kontaktua
2017.06.21

Bizkaikarra, bizkaiar jentea, talde bizkaitarra

Eratorkuntzazko atzizkia dogu –tar edo –ar atzizkia. Era zaharra –ar dogu, kontsonante gorraz indarturik –tar bihurtu dana. Eratorkuntza-atzizki asko dira euskeraz itxura-bikoiztasuna dabenak: -asun/-tasun, -eria/-keria, -oi/-koi, -era/-kera, -eta/-keta, -ada/-kada, -izun/-kizun, -ari/-tari eta beste gehiago. Atzizki hori indartzeko kontsonante gorra (-t- / –k-) erantsi ondoren, era hori da gehienetan nagusitu dana. Herri-berbetan eratorri asko dira hainbarik erantsiak be: okerreria, osasuna, lapurreta…, nahiz eratorriotariko batzuk eredu finkatutik baztertuak izan, gitxituak edo gitxienduak diralako.

Izen bereziakaz, leku-izenakaz, sarri darabilgun atzizkia dogu -ar/-tar. Eta hor sortzen da era edo itxura bikoiztasuna. Hiztuna zein dan edo nongoa dan, lezamar edo lezamatar, bermeotar edo bermear, elorrioar edo elorriotar, ibarrangeluar edo ibarrangelutar esango dau.

Baina leku-izenik gehienak, edo batera edo bestera egiten dira. –ar atzizkiaz ebagiten: nafar/napar (baina baxenafartar), donostiar, errenteriar, durangar, getariar, zumaiar, motrikuar, azkoitiar, bergarar, lekeitiar, gernikar, arratiar eta orozkoar (badira orozkomar esaten dabenak be).

–tar atzizkiaz ebaten dira, ostera: lapurtar, zuberoatar (xiberutar), bilbotar, ondarrutar (ondarroatar), eibartar, elantxobetar, garaztar (Garazi) eta beste askotza luze bat.

Atzizki hau ahoskeraz leundurik agiri jaku leku-izen batzukaz, honeek –n edo –l amaieradunak diranean, eta –dar bihurtzen da. Halangoak dira, kasu baterako: irundar, iruindar, baztandar, lekuindar, ataundar, beasaindar, errezildar edo usurbildar.

Beste atzizki-itxura bat be lehian sartzen da Uribeko merindade zaharreko ipar edo hegoko eskualdeetan: -ztar aldaera, batzuetan –oztar bihurtzen dana. Herri edo paraje batzuetan bertakoei honetara deritxe. Butroialdean, kostaldean berariaz: sopeloztar, berangoztar, getxoztar, barrikoztar, bakioztar; Txorrierri aldean, leioztar, erandioztar, sondikoztar, loiuztar, zamudioztar edo derioztar; eta Arratia aldean: dimoztar, zeaniztar (zeanuriztar), i(g)orreztar, lemoaztar, zeberioztar, billaroztar, arteaztar edo arantzazuztar.

Pentsa lei ze, -iz atzizkidun leku-izenak ugariak izanik Bizkai lurraldean, eta horretarikoen eratorkuntza –iztar izanik, horren analogiaz garatuak diralako goiko zerrenda horretakoak. Eta egia da, nongoak diran esateko, horretara darabilguzala: fruiztar, gamiztar, urduliztar, laukariztar (laukriztar), laukiztar (laukiniztar) eta urruntxoago joanda, berriztar edo zarauztar.

Azkenez bada beste atzizki ezagun bat, -ko, leku askotan –tar horren lekua beteten dauena, bigarren hau erabili be egiten ez dalako. Mungia ondoan dagoan Jatabe herrikoei (izen ofizialez Maruri-Jatabe) itaunka ibili ginen behinola horren gainean, eta bardin zan itauntzea, nondarra edo nongoa zan, Jatabekoa (hobeto esanda, Jatabeko) erantzuten eben ia danak. Jatabarrak edo jatabearrak ezaguna eben, baina ozta-ozta, nekez erabilten eben. Eta herriko euskerea galdua dan Arabako lurraldean bizi dan bategaitik arabarra dala esatea toketan bada be, hiztun bati errazago urtengo deutso Arabakoa dala esatea. Eta Amurrion bizi dana nondarra da, amurriorra ala Amurriokoa? Tradizinoko berbeta galdua dan lekuetan seguruago ibilten gara Amurriokoa dala esanda.

Laudion galdua dan arren, ez haren etxekonean dagoan Orozkon, eta hemen laudioztarrak deritxe hondino be hangoei.

