kontaktua
2014.10.30

Etxea errefrau zahar batzuetan

Bizkaiko Foru Aldundiaren ekimenez ospatu barri dira Bizkaiko hainbat herri, uri eta erakundetan “Ondarearen Europako Jardunaldiak” programa nagusiaren barruan “Bizkaia etxez etxe” erakuspen-hitzaldi egitaraua.

Atxakia ona etxea dala-ta gure atsotitz zaharretan agiri diran eretxi eta uste batzuk astintzeko.

Etxearen ubikazinoaren garrantzia aitatzen da errefrau batzuetan, eta alde horretatik basoa eta ibaia hur eukitearen garrantzia. XVI. mende akabuetako Refranes y Sentencias bildumako batek hau dino: “Basoa ta ibaia auzo, / au ez daben etsea gaxo. // Monte y río vecino, / casa que esto no tiene, perversa” (RS 6). Basoa, bertatik ateraten dan egurragaitik, alde batetik. Egurra, sugarria da eta sugarria hur eukiteak suetean, sukaldean edo eskaratzean sua erara eukiteko hornidura da, negu luzea sutondoan epeletan egoteko erosotasuna errazten dauena. Ura, ezinbesteko bizigarria etxekoentzat. Uretan urrunetara joan beharrik ez eukitea, lehenago gure etxekoandrak kantin luzeak buru ganean dituela hartzen eben nekea arintzea. Lexibea egin eta erropak garbitzeko erraztasuna. Errekea hur izateak, arrankari, aingira, kaskailu, kangrejo eta enpaiduko bizikariak ahalegin gehiegi barik eskuratzeko modua esan gura eban.

Bada beste errefrau zahar bat, bere itsuskeria eta guzti, egiaren erdia behintzat badaukana: “Eskaratz bako etsea / ta andra lotsagea, / ta ipirdiko putza, / guztia onez utsa. // Casa sin fogar / y mujer sin verguenza, / y soplo de culo, / todo vazio de bien" (RS 469). Andra lotsabakoaz esaten dana beste hainbeste egin daiteke gizon lotsagalduaz. Baina errefrauaren sustraian eretxi nagusi bi dira: etxea dala-ta eskaratza dala etxearen bihotza; suetea edo sukaldea, nahi bada. Hor batzen dirala etxekoak, jateko, errezetako, sutondoan behekosu inguruan ke-garrei begira eta haren argitasunaz eta dirdiraz kontu-kontari jarduteko neguko iluntze-gau luzeetan. Eta behesuko berotasunak etxea epeletan jagoten dauen moduan, etxeko guztien hagea etxekoandrea dala: janariaz, soinekoaz eta etxe inguruko zereginez arduratzen izan dana, esan gura da, tradizinoko gizartean, endemas nekazari parajeetan.

Gordintxeagoak eta emaztearen aginpidearen kontrako errefrauak be badira; etxean gizonak agindu behar dauela irakatsia emotera azpitik datozenak. Neure osaba bati entzuna: “Ahuntza sartzen dan txirpia eta andreak agintzen dauen etxea, ez dabilz ondo”. Hori beti ez da holan izaten, ezta antzik be.

Ez da mira egitekoa, etxea dala-ta, zenbat berbatan agiri dan su hitza txertaturik. Gorago aitatu diran sukalde, suete (sugate zaharra edo suite, sute berbazkoak), sutondo, behekosu edo behesu lango berbez ostean, supazter, sutoki edo sutoki be ezagunak ditugu, eta sugarritzat erabili ohi dan subila eta subilondoa berba pitxiak be hor ditugu gure kultura eta terminologia zaharrean. Suaren balio sinbolikoa, fisikoaz gainera, esangura handikoa izan da gure lehenagoko gizartean. Eta horren harira ondo dator hara beste atsotitz hau: “Su bako etsea, / gorputz odolbagea. // Casa sin fuego, / cuerpo sin sangre” (RS 237).

