kontaktua
2016.07.22

-TU atzizki aditz sortzailea: moroTU zein morenoTU

Euskeran aspaldi-aspaldi sartu zan, aditz kategoriako hitzak sortzeko -tu atzizkiaz baliatzeko jokabidea, eta gure hizkuntzak bide hori hartu ebanik gora, gainerako aditz-atzizki zaharrak indargeturik geratu ziran aditz-eratorkuntzarako. Indarbarritzeko era barik geratu dira taiu edo morfologia zaharreko aditz-atzizkiok, corpus mugatu eta labur samarrera murrizturik: -i eta –n atzizkiak, berariaz: haz-I, irabaz-I, egos-I tipokoak batetik eta iza-N, eda-N, esa-N tipokoak bestetik. Badira -o amaierako batzuk be, sarri –n atzizkiaz alternantzian: igo/igan, igaro/iragan, eho (hil), eta osterantzeko beste tipologia bateko banakak be.

Aditz-atzizki zahar horrek, -i atzizkiak, bere eratorkuntza indarra galdu ahala, beste hitz kategoria baten aurkitu dau babesa, batez be adjektiboetan. Adjektibo asko ditugu euskeraz, jatorriz eta lehenago aditz izanak: zoli, agiri, aterri edo bizi lekuko. Eta horreetariko askok, aditz izatea berreskuratzeko, -tu atzizkia hartu dabe –i horren gainera. Hainbat aditz ditugu, batez be euskeraren sartaldean, -itu amaiera dabenak: hutsitu, putzitu, satsitu, hatsitu, baltzitu, hotzitu, motzitu, gazitu, latzitu eta hainbat gehiago.

Beste aditz batzuk morfologia bikotxaz iraun dabe, leku batzuetan batera, beste leku batzuetan bestera. Sartaldean ahaztu (lehenago ahanztu) esaten dana, ekialdean ahantzi da, eta Lazarraga arabarrak antzitu (ahantzitu) idazten eban XVI. mendean. Sartaldean estaldu, bereiztu dana estali, bereizi da ekialdean. Lapurretan egin esateko ostu (onstu lehen) dana sartaldean, ohoini zan ekialdean, edo aberastu darabilguna ia guztiok aberatsi zan ekialdean, Oihenartek dakarrenez.

Esangura banangoak daukiez forma batak eta besteak lekuen arabera. Egosi ‘cocer’ eta egostu ‘escocer’. Zauri bat zoldu egiten da eta pertsonak zein landarak zolitu egiten dira.

Bizi adjektiboaren (behinolako aditzaren) gainean biztu eta bizitu garatu dira, zein esangura banatakoak.

Berba baten, -tu atzizkia geratu da aditz sorkuntzarako atzizkietan jaun eta jaube. Edozein hiztegik jaso leikezan guztiak baino hainbat gehiago ditugu hiztunen ezpanetan, nahinon dala be, eta hiztunen ezpanetan erabiliak diran guztiak hiztegi-corpusean baturik balegoz be, hiztunok aditz eratorri barriak sortzeko ahalmena daukagun aldetik, hainbat eta hainbat barri sortuko gendukez beharrizanen arabera.

Halan, goiz hitza ointzat harturik, goiztu sortu dabe hiztunek, zeozertarako hitzordua goizago ipintea adierazoteko, kasurako: Beharra goiztu deuskue; lehen zortziretan sartzen ginan eta orain zazpiretan, ostera. Eta ilun hartzen badogu, ilundu sortzen dogu, bagil akabuan beranduago iluntzen dauela esateko, eta bardin gautu, gau izenetik.

Izen kategoriak aditz bihurtzen ditugunean, izena zenbat eta kualidade-adirazleago izan, hainbat eta erraztasun gehiago. Giza kualidade ezezkorrak adierazoteko be sarri joten dogu abere edo piztia izenetara: norbait zapoa dala esatetik, zapotu egin dala esatera jo geinke, edo satorra dala esatetik satortu, edo azeria edo lukia dala esatetik azeritu edo lukitu egin dala. Hainbat ezagunagoak dira gure artean, astotu, txakurtu edo txarritu aditzak. Kualidade bat prozesu bihurtzeko bide laburra: adjektiboa aditz bihurtzea, -tu atzizkia tarteko.

Atzizki honen bizitasuna eta indarra ondo garbi erakusten dau mailegu-berbakaz daukan eta aspaldirik euki dauen erabilera malgu aberatsak. Suabe adjektibotik suabetu: edadeagaz suabetu leike batek bere izaerea. Moreno adjketibotik morenotu, eguzkitan egonda, esaterako. Eta emakumea izan ezkero, morenatu be bardin. Mantso berbatik mantsotu, edo brabo berbatik brabotu. Turko berbea, adjektibo modura, balio gaitzesgarriaz erabili izan dogu. Norbaitegatik esatea turko hutsa dala, malmutza edo antzekoa dalakoa esateko. Eta halantxe esan ginei norbaitegaitik, turkotu egin dala denpora batetik hona.

