kontaktua
2014.10.09

Euskera Errioxan

Lehengo domekan, urriaren 5ean, Logroñoko Adarraga pelotalekuan agur-omenaldi bero bat eskeini jako Titin III pelotariari, bere pelota-ibilbideari amaiera emotearen atxakiaz.

"Euskal pelota" ohi deritxo mundu zabalean gaur egun "esku-pelota" jokoari, baina kontu jakina da Euskal Herriaz haruntzago be lur eremu zabaletan jokatu izan dala pelotan. Baina ez, inondik be, euskal herrietako trinkotasun berberaz. Baina Errioxan, Nafarroan eta beste euskal lurraldeetan baizen trinko eta sendo dirau esku-pelota jokoak, eta Augusto Ibañez, Titin III, haren aurreko hainbat pelotari ezagunen bidetik, eredu bikaina dogu. Eta ondoren datozan eta datorkezan gazteagoen erreferentzia-pelotaria be bai, Errioxa aldean eta harago be. Adarragan pelotari gaztetxu mordoa kantxaratu zan erdi joko, erdi olgeta, partidu nagusiak amaitu eta ostean. Etorkizuna orainean agirian dagoanaren seinale.

Pelota-jokoan euskal-errioxar lurraldean dagoan jarraikotasuna kulturaren beste arlo askotan be ezagun da. Jose Migel Barandiarani behin baino sarriago entzun geuntsan, siniskera, esaunda zahar eta osteango herri-jakintza gai batzuetan be kidetasun hori agiri-agirikoa zala.

Errioxaren antxinateko sustraien bila jo aurretik, ondo dator bere barruan lurralde bi bereiztea: goiena ‑Rioja Alta deritxona‑ eta erdi-behetakoa ‑Rioja Media eta Baja deritxona‑. Lurralde biotako biztanleak eta prozesu historikoak harean diferenteak diralako aldi zaharretara jo ezkero.

Erromatarrak etorri aurretik eta hareek agertu ziran sasoian, K.a. II. mendean eta hurrengoan, Errioxa goienean beroiak leinuko jendetaldeak bizi ziran, eta sartaldeko ertzean eta Burgos ipar alderantz, autrigoiak. Errioxaren erdi eta hegoaldean, Ebro ibaiaren alde bietan, baskoiak bizi ziran, euren uriburutzat Kalahorra ‑erromarren Calagurris‑ ebela, Plinio historiagileak Calagurris Vascona izenaz ezagutarazo eban uria. Zeltiberoak be han inguruetan bizi ziran arren, baskoiak Ebro aldean hedaturik egozan zalantza gitxi dago. Calagurris eta Gracchurris ‑gaur egungo Alfaro (Errioxa)‑, bixeok, euskal sustarreko edo usaineko toki-izenak dira. Tib. Sempronio Graco prokontsula izan zan K.a. 179/178 urtean Gracchurris fundau ebana (Gracchus-en uria), Ebro haranaren behealdea "baketu" ondoren, zeltiberiarren artean sekulako triskantzea eragin eta ostean. Aurretik uri honek Ilurcis eban izena. Sinesgarritzat joten da, baskoiak izan eitekezala, Ilurcis uri zaharrean bizi izan ziranak, eta zeltiberiarrek desegin ebelakoa uri zahar hori, lurralde haregaz jabetzeko. Geroago agertu ziran erromarrak, eta honeek zeltiberiar gudurako azarriak goitu ebezanean Kalahorra inguru horretan, euren gudarostea birrindu eta ostean, Gracchurris izen barriaz fundau eben leku berean uri barria. Sinesgarria eta zentzuzkoa da erromarrek ostera be baskoiekin poblatu izana uri estrategiko hori.