Etxea eta etxekoak dira hurrenak, auzoen gainetik, beste atsotitz honek gogorazoten deuskunez: “Neure etseko kea / laguneneko sua baño obe da. // Humo de mi casa / mejor quel fuego de la del ageno" (RS 473).

Ildo berekoa da, etxeko gorabeherak etxe barruan konpondu behar dirala aditzen emoten deuskuna be: “Etxeko sua etxeko hautsaz estal” dirausku Oihenartek (Prov 170), Bizkaiko erara beste era honetara be esaten dana: Etxeko sua etxeko hautsaz estaldu behar da.

Etxetik auzora dagoan diferentzia bardintsua egon ohi da auzoaren eta urrun bizi diran senideen artean. Auzoak pisu handiagoa euki dau gure baserri munduan, urruneko senitartearen aldean. Halan esan ohi da, behintzat: “Urruneko parientea baino auzoa hoba”. Gernikaldeko neure osaba bati entzuna.

Etxeko irakatsia, etxeko eskolea beti konsiderau izan da oinarri sendotzat, eta horren faltea hutsune negargarritzat. Juan Jose Mogel idazleak be badau dotrina irakasbide liburu bat, Etxeko eskolia izenburu esanguratsu horregaz. Baina gutariko nork entzun ez dau harako: “Umearen zentzuna, etxean entzuna”. Antzeko mezua agiri dau beste errefrau zahar honek: “Ikasi eztagianak etsean, / ez lekike zelaian. // En casa quien no aprende, / no sabrá en la plaza” (RS 241).

Etxearen ibilbide onerako ondasunak behar dira: ortuak edo soloak emoten daben janaria batetik eta abere-patariek emoten dabena bestetik, itsas herrietan arrantzua dan antzera. Eta etxerako uzta-batze horretan etxekoandrearen papera agiri da behin eta barriro: “Andraurenak etsea / lauzatu gino daroa betatu. // La mujer de buen recaudo, / La casa suele hinchir hasta el tejado." (RS 210).

Ondasunak, urte luzerako janaria dituan etxeak aurrera egingo dau. Ez dituana, ostera, tirabira eta aztrapala leku izango da. “Etxe hutsa, gerra hutsa” esan ohi da leku askotan. Ardatz beretsuari oratzen deutse beste errefrau biok be. Bata: "Etse utsa ergarri, / ta betea pozkarri. // La casa vacia causa de riña, / y la llena causa regozijo" (RS 443). Eta bestea: “Urunik eztan etsea / ezin lizate asea, ta bai gosea. // Casa do no hay harina / no puede ser harta, y sí hambrienta" (RS 287).

Mogelen Peru Abarka berba-jardunetako txatal honegaz osotuko dogu gure etxe-jardun hau, beti be etxeko janariakaz zerikusia dabena: “Baserriko ondasunen berri zehaztasunez azaltzen digu Mogelek: "Gari ta artuak daukadaz gilz baga ganbara zabalian; bada daukaguzan otseiñak bere, azi ditugu geure umiak bagenduz legez, alkar maite dogula. Iñoren basori orri bat kenduten ez jako; bai zaindu ondo geuriak. Orregaitiño Jangoikuak emoten deusku gauzia ugari; topin ona beti izaten da; ilten dogu lau oiñeko gizena, idi lodi, zezin ederra dabena. Euren denporetan izaten da jan al baiño geijago kastaiña ta sagar. Urte guztian, esaterako, daukagu eznia, ta aurreratuten ditugu dirubak lagunduteko gero umiai, aututen dabeen bizieran" (PAb 43)

 

Iturriko

2014-10-31

Esatekoak 0
Ikusita: 76
2014.10.24

Norbera, Nori berea, Bat, Bakotxa…

Norbaitek, berba egikeran bere burua modu identifikaubakoan edo inpertsonalean aurkeztu gura dauenean, gaztelaniaz “uno, cada uno” edo frantsesez “on” edo besteren bat erabilten diran antzera, euskeraz be izenordain bat erabilten dogu: bat, norbera, bakotxa edota nor soila be bai batzuetan, itaun-berba ez danean.