Adjektiboak –tu atzizkiaz adizteko joerea da indartsuena. Gehienetan esangurea zaindurik: eder > edertu, gaizto > gaiztotu, ugari > ugaritu, baina beste askotan aditz eratorriak esangura propioak garatzen ditu: txikia izatetik egurrak txikitzera aldea dago, edo mutiko bat okerra izatetik gauzak okertu egitera, bardin.

Adjektibo gaitzesgarrien aditzerako joera be igarria da: tontoa tontotu edo tontoagotu edo tontoegitu egin daiteke. Tentela, tenteldu. Kokoloa, kokolotu. Memeloa, memelotu. Papaoa, papaotu edo papamoskea, papamoskatu.

Izenetara bihurtuz, patata azaletik gai bat bere konplexutasunean azaltzera esangurak guztiz urrunduta dagoz. Edo beharra egitetik norbait zerbait egitera behartzera, beste hainbeste. Harria edo zura materia edo materialen adierazpenetik norbait zerbaitegaitik harritu edo zurtu egitera be alde handia dago. Bizidun baten narrua zer dan jakitetik, bizidun hori narrutzera, hari narrua kentzera be diferentzia agiria dago.

Zenbatzaileakaz be eratorkuntza irregularrak agiri dira: asko zenbatzailetik, aditz sortze zuzena askotu izan arren, gehitu da ohikoena, baina, ostera, gitxi zenbatzailearena gitxitu da, nahikoa-rena nahikotu edo zenbat-ena zenbatu.

Deklinabide atzizkiz markaturiko izen-adjektiboen gainean be erraz sortzen ditugu aditzak, batez be -ko leku-genitiboaren, -z instrumentalaren edo –ra adlatiboaren gainean. Ezagunak dira edonorentzat etxekotu edo bertakotu aditzak, baina berez-berez eta arazo barik erabili geinkez hangotu edo hemengotu, edo herrikotu, auzokotu zein kalekotu, edo burura jatorkun besteren bat, hiztegietan erregistrorik euki eza gorabehera. Adlatibo-atzizkidunakaz beste hainbeste jazo ohi jaku. Ezagunak dira guztiz etxeratu, bideratu, hurreratu edo alboratu, baina ardura barik erabili geinkez uriratu, bilboratu zein mendiratu.

Aitatzea merezi daben beste batzuk –ka atzizkidun aditzondoetatik eratorriak dira. Gaztainak altzikatu, kalea zeharkatu, pertsona bat zirikatu, irabaziak biderkatu edo usoak tirokatu, esaterako.

Eta jardunari atzena emoteko, dakardan amore berba zaharra gogora. Gure aurretikoek amore berbea erabilten eben, maitemina adierazoteko zein maitemindua izendatzeko. Eta gaur egun, dana maitemina eta maitemintzea dan egunotan, zergaitik ez haizeratu kaxa zaharren gordairutik amoretu aditza, ekialdeko hizkeretan erabili izan dan amoratu aditzaren kidea?

 

Iturriko

2016-07-22

Esatekoak 0
Ikusita: 66
2016.07.15

IZANGO EZ DA BA! Ezezka baietza indartzeko jita

Edozein hizkuntzatan, eta gurean be bai, adierazo gura dogun zerbait baiezteko modu bat izaten da kontrakoa ukatzea.

Gaztelaniaz nork ez ditu entzun honetarikoak: No es para menos; no está mal; ¡no me digas! ¿no será verdad? edo horren idekoak. Baina euskaldun garbia dan jente zehea erderaz berbaz dabilenean, hondino sarriago entzun dira eredu horretarikoak, jatorrizko erdaldun batek nekez esango leukezanak: ¿No sabes o que? :::

Eta gramatikaz edo hizkuntza estiloaz arduratzen direnak sarri gogorarazoten dabe euskal hiztunok berezko jita lez daukagula ezezkako egitura batez baliatzea kontrako informazinoa aupatzeko, hanpatzeko edo indartzeko.

Estilo kontua da gehiago, gramatika kontua baino. Berbazko kontua, idatzizkoa baino gehiago. Estilo biziari lotua dago gehiago, hizkera edo idazkera neutroari baino.

 

Aditz jokatu bat osagai bikoa danean, perifrastikoa deritxona, ezeztapena adierazoteko osagaien ordena atzekoz aurrera egiten dogu: etorri da > ez da etorri, joango gara > ez gara joango. Baina hiztunok, sartaldekook berariaz, ordena zaharrari eusten deutsagu batzuetan, berebiziko esangureaz, eta hain zuzen aditzaren ekintzak gertakizuna, geroa, markatzen dauenean: joango ez gara. Zein kontestutan hori? Harridurazko perpausan, balio esklamatiboaz, eta hain justu, ezeztapenaren mozorropean, baiezkoa indartu edo azpimarratu nahi dogunean: jakina baietz, bai horixe, halan da.

