIKOa

Zetarikoa eta zelakoa ez dira bat, behin baino sarriago nahastetan baditugu be esanguraz. Azkuek -tariko horren esangurea, honetariko, horretariko, hatariko edo bitariko hitzen erdal ordainen bidez adierazoten deusku bere Morfología-n: “de esta especie, de esa especie, de aquella especie” batetik eta “de dos especies” bestetik.

Hitz oso nortasuna hartzera heldu dira -tariko atzizkidun eratorri ezagunenak, hau da, batez be erakusleak: honetariko, horretariko, hatariko (haretariko), pertsona-izenordain pluralak (gutariko, zuetariko, euretariko), izenordain zehaztugabe batzuk: zetariko, ezetariko, edozetariko, zenbatzaile batzuk: bitariko, askotariko, danetariko eta ordinalak (–garren atzizkidunak): lehenengoetariko, bigarrenetariko, hirugarrenetariko. Batez be aitatu ditugun hitz kategoriok.

Izen eta adjektiboakaz darabilgunean –tariko atzizkia, hor ez dago ezetariko lexikalizazinorik. Eraz esan daikeguz: handietarikoa, txikienetarikoa, gizonetarikoa edo andretarikoa, baina horretan guztiotan hitz naturalak atzizki bakoak dira: handi, txiki, gizon, andra.

Atzizki hau morfologiaz bikotxa da, edo bikuntzakoa, eta “gaindeklinazioa” deritxagun fenomenoaren barruan esplikatu ohi da: -tarik edo -etarik ablatiboa (mugagabea eta plurala) batetik eta -ko leku-genitiboa bestetik.

Eta aldi berean gehitu beharrekoa da, beronen esangurarik behinena eta oinarrizkoena partitiboa dala; osoaren eta partearen arteko erlazinoa adierazoten dau, -en arteko postposizinoaren hur-hurrekoa. Pertsona-izenordain edo erakusle pluralakaz darabilgunean dakusku argiro balio hori: Zuetariko zeinek daki erantzuna? (zuen arteko zeinek). Gutariko inori ez jako horrelakorik komeni (gure arteko inori). Hareexetariko bat gurako neuke geuretzat (multzo edo osotasun haretatik bat).

Balio horretatik abiatuta hedatu dala esango neuke, Azkuek adierazotako beste balio horretara: “especie, género, clase, tipo” eremuko esanguretara. Eta gaur egun, balio bixeok ditu indarrean -tariko atzizkiak, testuinguruen arabera.

“Mutiko hori gutarikoa ez da, zuetarikoa baino” esan eutsan andra batek bere koinateari, honen semea dala-ta, aitzen emon gurarik amatara emon ebala aiurriz, odolez edo endaz, eta ez aitatara; emaztearen aldera, eta ez gizonarenera, jakina. Gutarikoa izateak, gure modukoa, gureen antzekoa edo klasekoa, gureetarikoa, esan gura dau hor.

Bietariko bat: edo zuk hartzen dozu edo nik hartzen dot”. Aukera biren artean bat hautatzea adierazoten da hor. Osoa eta partearen arteko hartuemona.

Dendan salgai dagozan sagar mueta diferenteen artean bat hautatuko badot, saltzaileari esan neio: “Honeetarikoak emoidazuz” (multzo honetakoak). Baina saltzaileak itaun egin leit segiduan: “Ez dozuz gura horreetarikoak edo beste hareetarikoak? Gozoak dagoz, gero!”

Egia esan, balio biak nahastean ditugu erabilerarik gehienetan. Ardao marka diferenteak baditugu kartoi-kaxetan, hartu nei kaxa bakotxetik botila bana: honeetariko bat, horreetariko bat eta hareetariko beste bat.

Beste zalantza edo nahasbide bat, aurrera ohi jatorkuna, mugagabeaz ala pluralaz erabilia dan atzizki hau: -tariko ala -etariko, berba baten. Erantzuna: balio plurala datza atzizkiaren atzean, baina atzizki mugagabeaz (-tariko) deklinatzen dogu hitz kategoria pronominalakaz sarritan. Erakusleakaz agiri jakunean gure tradizinoko testuetan: hatariko, horretariko eta honetariko dira era normalak. Baina erakusleon atzean zentzun plural garbia dagoanean, plurala erabiltea komeni da: “Ikusten dozuz sagarrok? Ba honeetarikoak gura dodaz”.

Pertsona-izenordainen artean gu, zuek eta eurak/eurok bakarrik dira atzizkia onartzen dabenak: gutarikoa, zuetarikoa, euretarikoa. Hizkuntzak ez dau onartzen ez *nitariko, ez *hitariko, ez *zutariko formarik.

Izenordain zehaztugabeetan, zetariko, ezetariko eta edozetariko formak ditugu, baina gogoan izan daigun zer, ezer, edozer izenordainak numeroz neutroak dirala, bardin balio dabela batentzako zein gehiagorentzako.