Bat eta norbera bardintzat joten ditugu behar dan baino gehiagotan, eta horretatik sortu ohi dira okerbideren batzuk. Bat markaubakoa da eta edozein ingurunetan erraz erabili leiteke. Norbera, ostera, markatua da, eta gaztelaniazko ordainak erabiliz, “uno” eta “uno mismo” izenordainen artean dagoan aldea dago bat eta norbera-ren artean, gitxi gorabehera, oso-osoan ez bada be. Egia da, bestetik, norbera eremua irabazten joan dala aspaldion, nor eta bat izenordainen kaltetan, eta ondorioz, markaua izatetik gitxiago markaua izatera etorri dala.

Bat bardin erabili geinke galdegai izan edo ez izan: Batek zelan jakin une horretan zer egin?, markaubakoa, eta: Batek jakiten dau hori ondoen, galdegaia, markaua. Batek jakin! esamoduan, esaterako, ezin dogu norbera hitzaz ordezkatu.

Norbera izenordainak osagai bi ditu: nor eta bera, juxtaposizioan alkarturik. Bihurkaritasun ikuspegia adierazoten dau: hiztunak bere burua seinalatzen dau lehenengo eta behin, eta eremua zabalduz, beste edozein gero. Sintaxi aldetik beti ez da agertuko galdegaiaren lekuan, baina sarritan bai: Norberak jakin behar dau zer komeni dan. Ezezka, galdezka edo menderakuntzan be bardin azalduko da, baina erreflexibo ikuspegia jagoten dau beti: Inoren gauzak zabaldu eta norberarenak gorderik euki. Nor zara zu, ba, norberari kontuak eskatzeko? Norberarena ez dan gauzea atzera itzuli behar da. Mintzagaiaren lekuan nekezago erabiliko dogu. *Norberari nork eskatu behar deutsaz kontuak? baino beste aukera bat eskertsuago litzateke: bati nork, guri nork edo besteren bat.

Irakurteko zein entzuteko gogor egiten dan egiturea, norbera izenordainaren jarraian bere edo bere burua langoak ipintea izaten da. Bihurkaritasuna birritan markatzea esan gura dau horrek: nor – bera – bere... Izan be, gure hedabideetan behin baino sarriago irakurten dira honangoak: Norberak bere buruari saldu behar dio produktua”, “Norberak bereari eustea”, e.a.

Lehenengoan erosoagoak gendukez: Bakotxak bere buruari, zeinek bere buruari edo nork bere buruari. Eta bigarrenean: Bakotxak bereari edo nork bereari. Hori da geure uste apala, behintzat.

Izenorde honeezaz asko be gehiago dago esatekorik, baina gaurkoz asko da honegaz.

 

 

Iturriko

2014-10-24

 

Esatekoak 0
Ikusita: 85
2014.10.17

On, hobe, hoba, hobeago, hobeto, onago

On eta txar edozein hizkuntzatan oinarrizko hitzak dira, adjektiboak, zehatzago –txar horren ordez gaizto edo gaitz entzun daiteke hizkera batzuetan‑. On adjektiboa konparazino-graduetara daroagunean, itxuraz mozorrotu egiten da, beste hizkuntza askotan legetxe. Beste erreferente bategazko konparatzea danean, hobe edo hoba irregularra garatzen da, eta salbuespen kasuetan baino ez dogu onago erregularra erabilten. Hau hori baino hobea da. Baina: onagoa bada, onagoa, andra hori!, harridura perpausan.

Hobe konparatzaileak bizkaieraz hoba aldaera dau, hainbat egitura eta esapidetan ordezkotza hartzen deutsana. Hoba izan aditz lokuzinoa, esaterako: Berba lar egin baino hoba da isilik egon. Hoba ez da erabagia atzeratzea? Hobe izan lokuzinoaren ordezko aldaera, berau.

Harridura esaldietan be sarri erabilten dogu. Bai hoba! (hobeto izango da), Ez hoba! (hobeto izango ez da, ba!), hoba! (bai, zera!) eta halakoetan.