Dakiguna da, Sertorioren guduen aurreko denporan Vasconum Ager eritxon lurraldea Ebroz hegoaldera hedatzen zala. Uriaren izen zaharrak be baskoien oinatza dauela pentsa lei. Ilurcis uri-izenak ilu- oina dauka, euskerazko uri/iri erroen antz handikoa, eta baskoien beste uri-izen batzuetan be agiri dana: Ilun (< Ilu-n), Arax-ilun (Arakil). Calagurris zeltiberiarra zan erromarrak agertu ziran aldian; baita Gracchurris fundatu eta ostean be. Baina Sertorioren gerratean uri hau be birrindua izan ondoren, erromarrek baskoiez birpopulatu ebela ziurtzat joten da.[1]

Ebroren alderdi biak eta honen ibai-adarretan diran ibarrak eta uriak Vasconum Ager deituaren barrutiak ziran, K.a.ko 200 urte ingurutik hasita. Erromatarrek lur eremu zabalari emoten eutsien izen hau, baina hegoaldetik hemen sartzen ziran Erribera (Nafarroa) eta Errioxa barrena, aitaturiko Gracchurris eta Calagurri barruan zirala. Arabaren hegoaldea be bai, Arabar Errioxa eta Biana (Nafarroa), eta beroien Ebro inguruetako lurraldea, Vareia (Logroño) eta Tricio uriakaz; eta autrigoien uriburua be, Birovesca, honetan sartzen ziran (cfr. Santiago Segura, Mil años…, 64). Euskal Herriaren lurralde osoa kontuan hartuta, Vasconum Ager lurralde zabal hori, lurgintzarako parebagea zana, Ebro ibaian gora goiz erromatartu zan, eta kristautu be bai gerotxoago. Augustoren denporarako guztiz erromanizaturik ei egozan hango biztanleak, berariaz urietakoak. Berba baten esanda, erromatarren lagun izateari esker ‑edo ez arerio behintzat‑ hedatu ziran baskoiak hegoalderantz, Errioxan eta Aragoan zehar, Ebron behera.

 

Errioxa goienaren euskalduntasuna bestelako historia da. Daukaguzan datuak urriagoak eta beranduagokoak dira. Hor be hipotesi bi badira, behintzat. Bata, Erdi Aro goiztiarreko euskal sustraiarena. Egia da, ziurtzat jo daiteke, sartaldeko euskaldun jendetaldeak ‑karistiarren artekoak eta beharbada autrigoien artekoak‑ joan zirala Ebroz beheragoko lurrak populatzera, Erdi Aro goiztiarrean, musulmanak atzeraka joan ahala hutsik geratzen ziran lurraldeak. Hipotesi horren arabera, birpopulatze uholde hori litzateke euskal aztarrenen sustraia eta arrazoia. Caro Baroja, aldiz, beste eretxi batekoa da: Errioxa goienean eta Burgosen iparraldean Briviescaraino dagoan euskal toponimia antxinatean han bizi ziran euskal leinuko jentearen hondarra dalakoa.

Errioxako euskerearen errastu garbiak zeintzuk dira, baina? Lurralde horretan euskera egin izan danaren frogarik zaharrena eta sendoena San Millan Kukullako glosak dira, 950. urte ingurukoak. Bi baino ez dira euskerazkoak, gaztelania erromantzezko zerrenda oparoaren ondoan, baina esanguratsuak: izioki dugu da bata eta guek ajutu ez dugu bestea.

1234-1239 bitarteko auzi-agiri bat da, ibar horretan euskera egiten zalako frogarik sendoena. Aldi bitarte horretako urte baten Ojacastro-ko alkateak Morial Merino Gaztelako merioa atxilotzeko agindua emon eban, herriko biztanle bati auzian euskera egiteko eskubidea harek bermatu ez eutsalako, hurrean. XIII. mendearen lehen erdian Ojacastroko urian euskera egiten zala garbi frogatzen dauen auzi-agiria.

Baina Oja ibarrean aldi horretan ezeze hainbat geroago be euskera egiten zalako susmo sendoak dagoz, bertako euskal toponimiaren trinkotasuna eta gardentasunari ohartu ezkero. Oja edo Oia izena, ibaiarena bera be euskalduna izan daiteke. Ibai horrek emon eutsan izena lurralde osoari. Ojacastro uria eta bere barrutiko albo-herriak "kuadriletan" banaturik egozan. Ezkerraldean Aldeurrutia, eta beronen barruan Amunartia, Matalturra, Zabarrula (Zabarrola), Arbiza auzoak. Eskumaldean, Garai edo Garaia, eta beronetan, Ulizarna, Uiarra, Eskarza, Larrea¸ Ezpidia auzoak. Ezkarai (Izkarai) udalerri-izena be ondo gardena da: aitz + garai. Beronen auzoen izenak dira: Iturriza, Espezugaña, Zilbarrena, Altuzarra, Aiabarrena, La zalaia eta gehiago.