Atzizki ablatibo-genitibo hau sartaldeko euskal hizkeretan garatu da, ez beste euskal hizkeretan. Erdialdean –tako soila erabilten da balio partitibo horretarako: Gutako bat. Zuetako norbait. Ekialdeko hizkeretan, ostera, eredu zaharra gorde da. Hau da, balio partitibo hori ablatibo-atzizki soilaz markatu izan da, eta egiten da gaur egun be. Adnominal eginkizuna dauela be, Iparraldeko hizkeretan –etarik marka da tradizio osokoa. Axular, lekuko: “Aitzitik haur da nik nahi nukeien gauzetarik bat, ene enseiu aphur hunek kilika zinitzan eta gutizia, enseiu hobeago baten egitera eta ene hemengo falten ere erremediatzera.”

Sartaldeko tradizinoan be oparo iraun dau ablatiboaren balio partitibo horrek, Iparraldean legetxe, -etarik marka berorren bidez, beste euskalki-hizkera guztietan lez. “Esaidazu irurotarik edozeinek” itauntzen deutse Peru Abarkako Maisu Juan barberuak bere solaskideei.

Baina -tariko/-etariko be aspaldi sortua dala dirudi. Gure idazle klasikoen artean horren lekukotasunak badira, baina ez dira ugariak; mehats agiri da. Eta lekukotasun guztiok hitz kategoria pronominaletara mugaturik dagoz. Honetarikoak agiri da Juan Jose Mogel edo Frai Bartolomegan.

Sartalde-bizkaieraren ordezkari diran idazleen artean, Añibarrok badarabil honetariko, baina sarriago darabilz honeetarik bata edo bestea, bitarik bat eredukoak. Belaunaldi bat gerorago Juan Mateo Zabalak askoz ugariago eta kontestu gehiagotan darabil atzizki bikotxa. Besteak beste, horretarikoak, euretariko, zuetariko, zeuetariko, zeinetariko, lelengoetarikoak, bigarrenetarikoa eta gehiago.

XX. mendean asko ugaritu eta aniztu da atzizki honen presentzia euskal literaturan. Azkue, Kirikiño edo sartaldeko beste idazle askoren lanetara jotea nahikoa da, dinogunaz ohartzeko. Zamarriparenak dira ondoko esaldi biok. Bata: “Izartu zara? –esan eutsan behingoan lapurretariko batek, ardao usainez beteriko berbaots gogorragaz”. Bestea: “Eta Gantxo Pantzak afari bat emon deutso uri hatako jatetxerik dotoreenetariko baten. Eurok be dotoreak dira eta…, ez da mirari”.

Akabu aurreko zehaztasun interesgarri bat. Butroialdeko euskeran behin eta barriro entzungo dozuez honako berba moduak: Zetaringoa? Honetaringoa ala hataringoa? Gutaringoa eta ildo horretakoak.

Horren atzean atzizki zahar itxurako bat dogu: -tareango. Halanda ze, zetaringo < zetareango zaharragoaren ahozko errealizazinoa da; honetaringo < honetareango zaharragoarena. Eta bide beretik: persona-izenordainetan, gutaringo < gutareango, zuetaringo < zuetareango; erakusleetan, hataringo < hatareango, horretaringo < horretareango, eta bardintsu izenordain esparruko beste guztiak.

Arkaismo biziak dira Butroialdeko horreek. Itaun bat eragiten deuskue –taringo (< -tareango) atzizkidun hitzok. Bizkaiera sartaldean ablatibo-genitibo atzizki bikotxa zaharra dalako agiri garbiak ez ete dira? Holan bada, lehenago-lehenagoko mendeetarik letorke bizkaiera sartaldean atzizki bikotx hau, itxura bataz edo besteaz: -tariko formaz edo –tareango formaz.

Akaberako oharra. Erabili daiguzan ikara barik –tariko atzizkidun hitzak, ez bakarrik pronominalak. Bardin beste guztiak: ederretariko, umeetariko, dabilenetariko, egindakoetariko edo beste. Baina euren esangura berezi horregaz. Ez –lako, legezko, moduko eta modalidade hutsa adierazoten dabenen esangureaz. Batzuen eta besteen balioak garbi bereizirik baino.

 

Iturriko

2017-01-13

Esatekoak 0
Ikusita: 109
2017.01.04

“Iguzu gaur geure EGUNEANGO ogia”

Guk geure denporan ezagutu ditugun “Aita Gurea”ren euskal bertsinoetan ez dogu ez entzun ez errezau goiko izenburuan ipini dogun hori modu berberean. Bai seguruago: “emoiguzu gaur geure eguneroko ogia” edo hurreko esaldi moduren bategaz.