‑Bazatoz? –Joango ez naz ba! –Ez dakizu ala? –Jakingo ez dot ba! –Dinozuna ez da egia. ‑Izango ez da egia ba! –Hondino bizi da ala? Hil zalako entzutea euki dot nik. –Biziko ez da ba? Geure auzoa da eta!

 

Itaun erretorikoak ezezka egiten ditugu batzuetan, baiezkoa adierazoteko. “Ez dauela irabaziko dinozu? Ez gero? Nik baietz egingo neuke.” “Jakin ez horrek? Bai, zera! Jakin barik!

Gure tradizino klasikoan be, batez be oratoria generoan, gure idazle eta sermoilariek sarritan jo izan dabe itaun erretorikoetara, Zelan, zergaitik, nork… galdetzailearen ondorik aditza ezezka datorrela, eta sarritan ordena neutroaz: Zelan egongo ez gara nerbioak hartuta, goizaldeko orduetan alabea etxera hondino agertu barik? Mogelen adibide bategaz argitzeko: “Txakurrari dagoka zaunka egitea eta etxe hur ta inguruan ibiltea. Ogi puska bategaiti zelango oniritxi eta askogurea artuten ez deutsa bere ugazabari?”

 

Itaun garbiak be ez markaz egiten dira batzuetan, harrituarena egiteko berariaz, bai diralakoa indartzeko. Batek badinotso hurko lagunari ez dakit zenbat miloi irabazi dituala loterian, beste horrek, pozez edo harriturik erantzun leio: Ez da izango? Egia ez da izango? edo antzeko urtenaldiren bategaz.

 

Izan be, zer edo ha baiezteko, kontrakoa ukatzea da gure hizkuntzan, edo hobeto esanda, hiztunen artean, sarri dagoan estilo joera adierazkorra.

Adjektiboen kategorian ezaguna da makal berbea. Kasu honetan ez, norbait makal edo makalik dagoala esateko. Horrezaz aparte, hainbat lekutan makal adjektiboa, norbait balio handikoa edo zerbait meritu handikoa dala adierazoteko erabilten da ezezka: “Azken azterketa guztiak gaindu baditu, ez da makala mutilori!”. Edo Gernikaldean entzuten dan modura: “Ez daukazu makala, gure kontura biziteko ustea badaukazu”.

Adjektiboei ildoei jarraiturik, ardao bat ona edo gozoa dala esateko erabili geinke modu hau: “Taberna horretan atera badeutsue, ez da txarra izango. Horreek adituak dira ardao kontuan”. Norbait zuhurra eta argia dala esateko be: “Tontoa ez da. Beretzako beste badaki”.

Aditzondo edo adberbioakaz beste horrenbeste. Norbaiti, darabilen arrazoibidean zuzen dagoala honetara esan gineio: “Txarto ez zabilz” edo “Oker ez zabilz”. Etxean arazo handiak emoten dituan senide bategaitik, urrun batera, Ameriketara edo, joan dalako poza honetara erakutsi ginei: “Bertan gelditzen bada, asko txarrago ez! Mesedea galanta guretzat!”, gaztelaniaz “mucho mejor” esan leiteken antzera.

Asko eta gitxi zenbatzaileakaz be sarri ez markaz lagundurik jokatzen dogu, justu kontrakoa hanpatzeko. “Everest puntaraino igo badau, ez da gitxi!”. “Seme-alabai lagundu gura ezik badabil, asko ez deutse ardura!”.

Eta beste hainbat egituratan be antzera: “Lotan ez dago behintzat”, norbait zuhur eta adi dagoala esateko. “Berak dinoana egingo dogula pentsetan badau, akordu txarra ez dauka!”, amesetan edo dabilela adierazoteko.

 

Barik postposizino adberbialaz be sarri balietan gara. Norbaiti zerbait komunikatu izan jakola honetara ziurtetan dabe hiztun zahar batzuek: “Hor konpon! Esan barik ez dagoz eta egin daiela gura dabena!”, adierazoteko argi eta garbi esan izan jakela dalako mezu hori.

 

Balentin Berrio-Otxoa donearen eguna igaro barri dan honetan –garagarrilaren 4an, hatan be– haren euskerazko gutunak gogoan eta ziotzat harturik, haren pasarte bigaz on egin daigun gure herri euskeraren bitxitasunaren eta bizitasunaren ezaugarri garden dan ezezkako baieztapena adierazoteko egitura hau:

“Da zer egin biar eztogu bada zerua irabaztiagaitik?” dino gutun batean.