Merino Urrutiak toki-izen euskaldun moltso horretarik, maiztasunez agiri diran hitz-oin, aurre- eta atze-osagai eta atzizkien zerrenda bat zehaztu deusku. Atzizkietan, zabal dabilzanen artean: -aga pluralgilea, batzuetan -iga aldaturik (Arriaga, Iturriaga, Urtiaga, Arbeitiga), -eta toki-denpora pluralgilea (Undeta, Zaballetas), -ena jabetasunekoa (Lopena). Toki-erreferentzia izenak: barren (Bulunbarrena, Aranbarrena), buru¸ bura desitxuraturik batzuetan (Lizpura, Sorabura), gan, gaña (Arendagaña), ondo (Irionda, Berrondo). Geografi-izenen artean: aran (Aranbarri, Arangutia), iturri (Iturrikalia, Lukuturria), larre (Larrizabala), leza (Lezabura), mendi (Mendikibela), ola, -ulla aldaturik (Zabarrola, Macurulla). Osterantzeko izenen artean: krozia, kurutze (Croziga, Krutzeaga), etxa- (etxe), aurre-bokala jausirik (Chavarre, Chazparria), arte, arta- zugatz-izena (Artamendia, Artaso). Adjektiboen artean barri (Olabarria, Ubarria), zarra, gutia (Arigutia, Badigutia), belza, gorria (Lezagorria, Bigorria).

Toponimia arloko corpus ugaria eta zehatza batu eban Merino Urrutia ikertzaileak, eta harrezkero be egin dira beste ahaleginen batzuk. Historia, kultura eta hizkuntza bilbatzen dituen kidetasunok gogora badakarguz, ez da iraganaren erostaz eta bihozminaz egonean egoteko, ezpada gaur egungo euskaldunen eta errioxarren artean diran kidetasunak eta lokarriak agirian ipinteko. Izan be, lehena gogoratuz, oraina hobeto ulertzen da eta geroa be hobeto asmatu.

 

Iturriko

2014-10-06



[1] Santiago Segura (1997): Mil años de historia vasca a través de la literatura greco-latina (De Anibal a Carlomagno). Universidad de Deusto, Bilbao.

 

Esatekoak 0
Ikusita: 90
2014.10.03

Baskoniaren historia bat eta gehiago

Oraintsu plazaratu da Donostiako Zinemaldiko saio baten Una historia de Vasconia izeneko dokumentala. Txukun eta dotore egina, eta erromatarren aurreko garaietatik eta erromatartze osteko mende ilunetan Euskal Herri zaharraren ibilbidea zein izan zatekean argi egin guran burutu dana.

Dokumental horretan behinola C. Sanchez Albornoz historiagileak ereindako hipotesi bat, eta ondoren beste historiagile eta hizkuntza ikertzaile batzuk ‑kanpotarrak, bertokoak baino gehiago‑ berreskuratzen dabena: lurralde baskongaduetako biztanle zaharrak ‑barduliarrak, karistiarrak, autrigoiak‑ ez zirala jatorriz euskaldunak, ez zirala baskoien leinu berekoak, hareekandik bereiziak baino. Horri guztiorri beste ideia bat eransten jako gaur: Akitaniatik etorritako baskoi leinuko jentearen etorkin uholdeen ondorenez euskaldundu zirala sartaldeko lurraldeok.

Agiri historiko zaharren bidez errazago da jakiten Euskal Herri zaharra ipar eta ekialderantz noraino ailegetan zan, sartalderantz baino. Akitania zaharra euskalduna edo protoeuskalduna zala huts handi barik on egin daiteke. Pirinioetan be Aragoiaren goiena, euskalduna zala esan daiteke, batzuen ustez Kataluniaraino hedatzen zana. Erromanizazino goiztiarra ezagutu eben ipar-ekialdeko lurralde guztiok. Sertoriok Oska (Huesca) uriburu hautatzeak zerikusia eduki eban, hurrean, eremu hori aldi goiztiarrean erromantze-hiztun bilakatzean eta euskereak altsika-altsika atzerantz egitean. Hecho ibarrean XIX. mendean badira euskaldunen eta euskerearen testigantzak, eta Erdi Aroan Jakan bertan be bai. Toponimian aztarren askoz sustraituagoak dira, jakina.