Batetik iguzu aginteera-adizkia dogu, zahar gelditu dana, emoiguzu ezagunagoa nagusitu dan bitartean. Hondino be Gipuzkoako partean txukun entzuten dira honako agur-formulak: Gabon digula, jaunak! Edo: Egun on dizuela guztioi! eta antzekoak. Formula gisa iraun dabe, baina *in aditzaren beraren jokoa zahar egina da aspaldi. Aspaldiko euskeran entzuten ziran agintezko adizkirik gehienak, indazu, iguzu, indak eta beste hainbat ahazturan galdu ziran sekulako. Baina iguzu adizkiak luzaro iraun du bizirik, eta euskara osoan, batez ere Aita Gurearen errezu testuetan.

Antzeko zerbait jazo da eguneango edo egunean-eguneango adnominal zaharragaz be. Aspaldiko eguneango ogia, azken mende biotan batez be, eguneroko ogia bihurtuz joan da. Baina halanda be, XIX. mendean barrena sartu eta ostean, eta hainbat osterago be, normaltasunez erabilia izan da eguneango hori; hau be Aita Gurearen errezu-testuan gehienbat, baina horrezaz ostean be bai. Eguneango eredu hau bizkaierara mugaturik egon da ia beti. Gipuzkeraz behin irakurri dogu, baina Mogelen lumaz. Peru Abarka-n Txorgori artzain giputzari eraso deutsan Aita Gurearen bertsinoak oso-osorik gorde dau esapide hori: Egun iguzu gure eguneango ogia. Gainerakoetan egunoroko agiri dala esan daiteke.

Jatorriaren aldetik, oinarritutzat emoten da eguneko adnominalaren azpian eguneango datzala. Adberbioetan da ezagun-ezagun inesibo-genitiboen arteko sakoneko bakuntza hori: -n inesibo zaharraren eta -ko genitiboaren artekoa. Ez dago erreparatu baino hurrengo bikoteei: non/nongo, hemen/hemengo, orain/oraingo, orduan/orduango. Horreetan agirian gorde dana estarian egon ohi da izen kategoriako hitzetan. Leku-izen batzuetan be –gero deitura bihurtu izan dira horretarikoak sarritan– inesiboaren (batez be -n zaharraren) eta leku-genitiboaren bakuntza agirian dago: Bengoa, Bengolea izenen kasua.

Adberbioetan bere horretan gorde da arkaismo hori, bardin leku esparruan edo denpora eremuan, zein osterantzekoetan: hon/hongo, han/hango, aurten/aurtengo, egun/egungo, ostean/osteango, artean/arteango eta beste gehiago. Baina hitz kategoria nagusietan (izen-adjektiboetan) atzeraka joan da, harik eta -ko genitibo-atzizkia bere soilean geratu dan arte, atzizki bikotxa, -ango/-ngo, desagertarazoaz edo bazterrarazoaz.

Izen kategoriara etorrita, leku-espazioaren eremuko -ango tipoko atzizkiak bakan agiri dira gure izkribuetan. Ezagunak diran pare bat aitatuko ditugu. Bata Mondragoeri su-emotea gogorazoten dauen kantuan agiri dana: “Ganboarrok su emaitean / asi dira, ta onegaz urten daude beralan / oñeztar barruangoak,/ zein erre ez zitezan”. Barruan egozan edo barruko oinaztarrak, esan nahi da.

Bestea, Lazarraga poetaren ahapaldietariko baten: “Konjuraetan oi ta deutzut / gorputzeango aragiok, / nigana manso dakarkezula / zeure begitxo linda biok”. Hemen be, gorputzeango horren esangurea gorputzeko adnominalaren berbera da.

Inesiboa bizidunetarako garatu dan -gan atzizkiaren gainean be erantsi izan da -ko, bakuntzaren ondorenez –gango sorrarazoaz. Baina -gango atzizki-bikotx honek badau berezitasun sintaktiko bat: sintagma funtzino diferente bi ordezkatzen agiri dala gure testuetan: adnominal funtzinoaz eta adizlagunarenaz.

Añibarrok pertsona-izenordainaz darabil banaka batzuetan atzizki hau. Adibide bi: “Nik galdu dot zure seme izatea, baina zuk ez nigango aitetasuna”. Bestea: “berbarako, umiltasuna, Jaungoikoaren alderako maitetasuna, beragango esperantza ta uste bete betea, gorputz-arimako garbitasuna edo beste onelangoren bat”.

Mogelek, ostera, atzizki bikotx hau adizlagun funtzinoaz darabil, helburuzko esangureaz hatanbe: beregango, eurakgango edo niregango moduko adizlagunetan, batez be norbere buruagaz berba egite kontua aitzen emoteko edo norbere kolkorako zeozer esate kontua danean: “Ez leuke esango beregango: –Onelan bein eskubak ezarri ta banatu nabenak zer egingo ez deust gero”?

Adizlagun adberbiotua dan berban-berban esapide errepikatuaz be berban-berbango garatu da. “Berban berban darabil guzurra ahoan” esakera ohikoa dogu gaur be, baina ez hainbeste Frai Bartolomek darabilen adnominal hau: “Emeti agiri da, kristinaubak, orrako berban berbango guzurtegijori guztiok ta bakotxa diriala pekatubak”.