“Mariya Birjiñiaren arpegi ederra zeruan ikustiagaitik, zer pena eta zer trabaju pozik eramango eztitugu?” dino bestean.

 

Iturriko

2016-07-15

Esatekoak 0
Ikusita: 78
2016.07.07

HemEN, etxeAN

Non, noiz edo zertan izen bategaz adierazoten dogunean -an atzizkiaz markatzen dogu izenori: mendiAN, bagileAN, ekineAN. Bardin adjektiboak, zein beste kategoria batzuk: ederreAN, zabaleAN, gorriAN, gureAN.

Baina badira kategoria jakin batzuk -(e)n inesibo soilaz darabilguzanak, bokalez amaituriko hitzekin -e- bokala tartean dala. Marka horri, -a- tarte bokala ez daukanari, inesibo zaharra deritxagu gramatikan; edo arkaikoa deritxoe beste batzuk. EguN da Santi Mamiña kopla ezagunean, “gaur” esangurako adberbio horretan, azken -n hori inesibo zaharraren aztarrena da.

Denpora eremutik urten barik, ezaguna eta zabal dabilena dogu aurteN adberbioa, “urte honetan” esanguraduna.

Leku-izen eremuko aditzondoen artean –antxinago adizlagun ziranen artean– ezaguna da urruN, “urruti”. Errefrau zaharrak dinoanez: “Urrungo intsaurra burua laso” (RS 344). Leku-eremuko aditzondoen artean, garden eta hurragokoak ditugu: hemeN eta haN aditzondo arruntak.

Leku-izen berezietan be -(e)N hori dogu arauzkoa euskal gramatikan, eta ez izen arruntetako –an dalakoa. Halan esan daroagu: BilboN, MadrileN zein ErrigoitiN.

 

Aditz-izenak erdal gerundioren kidekoa dan aspektu bururagabea adierazoten dauenean be -te-N dogu marka nagusia: jateN, edateN. Aditz-jokoan darabilgun berbera: ikusteN zaitut. Aditz-izenekin ezaguna dogu -an inesiboko atzizki orokorra be, baina bestelako balio bategaz darabilgu: HilteAN hil nintzan eta ahaztu nintzan, errefrau zaharrak dakarren horretan, hiltean “hil orduan, hil nintzanean” esangurako adizlaguna dogu.

Aspektu bururagabeko aditz-izenotan dogun -te-n horrek esangura aldetik be berebiziko garrantzia dauka, ze esangura esparru jakin bat estaltzen dau berariaz: zertan, zer egiten esparrua, hatan be, osteragoko adibide batzuetan ikusiko dogunez.

 

Bat zenbatzailea dogu, sartaldeko euskeran behinik behin, atzizki horren erabilgune zabalduenetariko bat: bateN esan doa gure artean, erdialdetik ekialderantz bateAN esan ohi danerako: herri bateN, egun bateN, ondo bateN, ederto bateN. Baina gainerako zenbatzaile mugagabeekin ez da egokitzen: biTAN, birriTAN, hiruTAN, bosteTAN… baina bateN (iparraldean bada bateTAN aldaerea be). Gure herri-ipuinak be sarri honetaraxe kontetan hasi izan dira: Behin baten izan zan…, noizko ez nongo zehaztasunik emoten ez dala.

 

Bizkaieran badau -(e)n inesibo atzizki honek izen arrunt batzuekazko erabilera be, berari-berariaz ekintza edo jarduera esangurako izen jakin batzukaz; jardunbide zahar, ekanduzko edo tradizionalak adierazotekoak diranakaz, hatan be. Hareetarikoa dogu atxurreN, erdi-ekialderantz aitzurreAN, gazt. “cavando”. Arratia aldean bizi-bizi darabile hondino beharreN, gehienok beharreAN edo laneAN dinogunaren lekuan. LapurreN egin be Arratia aldean entzuten da, beste askok lapurreTAN esango leukienaren lekuan. Behinola hortiko bati kontetan entzun geuntsana jatort gogora, ez dakit nongo urlia bategaitik edo urlia familiagaitik: Aitak lapurren irakatsi eutsen, semeek lapurren egin eben, eta honeen seme-alabak hareek lapurren irabazitakotik bizi ziran.

Lanbide edo jarduera kontuan, eta batez be tradizinoko girokoetan agiri dala esan dogu. Nekazaritzan ezagunak dira batzuk: itaurreN, berbarako. Itaurren etxeko mutikoak edo morroiak egiten eban lehenago, idi-buztarriagaz edo behi-buztarriagaz eta goldeagaz –edo makinegaz– soloa goldatzen –makinatuten– zanean, atzetik akulu-ganagaz etxeko gizona –edo alagorekoa– joiala ganadua arteztuten. Idi-buztarriaren aurrean azatzean joian laguntzailea –edo mutikotxoa– erakusten dau bide zuzena, lur-zotalak artez-artez egin daitezan.