Sartaldeko mugetan dago untzea. Mugak askoz lausoagoak dira, batez be dokumentazinorik ezaz. Baina sartaldeko leinu zaharren kontura sortu da eritxi-banakuntza.

Euskaldun baskoiak eta sartaldeko leinuak jatorri berekoak ez zirala izan da hipotesietariko bat. Horretarako arrazoi diferenteak emon dira. Bat, erromatarrek be euren administrazino-banakuntzan esparru banangoetan ipini ebezala: Baskoiak, Zesaraugustako lege-komentuan eta beste hiru leinuetako lurraldeak Kluniako komentuan, gero Gaztela izango zanagaz batera.

Erromar inskripzinoetako onomastika be aitatu da froga horren alde: sartaldeko lurraldeotakoen izenak kantabroen eta beste sartalde-herrietakoen antzekoak ei dira, eta baskoienak, ostera, ekialdeko ilergete eta beste leinuetakoen antzekoak. Indoeuropar jatorriko izenen ugaritasuna sartalde lurraldean: Ablonius, Ambatus, Betunus, Boutia, Buturra, Calaetus, Doitena, Equesus, Rectunus, Segontius, Viriatus e.a. Hori dala-ta, Schulten eta oraintsuan L. Trask legezko ikertzaileen eretxian, ez ei ziran euskera mintzodunak karistiarrak, beroiak eta autrigoiak, eta barduliarrrak be (gaurko giputzak) ez seguruenik. Kantabriarren senideagoak ziratekean karistiar-barduliarrak, baskoienak baino, hipotesi honen arabera.

Errazena eta zentzuzkoena da pentsatzea erromatarren aldian eta aurretik be egoera konplexua eta nahastua egokeala euskal lurralde osoan; hau da, euskal edo baskoi leinukoakaz batera indoeuropear jatorrikoak be bazirala gure artean, eta hizkuntza elebitasuna edo eleaniztasuna egokeala lurralde diferenteetan. Toki-izen indoeuropar keltarrak (Deba, Nerbioi, Ulzama, Zegama, Lezama) izatea zaharren lekukoturik dagozanak ez dau esan gura hango biztanleak keltarrak zirala derriorrez, euskal jatorriko izenik aldi zaharrotan lekukotu izan ez arren.

Ex silentio, idatzizko froga zaharrik ez dagoalako ezin da baieztatu, sartaldeko leinu zaharrok euskaldunak ez ziranik, eta nekez froga daitekeen kontua da, baskoi jentearen etorreraren eraginez euskaldundu edo baskonikatu zirala. Izan be, badira beste zidurri batzuk, leinuon euskal jatorriaren alde on egiten dabenak.

A. Tovar hizkuntzalaria be jatorri banangoen aldeko teoria honen tentazinopean egon zan, baina El Euskera y susparientes saio-liburuan epai zorrotzago hau emoten deusku: "podemos suponer que el vascuence quedó limitado al oeste aproximadamente según sus límites actuales entre quinientos y mil años antes de que perdiera las tierras pirenaicas"; hau da, erromatarren aldira edo lehenagora garoaz baieztapen horrek. Euskerearen muga zaharra Nerbioi ibaian finkatzen deusku berberak: "parece tajante un límite de la lengua vasca al oeste de la desembocadura del Nervión" (cfr. 89).

Hipotesi nagusia, eta zentzunezkoena, euskaldun guztiok enbor berekoak garala defendatzen dauena da. Menendez Pidal bera eretxi horretakoa zan: euskal hiztun diran jende-talde guztiak senideak dirala. Hizkuntzari buruz zorrotz dino: "el vasco es tan antiguo en Vizcaya como en Navarra" (En torno a la lengua vasca, 19).