Ostean adberbioaren gainean eregiriko osteango adnominala be aspaldi zaharrekoa da, baina gero be oparo erabili izan dana eta gaur egun be bizirik dirauena, berariaz Lea-Artibai inguruan (ostiengo, ostingo). Lazarragarena da neurtitz atal hau: “eta osteango beste berbaen artean egion erregutu legiola konpania Silbero egoan aposentura joaten”. Eta Juan Jose Mogelena geroago garreneko beste hau: “Alperrik nekatuko da gizona Jangoikuak izentautako bidiaz ostiangorik zerurako billatuten”.

Denpora eremuan, goian esandako lez, eguneango dogu maiztasunik gehieneko hitza. Baina ez bakarra. Besteok be han-hemen irakurri ditugu: gabeango (gau), asteango (aste), urteango (urte). Erabiliak izan diran seinale. Beste denpora-izen batzuen errastua nekezago topetan da: hileango (hile), goizeango (goiz), arratseango (arrats), neguango (negu) edo udango (uda), berbarako. Baina horrek ez dau esan gura erabili izan ez diranik. Gaur hilero, goizero edo arratsero esango gendukezanak –ango markaz adierazoko ziran segurutik lehenagoko aldietan, sartaldeko euskeran behintzat.

Eguneango, asteango, urteango formek ez eben iraungo bizirik, eguneko, asteko edo urteko esangurea euki balebe. Aldirokotasun edo maiztasun zentzun berezi horretarako berezitu diralako iraun dabe batik bat, nahiz eta horretan be galtzaile subertau diran luzarora eguneroko, asteroko, urteroko formen mesedetan. Eta luzaroago bizirik iraute hori Pater Noster errezuko formuleari be egotzi leikeo apurren bat. Betolazaren XVI. mende hondarreko dotrinan (1596) datorren “emon egiguzu egunean eguneango gure ogia” edo Olaetxeak 1763ko bere dotrinan dakarren “emon egiguzu gaur geure eguneango ogia” belaunez belaun esan eta irakatsi dira sartalde-euskeradun lurraldeko familiarik apalenetan be.

Gabeango agiri da, Xahok bere kantutegian jaso eban bizkai amodio-kopla zahar baten; egitura bitxia benetan: “Zizpurua da neure / gabiango lua, / negarra, egunezko / mantenimentua”. Gabeango loa: gaueroko, gau guztietako loa.

Asteango be behin baino sarriago agiri da, batez be dotrina gaietan. “Mundua danik gorde bear izan da asteango jaiegun bat”, gogorazoten deusku Añibarrok. Eta errepikaturik be sarri, bai lehen eta bai oraintsuan. Ipiña eta Ipiñatarrren barri liburuskatik jasoa da ondokoa: “Astean-asteango diruak poztuta, (...) hara beharrean joateko zaletasuna gehiagotuaz joan jaken”.

Urteango autortza edo konfesinoa egitea lege zan kristinauentzat lehenago. Halango itaun erretorikoaz gogorazten deusku berau Añibarrok: “Etxeko agintariak badirautsu, jaiegunean mezarik ez enzuteko, urteango konfesiñoa ez egiteko; obedituko zeunskio?”.

Denpora-izenok egitura errepikatuaz agiri dira sarri aspaldi-aspaldirik. Adizlagun gisa inesiboan halantxe ohi darabilguz gaur be, aldirokotasuna adierazo gura dogun bakotxean. Egunean-egunean, astean-astean, hilean-hilean, urtean-urtean lokuzinoaz balietan gara sarri hiztunok, adierazkortasun handiagoa erantsi gurarik seguruen, egun guztietan egitura neutroaren ordez.

Halantxe jazo da –(e)ango atzizkidunaz be. Egunean eguneango ogia agiri da dotrina zaharretan sarri. Edo Frai Bartolomeren berbaz esanda: “Soin jasoa, soin garbia, soin ona, (daukanak) soin ondraua Jesusen mai santurako. Baina ez soin nasaia. Ez soin jausia ta edegia. Ez soin arroa ta aixetsua. Ez soin armatua ta bilostua. Ez soin barregarria. Ez monoen soina. Ez egunean eguneango moden soina.” (Bart Ikasik III, 216).

Astean-asteango egitura errepikatua be gure klasikoetan irakurri geinke: “Emeti dator bada, pensakizuna, ta ez gitxi balio deuskuna, geure astean asteango edo sarriagotako eginbear altu ta nausi bati kobru emoteko” (Frai Bartolome).

Urtean-urteango be autore beragan: “Au da, neure kristinaubak, urtean urteango domeketako ta jaietako asierea ta eginbearra.” (Frai Bartolome).