Baina gramatika alderditik begiratuta, zein kategoriatakoak dira bizkaitar, gipuzkoar, europar, amerikar edo errusiar legezko hitzak? Izenak dira? Adjektiboak dira? Adnominalak dira? Bitarikoak dira? Osterantzeko zeozer dira?

Hiztunen ezpanetan daben erabilera maiztasunaren aldetik, kasurik gehienetan izen kategoria da nagusi. Kualitate-izenak, zelanbait esateko, adjektiboaren kualitate ezaugarri hori erantsirik daben izenak. Gizakien eremuan darabilguz gehien. Asturiarrak Asturietako jenteari deritxo gehiago, hango behi edo ganaduei baino, nahiz behi asturiarrak be gure artean guztiz ezagunak izan diran.

Horregaitik, bizkaitar, arabar, herritar, kanpotar dinogun bakotxean, lurralde horretako jenteaz ari gara ia beti. Bizibakoakaitik beste jokabide bat hartzen dogu hiztunok. Araba-zozoa deritzo zozo (txori) mota bati. Bermeo-bedarra, Lekeitio-bedarra edo Txomin-bedarra esaten jako Bizkaiko nekazarien artean, soloetan ernetan dan bedar mota ernegugarri bati. Toletikoak deritxe herri batzuetan iko mota bati, Toledo-ikoak osorik.

Erromar, greziar, herritar taiuko hitz eratorriak izen garbiak dira erabilera batzuetan. Baserritarrak, baserriko jenteari deritxe, eta kaletarrak, kaleko jenteari. Izenondoz lagundurik agiri dira batzuetan, gainera, euren izen-izatea sendotuz. Halan, Mogelen alegietan basotar gaixoa esanez aitatzen da basoko sagua. Arsenio eritxon eremutar santua aitatzen dau beste behin, “ermitaño” esanguraz.  Bere eleiztar nekazariak aitatzen ditu beste baten, “feligrés” adieraz.

Gaur egungo terminologiak finkatu ditu euskeraz Europar Batasuna, Sobietar Batasuna, Amerikar Estatu Batuak eta horretariko hainbat. Eta nire eretxiz, horreetan hiru kasuotan europar, sobietar eta amerikar izen kategoriaz bakarrik onartu leiz aurre posizino horretan, eta azpian ezkutatzen dan kontzeptua honakoa da, sintaxi hori onargarri izatekotan: Europarren batasuna, sobietarren batasuna eta amerikarren estatu batuak. Baina aurre posizino horretan agiri dala, ezin da arrazoitzat emon, adjektiboa edo izenlaguna dala. Hor oker sintaktiko bat dagoala esango neuke.

Adjektiboaren kategoria jagoke berez eta jatorriz–tar atzizkidun eratorriei. Halan da hori, nahiz eta maiztasun gitxikoak diran euskeraz /Izen + Adj(-tar)/ egiturak. Adjektibo-izate hori argiroen salatzen dauen argudioa, berorren balio semantikoa da. Sarritan norbaiten jatorria adierazoteko badarabilgu be, beste askotan zein pentsamolde edo eretxiren aldekoa dan adierazoten dau –tar horrek. Hau da, gizaki baten kualitatea, zelakotasuna, zeren edo zeinen aldekoa.

Eremu semantiko nagusi bi estaltzen ditu, edo estaldu leikez, -tar atzizkiak, kontestuaren arabera. Lehenengo eta nagusi, nongoa dan, edo zehatzago esanda, zein dauen jatorria urlia batek. Eta bigarren, aldekotasuna; zeinen edo zeren zalea edo aldekoa dan.

Bizkaitarra, lehen adieran, Bizkaikoa dana da, izatez edo jatorriz. Eta bigarren adieran, bizkaitarren aldekoa; gudu aurrean, abertzale edo nazionalistei esaten eutsen bizkaitarrak, esaterako.

Adjektiboaren kategoria ohi dauka –tar atzizkidun eratorriak, aurretik izen bat daukanean. Mogelen adibide batzuekin on egingo dogu dinoguna: lagun baserritar bat darabil behin. “Ondo esan dau gizon bizkaitarrak” darabil beste behin. “Berba-aurrekoa irakurle bizkaitarrari” prologatzen dau Mogelek bere Konfesino ona liburutxoa. Eta kristau dotrinan sartuta, gaztelaniaz “pecados capitales” aitatzen diranak, “pekatu burutarrak” ordainaz euskeratzen ditu gure idazleak.