Euskalkien banaketa da enbor bereko eretxiaren arrazoietariko bat. Sartaldeko euskalkiak, gaur bizkaiera deritxagunak, Deba harro osoa hartzen dau, kostako Deba eta Motriku izan ezik. Euskalkien banaketa, gitxi gorabehera, leinu zaharren banaketagaz bat etortea ez da kasualidade hutsa. Bai, egia da, K.o.ko euskalki zaharren ezaugarriak eta gaurkoak ez zirala bardinak izango, baina zeozelango banaketa bazala giputzen eta sartalderagokoen artean argia dirudi. Euskalkien banaketa Nafarroako Erreinu Zaharraren zatiketaren ostekoa dala dinoenak be badira, dana dala; XI. mendetik honakoa. Edozelan be, pentsatzekoa da euskal hizkera diferenteen sorrera eta banaketa ez dala gauetik goizera sortu, geldiro-geldiro baino. Hori da auzia: "si son límite sdesarrollados sucesivamente en una evolución lenta o si son límites debidos a una invasión repentina" (Menendez Pidal, 19). Noiztikoa ete da berri-barri banaketa? Zaharra dirudi. Onomastika dokumenturik zaharrenetarik agiri dira bata eta bestea, gaur egungo euskalki partiketaren arabera, gitxi-asko.

Kristautasuna sartu ondoren Erdi Aroan zehar euskal lurraldeek ezagutu daben eleizbarruti banaketa be leinuen banaketa zaharraren araberakoa da sartaldean. Armentiako eleizbarrutiak iraun eban denpora laburrean eta gero Kalahorrakoaren barruan, karistioen lurraldea hartzen eban. Valpuestakoan sartzen zan autrigoien lurraldea. Eta barduliarrena, Iruñekoan.

Euskera bizi dan lurralde osoan euskeraren sustratoa hor egon dala pentsau behar da, keltar, erromatar, arabiar eta beste jente batzuen eraginak izan arren, Bizkai-Gipuzkoa-Arabak barru.

 

Iturriko

2014-10-03.

Esatekoak 0
Ikusita: 49
2014.09.19

Arraunean, erramuetan

Estropadak indarra hartu dabe gizarte maila guztietan Euskal Herrian barrena aurtengo udan, eta gailurra jo dabe irail honen 14an Donostiako estropadak eta ikurrin preziatua medio dirala. Bizkaian ez gitxiago, Bermeoko Urdaibai arraun-taldeak estropada horregaz iazko urterik euki dauen arantzea akabuan be kendu ahal izan dauelako, ikurrina irabazita. Hirugarrena legez, laugarrena berez. Bermeotarren esanetan, bulegoetan beste batzuk irabazi daubie, baie uretan, uren ganien, geuk bermiotarrak izan garie irabazi dogunak.

Kontuak kontu eta berbea berba, atxakia ederra kirol eta jarduera honen euskerazko berba batzuk gogora ekarriazoteko.

Euskaldunak arrantza kontuak ez zituen berez ikasi, segurutik Europa iparraldeko itsas hegi herrietako arrantzale edo itxastarraakandik baino, eskandinabiar edo dana dalako. Edozelan be, artzantzan, nekazaritzan, abere eta pizti izenetan daukagun beste berba zahar, jatorriz geure edo geuretartzat ditugunak ez ditugu maila berean itsas lexikoan. Hartuak, jasoak ditugu itsasgintzako terminorik gehien-gehienak, orohar. Ez beharbada arrain, *arrani zaharrago batetik datorkena, baina portu, tala, moila, txalupa eta garaitiko asko eta asko bai.

Estropadak izan ditugu autu oraingoan. Estropadea edo estropadak, itsasoan arraunlari batek edo talde batek zeinek arinago egin dazaugun kirolari deritxagu; berba hori kirolaz loturik daukagu edozein modutan be. Orixe idazleak Euskaldunak poemategian arraun-joko erabili gurago izan eban gaztelaniazko "regata" adierazoteko: Arraun-jokuak, ikuskarririk / ikuskarrien, irtera, zinoan berak Euskaldunak poemategian.

Estropadan darabilezan itsasontzi luzangai trainuerua ohi deritxo. Gaztelaniaz "trainera" orohar, baina "sardinera" izena be ezaguna da. Arranontziak dira berez, baina gaur egun kirolerako darabilezanai deritxe berariaz horretara. Domingo Agirrek Kresala-n  honetara deskribatzen ditu: nasa ondoan, azkenez, zirauna legezko saretxalopa edo treineruak, me-meheak eurak, lirain, leun da guztiz polito eginak.

Traineruan doazan arrantzale edo kirolariai arraunlariak edo erramulariak ohi deritxe. Jarduereari berari: arraunean edo erramuetan. Egin aditza lagun dala sarritan. Ahalik eta legor aldera azkarrena arraunean egitea otu zitzaion, Anabitarteren berbaz (Poli 36). Arraunak uretan mogitzeari arraunai eragin: Hainbat ordu ta ordutan arraunai eraginaz (Erkiaga Arranegi 77). Beste esamoduren batzuk be badira: arraunak bizkor erabili, arraunak dantzatu… eta gogorregi astindu ezkero, hausi be bai inoiz.