Egitura honetakorik adizlagun funtzinoaz behin be ez dogu jaso; ez behintzat Mogelek bere idatzietan darabilen beregango lakoxerik. Adnominal funtzinoaz agiri da ia beti -ango erlazio-hizkia, goiko adibideetan ondo frogatu danez. Halanda be, hondar-erabilera izanagaitik be, merezi dau aitatzea behinik behin izenondo gisa dauen erabileratxoa be; adjektiboaren kategoriaz, izenaren eskuman kokaturik, honegaz sintagma osotzen dauela. Erregistratu ditugun adibideak bakanak badira be, ondo agiriak eta erakusgarriak dira, eta aintzat hartzekoak.

Aita Gure zaharrean be behin edo behin ogi eguneangoa eredua agiri da eguneango ogia erregularraren aldamenean. Kapanagarenean, urrun joan barik: “geure ogi egunean eguneangoa emon iguzu”.

Añibarro dogu eguneango honi onurarik gehien antzean ateraten deutsan idazlea, eta adjektibo modura erabilirik be bai. Halan: “baldin seme au sartu bada konbentuko nobiziaduan, larga bear dau habitu santua, bere bearra badabe aita edo amak mantenu eguneangoa irabazteko; ta premiña estuan igaro artean ezin profesatu ta fraidetu liteke”. Eguneroko janaria adierazoteko darabil mantenu eguneangoa, izen-adjektibo egitura finkoa balitz legez.

Idatzi honi amaiera emon baino lehen, gogora ekarri daigun halako berpiztealditxoa be ezagutu dauena atzizki honek, batez be gerraosteko idazleren batzuen artean. Gaur egun eskela edo hedabideetako hilberrietan itsatsirik geratu da harako “gorpu aurreango” mezea hain herritako hain eleizatan eta hain ordutan egingo dalakoa.

Eta berariaz Leintz-Deba inguruko idazleen eskutik oraintsuko idatzietan be irakurri leitekez hondino honangoak: hilean-hileango jornala edo urtean-urteango ospakizuna. Eta ibili beitez. Zergaitik ez?

 

Iturriko

2016-09-16

Esatekoak 0
Ikusita: 108
2016.12.23

“Ez dozu zer ipini dudarik”

Gaur egun beste era batzuetara esan eta entzuten dira, gaztelaniazko “no tienes que poner en duda” edo “por qué poner en duda” ereduko esaldiak. Erderaz “no tiene que ser así” edo “por qué ser así” euskeraz esateko, sarriago entzun edo irakurriko dogu gaur euskeraz: Ez dauka zertan holan izan edo Ez dauka holan izan beharrik. Eta baleiteke, euskera txatxarragoan emonda dagoan beste hau be entzun edo irakurtea: *Ez da zertan halan izan behar.

Baina euskerazko tradizino zahar eta klasikora bagoaz, nekez irakurriko dogu ez zertan ez beharrik hitzakaz lagunduriko partizipio perpausik. Eta bai ostera, beste eredu honetan edo antzeko baten oinarriturik: Ez dau horrelan zer izan.

Barrutia eskribauaren Gabonetako ikuskizuna (Acto…) antzezlanean aingeruak berba honeekaz sinistarazoten deutso Andra Mariari seina erneko jakolako barri ona,: “Ez dozu zer efini batere dudarik, / ezta zeruarentzat inposiblerik”. Ez dino ez: zertan ifini, ez ifini beharrik.

Denporan atzerago jota, gure errefrautegi aspaldirengoan, 1596ekoan, badogu egitura beronen beste errastu bat, eta bikotxa baten faltan: “Elli doillorrean ezta zer autu, / ta bizar gorritan gitxi zer sinistu. // En ruin ganado no hay que escojer, / y en barba roya poco que creer” (384).

Aditz nagusia ezezka emona agiri da honeetan: ez dago, ez da, ez dauka edo ildo horretako aditzak izan ohi dira, mende perpaus legez zer galdetzaileaz eta aditz partizipio soilaz eregiriko egitura dabela. Zehar galdera perpausak dira berez, baina aditz laguntzailerik ez ohi da agiri; partizipio soila besterik ez.

Oraintsuko idazleetara etorrita, XIX. mende hasierara, J.A. Mogel dogu gure klasikoen artean egitura honen eredu bikain bat, nahiz eta Agirre Asteasuko, Frai Bartolome eta belaunaldi horretako beste idazleetan be egitura hau bardin-bardin agiri izan.

Madalena benterea laprast eginda behera jausi eta manketan danean Peru Abarka elabarrian, eta sokorruka eta barberu eske hasten danean, berehala urteten dau Maisu Juanek aurrera, esanaz: “Ezta zer ekarri barberurik; neu naz barberurik asko!”.

Mogelen beste honetariko pasarte batzuk: “Ez dago zer bildur izan gaurko egunian”, ez dago zertan bildur izan esangureaz. “Eztauka zaldiaren biurrerari zer egin, bere erru baga il edo galduten bada”, ez daukala zaldiaren kalte-ordaindik zertan bihurtu ugazabari, aitzen emoteko. Eta hirugarren bat: “Beraz eztago zer penitenziarik egin”, gaur esango gendukena ez dagoala zertan penitentziarik egin.