Ereitea be saileN, edo saileN-saileN egin behar izaten zan, lerroan edo ilaran, edozelan barik.

Zein lanabes darabilgun lanerako, hainbat jarduera izentetan dira. JorraN edo artajorraN esaten danean, jorraia dogu lanabesa. AtxurreN dinogunean, atxurra. NabaseN egin esaten danean, nabasagaz (golde edo are mota bat) lurra goldatu edo areatzea. Frai Bartolomeren lumaz: “Domeketan ta jaiegunetan dantzan egitea pekatu andiagoa dala, soloan nabasen edo etxean goruetan egitea baino”

Zaldia lauoinka, lauhazka edo lauketan doala esateko, lauoineN entzuten da Urdaibai aldean.

Ardi-zaineN, ardiak jagoten esateko, Markinaldean ezaguna da. Mito-ipuin zahar baten hasierea: «Behin gizon erbesteko batek Zekendioko menditik joiala aurkitu eban Alarabea ardi-zainen».

Gure euskera zaharrean be badira honetariko era bitxi batzuk. Jarduera eremuan: orbiden, ibilten, oinez ibilten adierazoteko: “Behor zaharrari orbideN, neke da irakasten”. Denpora eremuan, zahartza gatxeN, zahartza txarrean: “Txoria, gaztetegian ez badagik habia, zahartza gatxen heldu dok hire bizia”. Esangura garbia: zahartzaro txarrera ailegau dok hire bizia.

 

Iparraldeko tradizinoa be aberatsa da -n zahar horren eraikuntzetan. Halan erabili izan dira: ihiziN (ehizan), irauldeN (lurra iraultzen, goldaketan), garraioN (garraioan), haintzurreN (aitzurrean), Lafittek bere gramatikan dakarzan adibide batzuk baino ez aitatzearren.

 

Aldendu eta ostendu aditzen lehen oinak be inesibo zahardunak ditugu: aldeN (aldean) eta osteN (ostean).

 

Peñafloridak konteak El borracho burlado antzerkian ardaoari edo mama goxoari eskeinitako kopla bategaz akabua emon deiogun inesibo zahar honi, inor gogaitu baino lehen:

“Jarro honetan hi ekustean,

poz hartzen det bihotzean.

Hemen begiraturik,

banaukak txoraturik.

Zer egingo ez dek barrunen?

Sar hakit bada, arren, lehen bait lehen”.

 

Iturriko

2016-07-07

Esatekoak 0
Ikusita: 81
2016.06.27

NAHIKOA da. ASKO da

Neurriaz, zenbatekoaz edo kopuruaz dihardugunean, ez zenbaki zehatzakaz, ezpada gitxi gorabeherakoakaz, erdi tamainuko neurritik goranzkoan, asko daukagu, ainitz Ipar eta ekialdean, eta gitxi beheranzkoan, gutxi batuaz, guti Iparraldean. “Zenbatzaile” mota honeek graduatu egiten ditugu, gainera; horretan dira apartekoak. Gehiago, gehien eta gehiegi goranzkoan –sartaldean lar eta larregi be bai–, eta gitxiago, gitxien eta gitxiegi beheranzkoan.

Eta erdibideko neurri-eretxia emoteko nahikoa darabilgu euskerearen erdi eta sartaldean askok, eta aski erdialdetik ekialderantz. Baina badira beste gehiago be. Adinon dogu horreetariko bat, gaur “kili-kolo, justu antzean, halan-holan” esangureaz Arratia aldean entzuten dana, baina lehenago-lehenago “nahikoa, behar dan beste” esangureaz erabili ohi zana. Ez ahal dozue akorduan harako errefrau zaharra, famili baten tamainua, seme-alaba kopuru adiutua aholkatzen ebana? Adinon da bost ume, alaba bi ta hiru seme (RS 108).

Asko bera be “nahikoa” esangureaz bizi da hondino gure artean, leku batzuetan behintzat. Asko da… ezaguna da hainbat herritan “nahikoa da” adierazoteko. Atxondoko testigantza bat: Asko da zeuk esatea, guk hori sinesteko. Edo Goierriko Zegamako beste hau: Hi, asko dek gaurkoz! Utzidak pakean!”. Asko izan aditz lokuzinoa da, “nahikoa izan” esangura garbiaz, egitura zaharra da euskeran. Eta gaur diran baino entzunagoak ziran lehenago, -ik partitibodun izen bategaz hornidurik erabiltea asko da aditz lokuzinoa. Harridura balioaz, hatan be. Mogelen adibide pare bat erakusgarri: Asko da lorik! Asko da goizerako zereginik!