Arraunetan egiteari boga egin edo bogatu be esaten jako, erdarazko mailegua erabilita. Baina gure itsastarrek, Ondarroako kantu ezagunak lez, berba horrexeri hartu deutsie jera handiagoa: Boga, boga, marinela, / joan behar degu urrutira, / bai Indietara… Iturriagaren alegietan be antzera agiri da: Dira, Inazio, zure anaiak / txit marinel handiak, / arraunak / bogatzen dakitenak.

Arraunlari taldea gidatzen dauenari patroia esaten jako batez be, arranuntzietakoai lez. Baina lemazain be ondo berba polita eta aditua da, lemeari eusten eta trainerua gidatzen dauen morroiari (edo andrazkoari) deitzeko. Arraunlariak, arraun-aulkian jesarrita doaz, lemazainari begira; hau aurrera begira eta talde osoa atzera begira, euren arraunai atzerantz sendo eragiten deutsela. Karramarroak lez beti atzeraka¸ itsas herrietan esan ohi danez.

Lemea zuzen eroatea hil edo biziko kontua zan lehengo txalupa eta ontzietan, barrukoek bizirik urtengo baeben, endemas itsaso haserrea egoanean. Egoki gogorazoten deusku S. Mendiburu oiartzuarrak bere idatzietariko baten: Ontzi-lema galtzen den aldian, [...] arkitzen dira ontziko gaisoak eriotz izugarriaren atzapar gogorrean.

Lemea ezkerretik eskumara mogiduteari abor-estibor deitzen deutsie Ondarroan. Aborra da ezkerraldea eta estiborra da eskumaldea. Erdaratikoak izan arren, euskeran ondo sustraituriko berbak. Lehenagoko ontzi zaharretan zuzenbidea asmateko erabilten zan lemeari lemakanea esaten jakon lema bakarra.

Bermeoko euskeran bada beste berba bat haizeak atzetik joten dauela esateko: poparien, poparean euskera jasoan. Bizkaiera zaharrean hain bereizgarri eta bitxi egiten dan -rean ablatibo zaharreko atzizki eta guzti.

Badira esaerak be, eta ez gutxi, arraun egitearen aipua dagienak, zuzen edo zeharbidez. Bat hauxe, Larramendik dakarrena: Arraun eta bela, gaztelaniaz "viento en popa a toda vela" esaten danaren antzera, bizkor, azkar adierazoteko. Polita da ondarroatarren ahoan ezaguna dan beste esaera hau be: "Arraunean boga egin behar da (aurrera) eta ez zixe (atzera)". Edo J. A. Uriarte Arrigorriagako seme eta frantzizkotar idazle bikainak batu eban errefrau hau: "Edozein da pilotu, eguraldi ona danean".

 

Hurrengoan gehiago eta hobeto.

 

Iturriko (2014-09-19)

Esatekoak 0
Ikusita: 84
2014.09.05

Arantzazu herri literaturan

Arantzazu bi ezagutzen doguz gure inguruan, Arratian bata eta Gipuzkoan bestea, Oñati ganean. Bigarren hori erromes leku izan dogu Euskal Herri osoko jentearentzat, Urkiola eta beste batzuk diran moduan.

Arantzazuko santutegiaren historia jakingarria da guztiz, baina hemen herri literaturan horrek euki dauen adierazpenera mugatuko gara.

Ama Birjina Errodrigo Baltzategiko artzainari agertu ei jakon, han ermitatxu bat egiteko eskatzeko. Bai egin be, herriaren erantzun gartsuari esker. Ermita horrek gorabehera asko izan ditu urteetan, behin baino gehiagotan erre eta barrien barri egin izan dabe.

Hori dana jasota dago, Aita Lizarralde frantziskotarra da historiaren aldetik gaia gehien landu izan dauena. Literaturan Salbatore Mitxelenak lan ederrak idatzi ditu Arantzazuri eskainita.