Gure klasikoen egitura hau guztiz aldendua danik esaten ez nintzateke ausartuko, eta idatzirako behinik behin, erabilgarritzat joko genduke, baina zertan galdetzaileagazkoa be aintzat hartuta, jakina.

 

Esanguraz harean diferenteak dira, baina egitura bere-berekoak ondoko besteok be, beti be aditz nagusia ezezka emona dala eta zehar galdera perpausa aditz partizipio soilaz eregia. Halangoak dira, berbaz hain sarri erabili ohi doguzanok: Ez dauka zer ikusi. Ez dago zer esan. Ez dauka nork emon.

Baina arazoa da, goiko esaldien esangurak adierazoteko, egitura bitxi samarrak irakurten dirala batzuetan: ez du ikustekorik ezer, badu ikustekorik eta horretarikoak. Azken honeek, gramatikaz zuzenak ez diranik ez neuke esango, baina bai hiztunok nekez darabilguzala eta tradizinoak be nekez on egiten dituala.

Galdetzaile bat (zer ohi da normalena) eta aditz partizipio soila (ikusi, egin, esan…) dira hor mende perpausa osotzen dabenak, aditz nagusia ezezka edo baiezka (ez dauka / badauka, ez dago / badago, ez da / bada…) agiri dala. Baina beti be, bai aditz nagusiak eta bai galderazko mende perpausak subjektu bera dabela, edota pertsona bera bietan agiri dala. Hori da arrazoia, hain zuzen, aditz laguntzailerik agirian ez izateko.

Honelako egiturok zabal dabilz euskeran: ez dakit zer pentsau be, ez dauka nora joan, badauka nork gobernau… eta bardin ezezka: ez dauka zer ikusi. Edozelan be, mendeko aditz horrek ez dau mugatzailerik beregantzen, ez –a mugatzailea, ez –ik partitiboa. Halanda ze, ez gagoz behartuta esatera: Ez dauka zer ikusirik edo Badauka zer ikusia. Nahikoa dogu, batean zein bestean, zer ikusi soila erabiltea, mugatzaile barik.

Mugatzailea erabili ahal izateko, zer ikusi egitura binangoa barik, zerikusi izen konposatua behar dogu, zeresan, zeregin eta beste antzeko batzuen erara sorturiko izen konposatua. Orduan bai, batera idatzita dagoanean, zer esan > zeresan, izen kategoriako hitza sortzen da eta orduantxe onartzen ditu -a, -ik edo beste determinatzaile bat. Eta esan geinke: Horrek zerikusia dauka beste honegaz edo honek ez dauka beste ezegaz zerikusirik.

Egitura okerrak dira, gure eretxian, ondokoa langoak: *Zer ikusi dauka horrek nik esandakoaz? Zuzena beste hau litzateke: Zer dauka zer ikusi horrek…? Zuzentzat jo leiteke beste hau be: Zer zerikusi dauka horrek…? Baina kasu horretan zerikusi izen lexikal osotzat hartu behar da, zer galde-determinatzaileagaz sintagma osotzen dauela.

 

Aditz laguntzailea behar ez dala eta behar ez dan ingurunean sartu beharra da gaur egungo akats zabalduenetariko bat. “Ez dakit zelan esan” egitura sinplea daukagula, zertan aditza behartu “zelan esango dodan” laguntzaile eta guztikora? “Neuk erakutsiko deutsat zelan berba egin” esan daikegula, zertarako laguntzaileaz hornidu: “zelan behar egin behar dauen?” esatera behartuta?

 

Idatzi honi akabera emoteko, Zamarripa txorierritar idazle eta gramatikari zolia jatorku gomutara. Maisu izan genduan herri-berbetako hainbat esapide edo modismo azaleratzen eta idatzira eroaten. Eta jardunean darabilgun puntu honegaz zerikusi zuzena dabelakoan, bere Manual del vascófilo bardinbakoan jaso zituan, eta hiztunontzat guztiz ezagunak diran esaldiak dakarguz hona: Zer egin ezean. Nori emon ezean. Zein hartu ezean. Eta kontestu honegaz argitu: “Eguraldia be zer egin ezean dago”.

Zer ikusi, ha ikasi. Bajagok, mutilak / neskatilak, non eta zer ikasi!

 

Iturriko

2016-12-23

Esatekoak 0
Ikusita: 118
2016.12.16

BiKUNTZAko bizimodu estua

Atzizki hau, -kuntza, aurrez pentsa leiteken baino ugariagoa da gure tradizino idatzian, oraintsuan edo azken hamarkadetan ezagutu dauen hitz-sorkuntza indar barritua edo aurrerakuntza bazter itxita be.

Euskera kultura-hizkuntza lez garatzen eta hedatzen joan dan ginoan, kultura-hitz barrien sorkuntza be bizituz joan da, eta eratorkuntza prozesu horretan atzizki hau izan da mesedetuenetariko bat. Izan be, euskal edo jator usaina darie beronegaz sorturiko eratorriei, batetik. Eta zentzun dinamiko baten adierazle diran izen abstraktoetarako ondo ekantzen dan atzizkia dogu, bestetik.