Aditz lokuzino horretarik kanpo hobe horrek adjektibo sintaxia dauka: etxe hobea, lagun hoberik (hobarik) eta holan.

Baina hobe horren ondoan onago konparatzaile erregularra be bizi da esapide batzuetan. Halan, norbaitegaitik dinogunean: Gure mutila, onagoa da, barriz, onagoa!

Hobe horri, behar ez dala, -ago gehitzeko analogia-joerea be hor dago: hobeagoa, hobeagoak, hobeagorik eredukoak sartzen doaz, hobea, hoberik, hobeak nahikoa litzatekezan inguruneetan. Analogia-joera hori herri-herriko berbetan sartuta dago; txartzat ezin da jo, beraz, baina idatzirako ez dogu gomendatzen.

Hobeto adberbioa da oso-osoan. Kontestuan ondo bereizten ditugu hobe da eta hobeto da euskeraz. Txarrena, gaztelaniaren kalkoz –es mejor esaten da bietan‑ okerreko bidez nahasten ditugunean. Ezin da esan*Hobe bizi gara. Nahi eta nahi ez, hobeto bizi gara, lehen baino esan beharko da.

Gaurkoz asko da.

Esatekoak 0
Ikusita: 185
2014.10.09

Euskera Errioxan

Lehengo domekan, urriaren 5ean, Logroñoko Adarraga pelotalekuan agur-omenaldi bero bat eskeini jako Titin III pelotariari, bere pelota-ibilbideari amaiera emotearen atxakiaz.

"Euskal pelota" ohi deritxo mundu zabalean gaur egun "esku-pelota" jokoari, baina kontu jakina da Euskal Herriaz haruntzago be lur eremu zabaletan jokatu izan dala pelotan. Baina ez, inondik be, euskal herrietako trinkotasun berberaz. Baina Errioxan, Nafarroan eta beste euskal lurraldeetan baizen trinko eta sendo dirau esku-pelota jokoak, eta Augusto Ibañez, Titin III, haren aurreko hainbat pelotari ezagunen bidetik, eredu bikaina dogu. Eta ondoren datozan eta datorkezan gazteagoen erreferentzia-pelotaria be bai, Errioxa aldean eta harago be. Adarragan pelotari gaztetxu mordoa kantxaratu zan erdi joko, erdi olgeta, partidu nagusiak amaitu eta ostean. Etorkizuna orainean agirian dagoanaren seinale.

Pelota-jokoan euskal-errioxar lurraldean dagoan jarraikotasuna kulturaren beste arlo askotan be ezagun da. Jose Migel Barandiarani behin baino sarriago entzun geuntsan, siniskera, esaunda zahar eta osteango herri-jakintza gai batzuetan be kidetasun hori agiri-agirikoa zala.

Errioxaren antxinateko sustraien bila jo aurretik, ondo dator bere barruan lurralde bi bereiztea: goiena ‑Rioja Alta deritxona‑ eta erdi-behetakoa ‑Rioja Media eta Baja deritxona‑. Lurralde biotako biztanleak eta prozesu historikoak harean diferenteak diralako aldi zaharretara jo ezkero.