Bego gaurkoz honenbestegaz. Ez genduzan segurutik asetuko ez bizkaitar jentearen, ez gipuzkoar idazleen, ez herritar irakurleen, ez kanpotar jakingurakoen nahigura guztiak, baina hurrengoan gehiago eta hobeto.

 

 

Iturriko

2017-06-22

Esatekoak 0
Ikusita: 178
2017.06.09

EZA, EZAK, EZAGAZ, EZTA ezeztapen atzekariak

Aurreko idatzian ez arren, ezagaitik eta ezteko aditz postposizino-markak, eta euren inguruko bat edo beste, aitatu genduzan labur. Oraingo honetan, aurrekoaren bideari jarraiki, ez markaren oinaz eregitako beste postposizino batzuk jorratzea dogu asmotzat. Abiapuntutzat eza hartuko dogu, ez + -a mugatzaileaz eregitakoa.

Ez ezeztapen hitzaren gainean garatutako funtsezko kategoria izena da: ez > eza. Adiera diferenteak ditu: “Eza zer dan zuek ez dakizue, gerratik ez dozue ezagutu eta. Eza benetan be tristea da, gero!”, gerraosteko gosete gorria ezagutu ebenek honetariko berbak mihinean euki ditue sarri; eztasuna, gabezia esanguraz. “Gure eza danean zer izan behar ete dau zuen bizimoduak!” guraso zaharrek euren ondorengoei esan izan deutsiezan berbak; biziaren galera esanguraz.

Baina postposizino lez sarriago entzun eta erabili izan da eza hori. Izenakaz, batzuetan lexikalizaturik (ondoeza), beste batzuetan -ik partitiboaz hari dautsala: indarrik eza, gogorik eza, osasunik eza…

Emon eza, ez emona eta emon ez izana ereduak

Partizipioko mende-perpaus konpletiboak eregiten dira hiru era horreekaz. Aditz partizipioaren ondorik, sintaxi mailan dauen hedakuntzarik funtsezkoenak ditugu eurok, ezezkako mende-perpaus konpletiboak garatzeko. Hiru ereduok aditz prozesuaren aspektu burutua markatzen dabe, eta /ez + aditzoin + -tea/ eta honek sartalderengo bizkaieran dauen aukera-eredua, / Partiz + eztea/, aspektu bururagabea dabenak dira.

“Sentitzen dot lehenago deitu eza” edo “lehenago deitu ez izana” amaitutako ekintza baten adierazle dira. Eta bardin: “Harritzekoa da lapurreta hori Bilbo erdi-erdian izan eta inork ikusi eza”.

Hiztun eta idazle askok gaur egun zailtasunak ditue aspektu bien artean: ez joana, joan ez izana, joan eza aspektu burutuaren egiturak eta ez joatea aspektu bururagabea. Neutralizatze-joera nagusitu da hiztun-idazle askoren artean bigarrenaren alde, (ez) -tea egituraren mesedetan, eta bigarren hori ohi darabile danerako. Gaztelaniaz “ir” eta “haber ido” bereizi izan diran zehaztasun beraz erakutsi izan dabe euskal hiztun sendoek be bataren eta bestearen arteko aspektu diferentzia: Penea da lehenago etorri eza. Asko da gero gugaz akordau ez izana! Eta bestetik: Sentitzen dot zuri ez ezer tokatzea.

Damutu eta damu izan aditzak dira mende-perpaus konpletiboa aditz partizipio burutuaz sarrien agiri dabenak. Mogelen lekukotasun bi: “damu dau alan orditua” (CO), “ez jako inori damutu zu maitetua” (Paskal). Gogoan izan, aurrekoaren esangura hurrekoaz, dogu beste bat. Mogelen alegietako adibide bana, baiezka eta ezezka: “Itxok bada! Gogoango dok niri bazkaria ukatua”, “Abe arteetan abia eginda aziko ditut umeak; ez jat gatxik egingo, ta gogoango dozu nosbait nire esanak ez egina” (Ipuinak). Baina beste aditz edo aditz multzo asko dira partizipio burutuagazko konpletiboa onartzen dabenak: “oentzat da gauza astuna denpora alperrik igaroa” (Mogel).

Emon ezak, emon ez izanak eta ez emonak dira ergatiboko mende-egiturarako diran aukerak. Absolutiboa baino gitxiago erabilia izan arren, erraz azaleratzen dan egitura dogu hau be. Ezak postposizinoaz esan geinke: “Aita zana luzaroago bizirik ikusi ezak emoten deust lastimarik handiena”. Edo Frai Bartolomeren berbaz: “Ak dakaz gogora, gurari deungak goitu ezak dakazan kaltiak”. Baina hirugarren egitura, ez emonak tipokoa, ugariagoa da orohar gure tradizinoan: “Esan bai, baia lotsa onean; ez deungaro, guztiz bere gurasoak esana edo agindua pekatu gauzaren bat eztanean, eta bai urteak edo ain burutsu ez izanak eragiten deutsena” (J. M. Zabala).