Jakina da badituala lehiakideak be -kuntza atzizkiak. Hitz edo berba hartzen baditugu oin-hitz modura, hizkuntza eta berbakuntza garatu dira, baina bi horreen aldamenean badira beste batzuk: hizketa eta hizkera batetik eta berbakera, berbeta, berbaikune bestetik. Ibili aditzaren gainean eregia da ibilkuntza, lehiakide dituala ibilkune, ibilketa eta ibilkera, zein bere adiera edo zehetasun bereziakaz.

Hizkuntza eta berbakuntzaren antzeko kideko eratorriak beste gehiago be badira. Halan, antolatu eta eratu aditzen gainean sorturiko antolakuntza eta erakuntza izenak.

Euskerazko zientzia-izen moderno asko sortu dira -kuntzari esker. Medikuntza arloan ebakuntza, adibidez, edo urigintza (hirigintza) arloan eraikuntza.

Hazi aditzean oinarrituak dira hazkuntza guztiak, besteak beste abelazkuntza. Eta hezi aditzaren gainean eregia, hezkuntza. Ikasi aditzean, ikaskuntza, eta irakatsi aditzean, irakaskuntza. Ikertu aditzean, ikerkuntza. Prestatu aditzean, prestakuntza. Barritu/berritu aditzean –eta ez horren jatorriko adjektiboan–, barrikuntza /berrikuntza, gitxi batzuk izentetearren.

Gaur egungo gai eta jakintza arlo diferenteetan dago ondo ordezkaturik atzizki hau. Dala irakaskuntza, dala ekonomia, dala filosofia, edo bardin artea.

Baina jo daigun atzera azterren zaharragoen bila. Azarri (ausartu) aditz zaharretik garatua da azarkuntza (ausardia), gure errefrau zaharretan agiri dana: “Azarkuntzeak bildurra uxa bez, ze ilteko edo biziko gudura goakez” (RS 165).

Zemai izen zaharragotik garatua dan zematu aditzetik eratorria dogu zemakuntza izena be, zemai edo mehatxuak egiteko berbazko egintza adierazoten dauena. J. Mateo Zabalaren idatzietan ugaria: “iragarteko ze gorrotogarriak dituzan seme-alaba gaisto, gurasogin gogorrak, egiten deutsez kontrako zemakuntza itzalak”. Juramentuetan lau eratakoak dagozala gogorarazoten deusku idazle berorrek: “Lau modutakoa da juramentua: baieztua, edo baiezkoa, zematugina / zemakuntzazkoa edo amenazazkoa, biraozkoa eta aginduzkoa.” Añibarrok “juramento conminatorio” erdal kontzeptuaren ordaintzat dakarsku berori.

J. Mateo Zabala bilbotarra dogu atzizki honi emendioa ondoen antzekoa ateraten deutsana, baina artean Mogelek eta Añibarrok be polito ustiatu izan dabe euren idatzietan. Hiruron testu marapiloko hariari tenka eginez, hainbat kontzeptu abstraktu adierazoteko izen eratorkuntzagaz topo egingo dogu. Abede ordenaz aitatuko ditugu batzuk. Arkuntza, presentzia adierazoteko: “Sinistu egidazue, guztizko kalte negargarriak etorri dira, gurasooak umeen arkuntzan (parean) alan eginagaiti”. Haserrakuntza (haserrekuntza), haserre edo haserretu hitzen gainean sortuak dira, artean batez be Mogelek eta Añibarrok darabilen hitza, baina ugarien idazle bilbotarrak horraitino; ondoko pasarte zorrotz honetan zehatz txertaturik: “Kanpora bada, biraoak, kanpora juramentu alperrak, kanpora aserrakuntzak ta ordikeriak, kanpora berba loiak, zantarkeriak ta seigarreneko guztia”. Atzerakuntza be taiu zaharreko izena dogu, baina ez gaurko adieran, ezpada “retraimiento, desgana” zentzunean. San Pabloren hitzetan: “Jaunak, zeuek dakizue Asian sartu nintzanetik, zer ta zelan egin dodan zuen artean egon nazan aldi guztian; zelan izan ez dodan atzerakuntzarik zeuei Jangoikoaren bidea erakusteko”. Berbakuntza eta hizkuntza izenen gainean eihoriko eratorriak dira (berba eta hitz), batzuetan “lengua, lenguaje” esangurarik orokorrenaz: “Euskaldunak bagara, zetarako berba egin ez geure asaben berbakuntzan?” abertentzi eta epai zorrotza zuzentzen deutse Mogelek herritar euskaldunei. Beste batzuetan berbaldi, alokuzino edo diskurtsoa zentunaz darabil: “Alexandroren berbakuntzia bere gaixotasunian adiskide ta osagileai”. Baina berbakuntza, berbeta modu, berbakera, “modo de hablar” adieraz agiri da beste idazle batzuetan: “Biraoa, berbakuntza gaiztoa, kanta soinu loiak ta berba zantar desonestuak ta ain lotsagarriak…” (Añibarro). Bilakuntza dogu, gaur nekez, baina gure klasikoetan sarriago agiri dan beste berba bat, baina esangura espezifiko bategaz, gaur “azterketa, esamina” esango gendukenaz, batez be kontzientziako bilakuntza kontzepturako. Egikuntza, hau be gaur mehats erabilia, “hazaña” adierarako erabilia da: “Sein-jokoak izango dira orduan geure begietan erreinuetako gorabeerak, gerrak eta osterantzean erregeak eskuartean erabili oi dituezana egikuntzarik andienak eta mundu zabaletik atxina ikusi doazan jazokerarik astunenak” (J. Mateo Zabala). Estukuntza hitza baino “estura, esturasun, esturaldi” eta oin bereko beste batzuk zabalago dabilz gaur, baina ez jat ukatuko eratorri bikaina danik, idazle beronen honango pasarte bietan kasurako: “Zure adiskide batek bear dituz eun dukat bear-ordu edo estukuntza baterik urteiteko”; “Baia onelango estukuntzetan estuak leku emoten badau, oba da abade maisuari lizentzia eskatutea, ta gero bere baiezkoagaz bear egin”. Gertakuntza eta jazokuntza izenak be gaur bakan entzunak dira, gertaera, gertakizun, gertaldi, jazoera eta honangoak zabal dabilzan bitartean. Bilbotar idazlearen adibide bana: “Eneunkio bein bere azkenik emongo onen ganean jazo direan gertakuntza edo exenpluak esan gura banituz”. “Entzun, gurasoak, zeuen bildurgarrirako san Jeronimo andiak dakarren jazokuntza [jazoera] arrigarria”.