Erromatarrak etorri aurretik eta hareek agertu ziran sasoian, K.a. II. mendean eta hurrengoan, Errioxa goienean beroiak leinuko jendetaldeak bizi ziran, eta sartaldeko ertzean eta Burgos ipar alderantz, autrigoiak. Errioxaren erdi eta hegoaldean, Ebro ibaiaren alde bietan, baskoiak bizi ziran, euren uriburutzat Kalahorra ‑erromarren Calagurris‑ ebela, Plinio historiagileak Calagurris Vascona izenaz ezagutarazo eban uria. Zeltiberoak be han inguruetan bizi ziran arren, baskoiak Ebro aldean hedaturik egozan zalantza gitxi dago. Calagurris eta Gracchurris ‑gaur egungo Alfaro (Errioxa)‑, bixeok, euskal sustarreko edo usaineko toki-izenak dira. Tib. Sempronio Graco prokontsula izan zan K.a. 179/178 urtean Gracchurris fundau ebana (Gracchus-en uria), Ebro haranaren behealdea "baketu" ondoren, zeltiberiarren artean sekulako triskantzea eragin eta ostean. Aurretik uri honek Ilurcis eban izena. Sinesgarritzat joten da, baskoiak izan eitekezala, Ilurcis uri zaharrean bizi izan ziranak, eta zeltiberiarrek desegin ebelakoa uri zahar hori, lurralde haregaz jabetzeko. Geroago agertu ziran erromarrak, eta honeek zeltiberiar gudurako azarriak goitu ebezanean Kalahorra inguru horretan, euren gudarostea birrindu eta ostean, Gracchurris izen barriaz fundau eben leku berean uri barria. Sinesgarria eta zentzuzkoa da erromarrek ostera be baskoiekin poblatu izana uri estrategiko hori.

Dakiguna da, Sertorioren guduen aurreko denporan Vasconum Ager eritxon lurraldea Ebroz hegoaldera hedatzen zala. Uriaren izen zaharrak be baskoien oinatza dauela pentsa lei. Ilurcis uri-izenak ilu- oina dauka, euskerazko uri/iri erroen antz handikoa, eta baskoien beste uri-izen batzuetan be agiri dana: Ilun (< Ilu-n), Arax-ilun (Arakil). Calagurris zeltiberiarra zan erromarrak agertu ziran aldian; baita Gracchurris fundatu eta ostean be. Baina Sertorioren gerratean uri hau be birrindua izan ondoren, erromarrek baskoiez birpopulatu ebela ziurtzat joten da.[1]

Ebroren alderdi biak eta honen ibai-adarretan diran ibarrak eta uriak Vasconum Ager deituaren barrutiak ziran, K.a.ko 200 urte ingurutik hasita. Erromatarrek lur eremu zabalari emoten eutsien izen hau, baina hegoaldetik hemen sartzen ziran Erribera (Nafarroa) eta Errioxa barrena, aitaturiko Gracchurris eta Calagurri barruan zirala. Arabaren hegoaldea be bai, Arabar Errioxa eta Biana (Nafarroa), eta beroien Ebro inguruetako lurraldea, Vareia (Logroño) eta Tricio uriakaz; eta autrigoien uriburua be, Birovesca, honetan sartzen ziran (cfr. Santiago Segura, Mil años…, 64). Euskal Herriaren lurralde osoa kontuan hartuta, Vasconum Ager lurralde zabal hori, lurgintzarako parebagea zana, Ebro ibaian gora goiz erromatartu zan, eta kristautu be bai gerotxoago. Augustoren denporarako guztiz erromanizaturik ei egozan hango biztanleak, berariaz urietakoak. Berba baten esanda, erromatarren lagun izateari esker ‑edo ez arerio behintzat‑ hedatu ziran baskoiak hegoalderantz, Errioxan eta Aragoan zehar, Ebron behera.

 

Errioxa goienaren euskalduntasuna bestelako historia da. Daukaguzan datuak urriagoak eta beranduagokoak dira. Hor be hipotesi bi badira, behintzat. Bata, Erdi Aro goiztiarreko euskal sustraiarena. Egia da, ziurtzat jo daiteke, sartaldeko euskaldun jendetaldeak ‑karistiarren artekoak eta beharbada autrigoien artekoak‑ joan zirala Ebroz beheragoko lurrak populatzera, Erdi Aro goiztiarrean, musulmanak atzeraka joan ahala hutsik geratzen ziran lurraldeak. Hipotesi horren arabera, birpopulatze uholde hori litzateke euskal aztarrenen sustraia eta arrazoia. Caro Baroja, aldiz, beste eretxi batekoa da: Errioxa goienean eta Burgosen iparraldean Briviescaraino dagoan euskal toponimia antxinatean han bizi ziran euskal leinuko jentearen hondarra dalakoa.