Baina gure artean, geldi-geldi, nahikoa joan da nagusitzen “bastante” esangura horretarako, eta asko eta gainerako zenbatzaileak baztertzen edo esanguraz murrizten. “¡Basta ya!” euskeraz: Nahikoa da! esan daroagu gehienok erdi eta sartaldean; aski da! ekialdean. Lehenago esaten zan Asko da! esapideari, nahikoa da! nagusitu jako. Bide beretik, nahikoa da erregurik! goitu jako, asko da erregurik! zaharrari. Edo: nahikoa da berbarik!, lehengo asko da berbarik! zaharrari. Halan da guzti be, harridura kontestuan balio hanpatzaileaz darabilguzan izen partitibodunok, lorik, berbarik, beharrik…, atzeraka doaz lekurik gehienetan; endemas edade batetik beherakoen artean.

 

Nahikoa izen bati loturik dagoanean izen bat edo izen multzo bat, ardaoa kasurako, ze sintaxi diferente ditugu biak alkartzeko? Bat baino gehiago, edozelan be.

Berbaz zabal dabilen bat, eta sustrai sendoko egiturea berau, nahikoa zenbatzailea izen mugatuaren aposizino lez ipintea da: Piperra nahikoa dago gurean aurten. Izen mugatzaileduna aurretik, piperra, eta zenbatzailea atzetik: nahikoa. Peñafloridako konteak Gabon Sariak aspaldiko bertsoetan (1762) darabilen erara: Emango digu lurrak, / garia ta artoa, / gaztaina, sagardoa / ta ardoa nahikoa. Berez-berez jalgiten jakez gure hiztunei honetarikoak: Dirua nahikoa dauka harek. Beharra nahikoa eginda gatoz etxera. Ardurea nahikoa darabilgu, behintzat!. Egitura horreen ostean dagoan esangurea ez da “bastante, suficiente”, hortik goranzko neurria baino: zenbat gura, nahi adina dalakoen kidekoa.

 

Bigarren sintaxi bat nahikoa edo naiko izenaren aurretik ipintea da, izenori beste mugatzaile barik agiri dala. Halan esan leiz gutariko edozeinek honelako esakerak: Nahiko burukomin emoten deusku umeorrek! Nahikoa zeregin badaukagu lehendik, zuk hondino barriak ekarteko! Nahikoa behar eginak gara gu geure gazte denporan!

 

Baina bada beste sintaxi bat, gure eretxian muna bazterrean lagatea hobe gendukena, baina tamalez orio-orbanaren antzera gero da zabalago dabilena idatziz zein hizlarien artean: izen mugagabearen ondorik ipintea naiko(a). Halan: Ez daukagu diru nahiko(?). Ez dago baliabide nahikoa(?) e.a. Egia da izan, Orixek, Txillardegik eta beste gehiagok aspalditxo bedeinkaturiko egitura modua dala berau, baina analogia bidez berandu baten sortua, tradizinoaren lur mamintsurik ez daukana. Gure aholkua: nahikoa izen sintagma barruan txertatu nahi bada, aurrean txertatu bedi, ez atzean. Eta atzean ipintekotan, aposizino egituraz hoba: ura nahikoa, indabea nahikoa edo frutea nahikoa.

Aurrekoa baino hainbat okerragotzat daukagu nahikoa horri –ik atzizki partitiboa txertatzeko batzuek daben lehia eta afana, pentsaurik hizkera jatorragoa lantzen dabelakoa edo. Aspalditxu aldizkari digital batetik jasorik dodan esaldi hau, dinogunaren lekuko: Bi mila eta berrogeta zortzirako beharbada ez da arrantza-erreserba nahikorik izango mundu mailan. Partitibo-atzizki hori alperrik dago hor; idazleak behar ez dala kolkotik atera dauen kalko oker bat baino besterik ez da. Atzizki partitiboa, erabiltekotan be, gorago aitatu dogun harridurazko egitura barruan: Nahikoa burukominik daukagu zugaz, umea! Lehengoa etxerik nahikoa, etxe barriak erosten hasi barik!

 

Nahikoa, nahikoak, singularrez zein pluralez, adjektibo kategoriaz be badarabilgu batzuetan. Nahikoa egin edo nahikoak egin, ase-ase egin, asebete egin esateko darabilgu batzuetan. Baina jan-edanaz ostean, beste gai batzuez be bardin: Nahikoak egin arte ibili ziren olgetan.

Gehitu daigun, sintagma bakarrik osotzen ezeze, izen bati laguntzen be erabili leitekela. J. Mateo Zabala idazle bardinbakoak honetara epaitzen dau Ebangelioko aberatsaren alagalako bizimodua: “batu zituzan ondasun guztiz handiak, egin zituzan etxe zabal ederrak, eukazan janari ta edari gozo nahikoak, etxakozan falta gogoak emoten eutsazan gustu ta atsegingarri guztiak”.