Eratorri gitxi entzunak dira beste honeek be: Gurakuntza (“naikunde ta gurakuntzak goiturik). Ibilkuntza (“munduko zorakerietatik, ibilkuntzetatik”), gaur ahaztuxe, ibilera, ibilkune, ibilketa, ibilaldi hitzen mesedetan. Larrikuntza (“estutasun ta larrikuntza andiak”). Luzakuntza (“penitentzia egiteko erabili nituzan atzerapen ta luzakuntzak”).  Gaur baztertuxe ditugu era berean batzakuntza eta bilkuntza hitzak, batzar, bilkura, bilera eta beste batzuen mesedetan.

Hainbat eratorri zahar, gaur be zabal dabiltzanak dira. Gorago aitatu dogun haserrekuntza dogu horreetariko bat. Errakuntza dogu beste bat, tradizinoan zein gaur zabal dabilena. “Zeinbat errakuntza ta oker-uste ez da izaten” pasartean sinonimo eta guzti argitzen deusku idazle bilbotarrak beronen esangurea. Eta bide beretik, kobekuntza, okerkuntza eta prestakuntza.

Azkenekoz zenbakiekin eregiriko eratorriak aitatu nahi neukez. Bakuntza, batzakuntza eta bikuntza zehazki. Bakuntza, “unión, alianza” esanguraz lekukotua dogu ekialdean: “Ta kongregazio ta kofradi, kofradeen ta kongreganteen noizean beingo bilerak, bakuntzak eta juntak dituena.” (Mendiburu), baina Azkuek Orozkon neska-mutilen arteko bakuntza erregistratu deusku, ezkontza edo hurreko esanguraz. Batzakuntza izenaren atzean batzan eta batzandu hitzak ditugu, sartaldean guztiz ezagunak, eta gure idazleetan ondo lekukotuak. Neska-mutilen gau-bigirak dirala-ta darabile behin baino sarriago gure sermoilariek izen hau: “Izan doaz bigirak, gauetako mutil-neskatilen arteko batzakuntzak, erroldak, oletara batuteak” (J. Mateo Zabala).

Bikuntza, lehenago, etxe edo teilape berean bizi ziran auzo edo familiakaitik erabilten zan: “baita bere litxurrerietan dabiltzazanak, emen artaburu batzuk ostu, an gari puska bat, bestean kabilla batzuk; edo bikuntzako lagunari orain abiko arrautzak, guero oilo bat eta alan. “Bikuntzan biziteak gure artean oirantsura arte beste esangura bat euki dau. Etxe edo baserri berean guraso zaharrak eta euren seme edo alabearen familia, senar-emazte gazteak, etxe horretara ezkonduta bizi diranean, baserrietxe horretako irabazi guztiak erdibana egin behar ditueneko kasua. Etxea pobrea bazan endemas, bikuntzan bizitea estukura handikoa izaten zan. Gaur ahazturik gagoz ia bikuntzako bizimodu horregaz. Baldin etorkizuneko ekonomia larrialdiren baten atzera horretara ez bagaroaz.

 

Iturriko

2016-12-16

Esatekoak 0
Ikusita: 83