Errioxako euskerearen errastu garbiak zeintzuk dira, baina? Lurralde horretan euskera egin izan danaren frogarik zaharrena eta sendoena San Millan Kukullako glosak dira, 950. urte ingurukoak. Bi baino ez dira euskerazkoak, gaztelania erromantzezko zerrenda oparoaren ondoan, baina esanguratsuak: izioki dugu da bata eta guek ajutu ez dugu bestea.

1234-1239 bitarteko auzi-agiri bat da, ibar horretan euskera egiten zalako frogarik sendoena. Aldi bitarte horretako urte baten Ojacastro-ko alkateak Morial Merino Gaztelako merioa atxilotzeko agindua emon eban, herriko biztanle bati auzian euskera egiteko eskubidea harek bermatu ez eutsalako, hurrean. XIII. mendearen lehen erdian Ojacastroko urian euskera egiten zala garbi frogatzen dauen auzi-agiria.

Baina Oja ibarrean aldi horretan ezeze hainbat geroago be euskera egiten zalako susmo sendoak dagoz, bertako euskal toponimiaren trinkotasuna eta gardentasunari ohartu ezkero. Oja edo Oia izena, ibaiarena bera be euskalduna izan daiteke. Ibai horrek emon eutsan izena lurralde osoari. Ojacastro uria eta bere barrutiko albo-herriak "kuadriletan" banaturik egozan. Ezkerraldean Aldeurrutia, eta beronen barruan Amunartia, Matalturra, Zabarrula (Zabarrola), Arbiza auzoak. Eskumaldean, Garai edo Garaia, eta beronetan, Ulizarna, Uiarra, Eskarza, Larrea¸ Ezpidia auzoak. Ezkarai (Izkarai) udalerri-izena be ondo gardena da: aitz + garai. Beronen auzoen izenak dira: Iturriza, Espezugaña, Zilbarrena, Altuzarra, Aiabarrena, La zalaia eta gehiago.

Merino Urrutiak toki-izen euskaldun moltso horretarik, maiztasunez agiri diran hitz-oin, aurre- eta atze-osagai eta atzizkien zerrenda bat zehaztu deusku. Atzizkietan, zabal dabilzanen artean: -aga pluralgilea, batzuetan -iga aldaturik (Arriaga, Iturriaga, Urtiaga, Arbeitiga), -eta toki-denpora pluralgilea (Undeta, Zaballetas), -ena jabetasunekoa (Lopena). Toki-erreferentzia izenak: barren (Bulunbarrena, Aranbarrena), buru¸ bura desitxuraturik batzuetan (Lizpura, Sorabura), gan, gaña (Arendagaña), ondo (Irionda, Berrondo). Geografi-izenen artean: aran (Aranbarri, Arangutia), iturri (Iturrikalia, Lukuturria), larre (Larrizabala), leza (Lezabura), mendi (Mendikibela), ola, -ulla aldaturik (Zabarrola, Macurulla). Osterantzeko izenen artean: krozia, kurutze (Croziga, Krutzeaga), etxa- (etxe), aurre-bokala jausirik (Chavarre, Chazparria), arte, arta- zugatz-izena (Artamendia, Artaso). Adjektiboen artean barri (Olabarria, Ubarria), zarra, gutia (Arigutia, Badigutia), belza, gorria (Lezagorria, Bigorria).

Toponimia arloko corpus ugaria eta zehatza batu eban Merino Urrutia ikertzaileak, eta harrezkero be egin dira beste ahaleginen batzuk. Historia, kultura eta hizkuntza bilbatzen dituen kidetasunok gogora badakarguz, ez da iraganaren erostaz eta bihozminaz egonean egoteko, ezpada gaur egungo euskaldunen eta errioxarren artean diran kidetasunak eta lokarriak agirian ipinteko. Izan be, lehena gogoratuz, oraina hobeto ulertzen da eta geroa be hobeto asmatu.

 

Iturriko

2014-10-06



[1] Santiago Segura (1997): Mil años de historia vasca a través de la literatura greco-latina (De Anibal a Carlomagno). Universidad de Deusto, Bilbao.