Herrian zabal ibili dira balada erlijiosotzat hartzen ditugun kantuak. Arantzazugaz lotuta, hasiera honeekaz ezagutzen diranak hainbat batu izan dira: “Arantzazure egin dot promes”, “Eguna zala, eguna zala”, “Mundu honetan gura dabenak”, “Errodrigotxo Baltzategiko”, “Agoztuaren hamabosgarren”, “Birjina Amaren bezpera da ta”.

Bilduma ederra argitaratu eban Labayru Ikastegiak Arantzazuko Frantziskotarrakaz batera Arantzazuko balada edo kanta zaharrak izenburuagaz 2003an. Hortik aukeratu dogu Labayru Ikastegiak batutako aldaera bat.

 

Agostuaren hamaboskarren (Bedia)

1

Abuztuaren hamabostgarren
Andra Maria goizean
Birjinearen debotatxu bat
joan zan erromerian.

2

Oinak ortozik zapata barik
abitu baltzez jantzirik
honek guztiok alda batera
Natibitate goizean.

3

Arratsaldean joan ein nintzen
ardian bila mendira
Birjinatxu bat topau nenduan
arantzan neuri begira.

4

-Derrodigotxu, Derrodigotxu,
erdu hona da entzuzu!
Aita zurea arotza da-ta
arren egizu mandatu.

5

Egin daiela ermitatxu bat
deritxotena Arantzazu.
Hiru lata ta zazpi teilatxu
arren asko izangoitu.

6

Hamaika amaren semeok bere
han izango dau ostatu
San Franziskoren semeok bere
Kalisfatuari  debotu.

7

Inpernurako bideak dagoz
arantza baltzez eginik,
zeru altura bideak dagoz
harri labraduz eginik.

8

Harri labraduz eginik eta
erdian aldasgorea,
mundu honetan ondo egin dauanentzat
ez dago bide luzea.

9

Urre bietan sartuta dago
atetxu horren giltzea
zeruko salearen erdian dago
Birjina koronadea.
Salbe batekin enkomendatu
arren hiru abemaria.

 

Biltze-data: 1983ko urtarrilean.

Lekukoa: Joana Agirre, 65 urte, Bedian jaio eta Labean bizi.

Biltzailea: Belen Gerrikagoitia.

Iturria: Labayru Ikastegiko artxiboa.

Esatekoak 0
Ikusita: 77
2014.07.24

Jaime Kerexeta 1918-1998

San Inazio egunekoa zan Jaime Kerexeta, Elorrion 1918an jaioa eta bertan 1998an hila. Abadetzarako ikasketak ezeze musikakoak be egin ebazan. Abesbatzen zuzendari eta organojolea izan zan. Baina euskera eta euskal kultura bete-betean landu zituan. Gazterik zaletu zan euskereaz eta hareri lotuta egin eban bizimodua, alderdi ezbardinetatik ganera. Lan oparoa egin eban, hirurogei bat liburu itxi zituan.

Olerki egilea dogu, alde batetik. Orbelak (1958) eta Bitargi (1960) liburuak argitaratu zituan.

Eleiz-liburuen itzultzaile dogu beste alde batetik. Jesukristo gure Jaunaren Barri Ona (1960) eta Eguneroko meza eleiztarren eskura ipini ebazan euskeraz (1962). Horren ostean Bibliako zatirik garrantzitsuenak euskeratu ebazan, Alkartasun Barria eta; eta azkenean Euskal Biblia (bizkaieraz) osorik (1976). Beste hainbat lan be egin ebazan berak bakarrik. Gero, Kontzilioak eleizkizunak lekuan lekuko hizkuntzan egiteko bidea zabaldu ebanean, liturgia batzordean parte hartu eban, euskera egiten dan beste lurraldeetako abadeakaz batera testuak bateratzeko.

Heraldika, fogerazinoak eta genealogia gaiak asko ikertu ebazan, eta hainbat argitalpen itxi zituan horretan be.

Hizkuntza gaietan, gramatika eta hiztegiak egin ebazan. Eta literaturan Bizkaiko zenbait idazleren lanak batu eta argitaratzea bideratu eban.

Hainbeste behar egin ostean, aitorpenak be hartu zituan. Euskaltzaindiak, Euskal Itzultzaileen Elkarteak, Labayru Ikastegiak, Euskal Herriko Adiskideen Elkarteak omenaldiak egin eta agiriak emon eutsiezan.

Esatekoak 0
Ikusita: 110