Genitibo edutezkoazko ezezkako egitura, ezaren postp.duna, urria da gure tradizinoan, berbaz berez-berezkoa izan leitekena. “Lo behar dan moduan egin ezarena / egin ezaren ostea da daukazun debilidadea”, berban-berban euskal hiztun batek esango leukena. Frai Bartolomerena da ondoko lekukotasuna: “Gurari deungak goitu ezaren lelengo kaltea da, norbera gurari txarren agindupean geratutea.” (Ikasik II).

Emon ezagaitik, ez emonagaitik

Kausazko mendekotasuna adierazoteko be sintaxi biak ditugu aukeran: ezagaitik postp. aditz partizipioaren ondorik, edota -agatik atzizkia partizipioari dautsala, ez marka aurretik dauela.

Lehenengoa, bigarrena baizen zilegizkoa da, balio semantikoaz aparte. Urriagoa da kopuruz testuetan, baina erabilia edozelan be. Kausa balioa gorde ohi dau batez be testuetan. Lekukotasunak ez dira falta. Mogelek darabilzan bi honeek: “Euren jakineza jatorke, bada, ikasi gura ezagaiti”; “Dakuse esku ta oinak adore baga sabela; onen gatxagaz jan ezagaiti eurai bere jausi jakeezala indarrak; ta au il ezkero eurak bere il biarko ebeela” (Ipuiñak). Honen loba Juan Josek darabilen beste hau: “ta neke gitxi bat artu ezagaitik datoz atzeratuak euskeran”. Edo J.M. Zabalaren hirugaren hau: “jagoleak auntzari edo solo-beiari bear dan ardurea artu ezagaiti onek landara gazteetan edo soloetan egin izan dituzan kalteak?”.

Dana dala, bigarren sintaxia da zabalen eta ugarien dabilena. Idazle beronek, urrunago joan barik. Zabalaren lekukotasun bi: “bildur balira, bear ez eginagaitik aserre andia sortuko dala”; “eta egiten ezpadituez ez jakinagaitik, gurasoena izango da erru guztia”.

Emon ezagaz eta ez emonagaz ereduak dira bizkaiera tradizinoan maiztasunik handienekoak. “Zer irabazten dozu nire esana egin ezagaz?” itaundu leikeo gurasoak, esangina ez dan bere umeari. Frai Bartolomeren idatziak egitura honen harrobi aberatsa ditugu. Adibide bigaz on egin daigun esandakoa. Batean ezezka eta baiezka emona agiri da partizipio perpausa: “Ta kalte andia daukat, zuzen irabaziko nebana irabazi ezagaz, ta galduko ez nebana galduagaz, ari emon neutsalako.” (Bart Ikasik II)”. Ezezka emonak dira ondoko partizipio perpaus biak: “Enbusteruari entzuterik emon ezagaz ta sinistu ezagaz gordeko dozu bake santua ta adiskidetasunaren lege sagradua.”.

Ezaz postposizino instrumentala mehatsago agiri da sartaldeko testuetan, ezagaz lehiakide izan dauelako eremu instrumentalean. Baina bizkai euskerearen sortaldetik ekialderantz ugariagoa da. Frai Bartolome etxebarritarraren lekukotasuna balia bekigu: “Deskuiduan izan arren bere, ustez uste bagarik izan arren bere, bere ardurabagatasunez ta osoro begiratu ezaz egin badau eriotzia, pekatu da” (Ikasik I). Edo Mogelen beste hau: “Nortzuk uts egin daroe euren gurasoei obediu ezaz?”.

Bigarren sintaxia eredua be, /ez + Partiz + -az/ dalakoa, ohikoa da gure tradizinoan: “belu etozan, ezin jan ta ezin edan ebalako, indarrik ez eukijaz” (Mogel Ipunak).

Etorri ezta eredua da azkenengo aitatuko doguna. Adizlagun funtzinoko partizipioak ezezka emoteko be egitura diferenteak ditugu lehian. Bat, barik (gabe) postposizinoaz eregiten doguna, eta gehien darabilguna: “Neuk ezer esan barik egin deust errekadua”, “Inork agindu barik egiten ditu bere zeregin guztiak”. Horren atzean zelan itaun modala dago. Hau da egiturarik neutroena, zelanbait esateko.