 

Esatekoak 0
Ikusita: 114
2014.10.03

Baskoniaren historia bat eta gehiago

Oraintsu plazaratu da Donostiako Zinemaldiko saio baten Una historia de Vasconia izeneko dokumentala. Txukun eta dotore egina, eta erromatarren aurreko garaietatik eta erromatartze osteko mende ilunetan Euskal Herri zaharraren ibilbidea zein izan zatekean argi egin guran burutu dana.

Dokumental horretan behinola C. Sanchez Albornoz historiagileak ereindako hipotesi bat, eta ondoren beste historiagile eta hizkuntza ikertzaile batzuk ‑kanpotarrak, bertokoak baino gehiago‑ berreskuratzen dabena: lurralde baskongaduetako biztanle zaharrak ‑barduliarrak, karistiarrak, autrigoiak‑ ez zirala jatorriz euskaldunak, ez zirala baskoien leinu berekoak, hareekandik bereiziak baino. Horri guztiorri beste ideia bat eransten jako gaur: Akitaniatik etorritako baskoi leinuko jentearen etorkin uholdeen ondorenez euskaldundu zirala sartaldeko lurraldeok.

Agiri historiko zaharren bidez errazago da jakiten Euskal Herri zaharra ipar eta ekialderantz noraino ailegetan zan, sartalderantz baino. Akitania zaharra euskalduna edo protoeuskalduna zala huts handi barik on egin daiteke. Pirinioetan be Aragoiaren goiena, euskalduna zala esan daiteke, batzuen ustez Kataluniaraino hedatzen zana. Erromanizazino goiztiarra ezagutu eben ipar-ekialdeko lurralde guztiok. Sertoriok Oska (Huesca) uriburu hautatzeak zerikusia eduki eban, hurrean, eremu hori aldi goiztiarrean erromantze-hiztun bilakatzean eta euskereak altsika-altsika atzerantz egitean. Hecho ibarrean XIX. mendean badira euskaldunen eta euskerearen testigantzak, eta Erdi Aroan Jakan bertan be bai. Toponimian aztarren askoz sustraituagoak dira, jakina.

Sartaldeko mugetan dago untzea. Mugak askoz lausoagoak dira, batez be dokumentazinorik ezaz. Baina sartaldeko leinu zaharren kontura sortu da eritxi-banakuntza.

Euskaldun baskoiak eta sartaldeko leinuak jatorri berekoak ez zirala izan da hipotesietariko bat. Horretarako arrazoi diferenteak emon dira. Bat, erromatarrek be euren administrazino-banakuntzan esparru banangoetan ipini ebezala: Baskoiak, Zesaraugustako lege-komentuan eta beste hiru leinuetako lurraldeak Kluniako komentuan, gero Gaztela izango zanagaz batera.

Erromar inskripzinoetako onomastika be aitatu da froga horren alde: sartaldeko lurraldeotakoen izenak kantabroen eta beste sartalde-herrietakoen antzekoak ei dira, eta baskoienak, ostera, ekialdeko ilergete eta beste leinuetakoen antzekoak. Indoeuropar jatorriko izenen ugaritasuna sartalde lurraldean: Ablonius, Ambatus, Betunus, Boutia, Buturra, Calaetus, Doitena, Equesus, Rectunus, Segontius, Viriatus e.a. Hori dala-ta, Schulten eta oraintsuan L. Trask legezko ikertzaileen eretxian, ez ei ziran euskera mintzodunak karistiarrak, beroiak eta autrigoiak, eta barduliarrrak be (gaurko giputzak) ez seguruenik. Kantabriarren senideagoak ziratekean karistiar-barduliarrak, baskoienak baino, hipotesi honen arabera.