 

Morfologiaren aldetik, nahikoa zenbatzailearen oinarrian nahi hitz modala dago, mugatzaileaz nahia. Eta nahikoa ezeze, nahia bere sarri entzuten da hondino, baina esangura diferenteaz; neurriz goranzko zenbatekoa adierazoteko: zenbat gura zenbatzailearen sinonimo lez. Izen mugatu baten aposizinoan erabili ohi dabe hiztunek: Sagarra nahia egon da aurten. Bakailao errea nahia jan genduan. Kereizak nahia batu ditugu etxatzeko arbolan.

 

Nahiko(a) zenbatzaileaz eraikiriko konposatu bitxi bat be bada euskeran, hondino guztiz galdu ez dana: nahiko beste determinatzailea, batzuetan adberbio bihurturik nahiko bestean be erabilten dana. Nahiko + beste zenbatzaile konposatua bizkaierazko idazle eta testu klasiko batzuen artean agiri da. Esanguraz, “nahi beste, nahigura, gura dana” zenbatzaileen baliokidea. Nahiko beste horren baliokidetzat “naroro, ugari” eskeintzen deuskuz Pedro Astarloak: “Jan eben guztiak naroro edo nahiko beste”. Izen bati laguntzen agiri danean, haren aurrean ipinirik beti. J. Mateo Zabalaren lumaz adierazota: “Daukaz beste batek gurasoak itxiriko ondasun eta azienda handiak, etxe miragarriak, janari gozoak, ohe bigunak, nahiko beste kriadu eta, berba baten esateko, dauko gizon batek gura ahal leikean guztia”.

Ez da zertan gogoratu, nahiko beste zenbatzaile konposatu hori gaur egun apenas entzuten dala gure artean. Halanda be, guztiz galdu ez dana badakit. Zeanuriko adiskide on batek esanda dakit, berak etxean ezaguna dauela, zeaniztarren berbetan erabilia dala.

 

Nahiko guztia egitura be ezaguna dogu. Pedro Astarloaren lumaz: “gose edo egarriak kadendurik bazaukaz, jan eta edan egizu nahiko guztiak altarako mahaian”.

 

Beste esapide batzuk be badira nahikoa horren inguruan eihoak. Horreetariko bat aitatzearren: nahikoa eta lar. Nahikoa eta lar dakizu zuk, inork esan beharrik euki barik be.

 

Soka luzea dauka gai honek. Baina gaurkoz asko da. Oraingoz nahikoa da.

 

Iturriko

2016-06-24

Esatekoak 0
Ikusita: 126
2016.06.17

Emoten dau, dirudi, esan lei ze, daukat eretxia...

Asko ugaritu dira gure artean esaldi modu batzuk, emoten dau aditzaz hasten diranak, gaztelaniazko “parece que” hasiera dabenen ordainez, eta osagarri konpletibo bategaz osotzen diranak, menderatu horren aditz-atzizkia –la dabela.

Bai irratiz, bai telebistaz, bai hedabide idatzietan zabal dabiltza egitura honen, ematen du …-la egiturearen jarraibideko esaldiak. Bat, esaterako: Emoten dau Atlhetic-eko jokalariak nekatuta dagozala. Emoten dau gatx dagoala gaurko partidua irabazten.

Eta soka berari tira eginez, izen sintagma mugatuak predikatzeko be erabilten dabela ikusten dogu. Holan mozorrotuta andrea emoten dozu. Hain suabe egiten dau berba ze, abogadua emoten dau.

Gaztelaniaz “parece (que)” hasiera daben esaldi guztietarako euskal erremedioa emoten dau/ematen du bihurtu dala dirudi. Galdu ziran betiko beste esapide guztiak. Handia da, gero! Lehen entzun be ez zan egiten betiko euskaldunen artean holakorik  –kontestu horreetan behintzat– eta orain ia besterik ez darie esatari eta kazetarien hitz-iturriei.

Nora dira harako beste egiturok, gure belarriak entzutera ekanduta egon diranak? Dirudi…, Esan lei (ze)…, Pentsa lei… inpertsonalak, edo nordunak, eretxiduna zein dan adierazoten daben besteok: Deritxat…, Erixten jat…, Begitantzen jat…, Pentsetan dot…, Eretxia daukat…, Ustea daukat… eta honetarikoak?