Errazena eta zentzuzkoena da pentsatzea erromatarren aldian eta aurretik be egoera konplexua eta nahastua egokeala euskal lurralde osoan; hau da, euskal edo baskoi leinukoakaz batera indoeuropear jatorrikoak be bazirala gure artean, eta hizkuntza elebitasuna edo eleaniztasuna egokeala lurralde diferenteetan. Toki-izen indoeuropar keltarrak (Deba, Nerbioi, Ulzama, Zegama, Lezama) izatea zaharren lekukoturik dagozanak ez dau esan gura hango biztanleak keltarrak zirala derriorrez, euskal jatorriko izenik aldi zaharrotan lekukotu izan ez arren.

Ex silentio, idatzizko froga zaharrik ez dagoalako ezin da baieztatu, sartaldeko leinu zaharrok euskaldunak ez ziranik, eta nekez froga daitekeen kontua da, baskoi jentearen etorreraren eraginez euskaldundu edo baskonikatu zirala. Izan be, badira beste zidurri batzuk, leinuon euskal jatorriaren alde on egiten dabenak.

A. Tovar hizkuntzalaria be jatorri banangoen aldeko teoria honen tentazinopean egon zan, baina El Euskera y susparientes saio-liburuan epai zorrotzago hau emoten deusku: "podemos suponer que el vascuence quedó limitado al oeste aproximadamente según sus límites actuales entre quinientos y mil años antes de que perdiera las tierras pirenaicas"; hau da, erromatarren aldira edo lehenagora garoaz baieztapen horrek. Euskerearen muga zaharra Nerbioi ibaian finkatzen deusku berberak: "parece tajante un límite de la lengua vasca al oeste de la desembocadura del Nervión" (cfr. 89).

Hipotesi nagusia, eta zentzunezkoena, euskaldun guztiok enbor berekoak garala defendatzen dauena da. Menendez Pidal bera eretxi horretakoa zan: euskal hiztun diran jende-talde guztiak senideak dirala. Hizkuntzari buruz zorrotz dino: "el vasco es tan antiguo en Vizcaya como en Navarra" (En torno a la lengua vasca, 19).

Euskalkien banaketa da enbor bereko eretxiaren arrazoietariko bat. Sartaldeko euskalkiak, gaur bizkaiera deritxagunak, Deba harro osoa hartzen dau, kostako Deba eta Motriku izan ezik. Euskalkien banaketa, gitxi gorabehera, leinu zaharren banaketagaz bat etortea ez da kasualidade hutsa. Bai, egia da, K.o.ko euskalki zaharren ezaugarriak eta gaurkoak ez zirala bardinak izango, baina zeozelango banaketa bazala giputzen eta sartalderagokoen artean argia dirudi. Euskalkien banaketa Nafarroako Erreinu Zaharraren zatiketaren ostekoa dala dinoenak be badira, dana dala; XI. mendetik honakoa. Edozelan be, pentsatzekoa da euskal hizkera diferenteen sorrera eta banaketa ez dala gauetik goizera sortu, geldiro-geldiro baino. Hori da auzia: "si son límite sdesarrollados sucesivamente en una evolución lenta o si son límites debidos a una invasión repentina" (Menendez Pidal, 19). Noiztikoa ete da berri-barri banaketa? Zaharra dirudi. Onomastika dokumenturik zaharrenetarik agiri dira bata eta bestea, gaur egungo euskalki partiketaren arabera, gitxi-asko.

Kristautasuna sartu ondoren Erdi Aroan zehar euskal lurraldeek ezagutu daben eleizbarruti banaketa be leinuen banaketa zaharraren araberakoa da sartaldean. Armentiako eleizbarrutiak iraun eban denpora laburrean eta gero Kalahorrakoaren barruan, karistioen lurraldea hartzen eban. Valpuestakoan sartzen zan autrigoien lurraldea. Eta barduliarrena, Iruñekoan.

Euskera bizi dan lurralde osoan euskeraren sustratoa hor egon dala pentsau behar da, keltar, erromatar, arabiar eta beste jente batzuen eraginak izan arren, Bizkai-Gipuzkoa-Arabak barru.

 

Iturriko

2014-10-03.

Esatekoak 0
Ikusita: 65