 

Emoten dau edo ematen du lehenago be erabili izan dira dirudi esangureaz, baina ingurune guztiz jakinetan, mugatuetan. Labur esanda: lagun dauen sintagma, predikatzen dauena, modu-adberbioa danean berez lez egokitzen da aditz hori: ondo, hobeto, ederto, polito, txarto, txarrago… edo adberbio modura darabilguzan adjektibo mugagabeakaz: motz, gazte, zahar…. Euskera naturala dabenentzat berez-berezkoak dira honetariko berbakerak: Polito emoten deutsu gona gorri horrek. Motz emoten dau neskatila baten ahoan holako berba zikinak! Urteak euki arren, gazte emoten dau.

Adjektiboa predikatua funtzinoan agiri danean be erara sartzen da. Andra horrek dan baino gazteagoa emoten dau.

Baina emoten dau horri laguntzen mende-perpaus osagarri bat ipini gura badeutsagu, -la atzizkidun aditzagaz, esaldi modu horrek ez dau entzukeran ondo joten, belarrietan be girrintza egiten dau esaldi horren soinuak. “Parece que va a llover” mezua bada euskeraz adierazo gura doguna, ezin da esan: *Euria egingo dauela emoten dau. Beste aditz nagusiren bat behar dogu horretarako, beste adierazpide aukera bat bilatu behar dogu. Kasurako: Euria egingo dauela esan lei. Euria egingo dauen antza dago.

 

Dirudi aditz trinkoa, esangura horretarako daukagun zahar eta hedatuenetarikoa dogu. Ordena bikotxaz erabili geinke berau esaldian; okerrik egin barik batera zein bestera. Aditza atzean dala: Euria egingo dauela dirudi. Edo aurrean dala: Dirudi ez dakiala ondo zer esan nahi dauen. Galdegaiaren kontua konpontzeko, idazle askoren artean joerea dago aditz nagusi horri ba- aurrizkiaz indartzea, horretara aditz markatua, fokua, balitz lez. Badirudi… aditzaz hasi esaldia, eta baztertu: Dirudi…, susmagarria dalakoan edo. Nire eretxia guztiz bestelakoa da. Hor toketan dana beti da: Dirudi… aditz soilaz esaldia abiatzea. Ze semantikoki ezin da izan galdegai dirudi. Ez dauka zentzunik badirudi esateak. Bardin-bardin jazoten da dino aditzaz. Gure parajean, betiko euskaldunak honetara berba egiten dau: Dino berak ez dauela ezer jakin gura kontu horregaz. Atzekoz aurrera be erabili ginei: dino atzean dala. Baina inork ez leuke esango: Badino berak ez dauela… Dirudi aditza inoiz ez dogu indartzen; indartzen dana aditz horren osagarria da, benetako mezua. Sarritan jazoten da osagarri hori adjektibo-sintagma bat izatea: Egia dirudi. Guzurra dirudi. Edo izen sintagma bat: Aita Santua dirudi. Lehendakaria dirudi. Eta sintagma laburra dan ezkero, aditza atze partean ipinten dogu.

 

Aditz nagusiagaz adierazo nahi dogun irudipena pertsonalizatu nahi dogunean, gaztelaniazko “me parece” dalakoaren parean, badira beste aukera batzuk. Begitandu aditza dogu horreetariko bat, gaur egun Lea ibarretik ekialderantz ezaguna dana eta zabal dabilena, baina beti nori aditz jokoaren barruan dala: begitantzen jat, begitanduko jako, begitandu jatzu. Halan: Begitandu jako beste guztiak erratuta egozala eta berak eukala errazoia.

Bizkaieraren erdialdean pentsau aditzak hartzen dau gaur sarri horren lekua: pentsetan dot, pentsetan dau, pentsauko dozu…

Eta bizkaieraren sartalderengo ibarretan, Arratia, Nerbioi eta beste alderdi batzuetan eretxia euki aditz multzoaz balietan dira sarri.  Daukat eretxia egia ez deuskula esan; guzur hutsean dabilela.

Baina eretxi aditzaren jokoa be emoitsua da hondino eskualde askotan “(me) parece que” gaztelaniazkoaren ordezkoak egiteko. Aditz trinkoaz batzuetan: Deritxat, deritxazu, deritxagu… Halan esan daroagu: Ez deritxat txarto. Ondo deritxat.

Baina eretxi aditza egitura perifrastikoaz darabilgunean, hainbat lekutan zer-nori jokoaz darabilgu: Erixten jat… Halan esan daroe euskaldun zahar askok hainbat lekutan: Dinozuna ez jat ondo erixten. Eretxi jat jenero hobea zala denda horretakoa. Baina hiztunik gehienek, behar bada, nork-zeri egiturako laguntzaileaz jokatzen dabe: Nik erixten deutsat larregia dala eskatzen dabena.

Atera beharreko irakatsia: emoten dau/ematen du horri neurria hartu, tradizinoz erabili dan testuinguruetara mugatu berorren erabilera, eta beste guztietarako beste aukerak baliatu.

 

Iturriko

2016-06-16

Esatekoak 0
Ikusita: 119