Ez esanda eta esan ezta (ezda) aurrekotik harean diferenteak dira esanguraz, baina euron bion artean bardinak. “Zer galtzen dozu ez joanda?” edo “Zer irabazten dozu joan ezta?” mende-perpausetan gauza bera esaten gagoz. Hiztunen usadioak dira ezbardinak. Baina bizkai euskeran aspalditik ondo sustraitua dago ezta postposizinoa, berbaz leku askotan ezda ahoskatzen dana. Euskera modernoan, bizian, indar handia irabazi dau ezta postposizino honek, beste ez- ereduko posposizinoekin gertatzen dan antzera. Kirikiñoren esaldi hau lekuko: “Nori burura etorri lekio bihar arteko ostatua eskuetan euki eta dirua jokatzea, sakelean txanpon bat euki ezta?” (Abarrak). Klasikoagoa dogun J. M. Zabalaren testigantzea da hurrengoa: “zeure ekandu zitalari indarra emon zeuntsalako, arako lelengo burua agertu ebanean ezi ta azpiratu ezta”.

Hautazko beste egitura, /ez + Partiz + -ta/ dalakoa, zabalagoa eta zaharragoa da orohar. Ez bakarrik ekialdeko euskalkietan. Bizkaieran bertan be bai. Halan darabil behin baino sarriago Zabala bilbotarrak. Bat: “agindurik dagoana ez eginda egiten direanak”. Bestea: “soinari ta oinari bear leukeena ez emonda kalte andia ekarten deutseenak”.

Erantsi daigun, ezta postposinoa gure tradizino idatzian gehiago agiri dala, testuinguru ugariagoa dauela, aditz partizipioaren ostean gura eta nahi aditz modala dagozanean. Mogelen ondoko esaldi honek erakusten dauenez: “gorrotoan, tratau nai ezta ta areriotasunean luzaro egon direanak”.

Hurrengo baterako itxiko ditugu ez ezeztapenaren gainean garatutako beste postposizinoak, gaurkoz inor gehiegi nahikotu gura ezta, mamur-mamur eginda emoteko euskerazaleari gramatika ora trinko hau.

 

Iturriko

2017-06-09

Esatekoak 0
Ikusita: 199
2017.06.02

EZ ARREN, EZTEKO, EZTA eta beste bitxikeria batzuk

Hor Txorierri edo Butroi aldera bazoaze eta bertako euskaldunzaharrakaz barriketaldi bat egin, berehala entzungo dituzue honetariko aditzizenak ezezka: esan ezteko, jan eztekotan, saldu eztea erakoak, beste paraje batzuetan nekezago entzuten diranak. Berbaz sarri-sarri entzuten diran moduan, idatziz mehatsago irakurriko dituzue. Arrazoi bigaitik batez be: batetik, gure tradizino idatzian, klasiko zahar zein modernoan, nekez aurkitzen da horrelakoen errasturik, eta bestetik, gaur egungo euskera landuan aditzizenak ezezka emoteko eredu finkatu bat egonik, horretara joten dabe gaurko idazle zein esatariek, berbazko erabilerotara baino gehiago.

Azterka ibilita, P. Zamarripa sondikostarra eta M. Zarate lezamarraren idatzietan idoro ditugu lekukotasun banaka batzuk. Zamarripak eztea darabil behin, berbazko biren arteko alkarrizketa bat beren-beregi imitatu guran: «—Bai, jaune, ezta nahikoa ba, errentak emon eragiteko estutu eztea? (ez estututea?)» (Kili-kili), eta badaezpadan, norbaitek ulertu ezerako parentesi barruan erantsi deutso ezezkako aditzizen estandarragoa. Zarate lezamarrak Ipuin antzeko alegi mingotsak liburuan, bizkaieraz ondu eban bertsinoan hatan be, idatzi eban behin: “‑Zer egiten dozue, ba? Ezer ere ez. Eta ezer egin eztekotan, alperrik zagoze hemen– Antzerkik.”.

Zein fenomeno sintaktiko gertatu da hor? Aditzizenari jagokon atzizkia, -te, aditzoinari zuzen eransten jakona, ezezkako perpausa eregiteko ez ezeztapen hitzari erantsi jako partizipioaren ondorik: ez etor-teko zana etorri ez-teko bihurtu da. Horretara postposizino bat garatu da Txorierriko euskeran: ez-te osagai bikotxaren gainean funtzinoari jagokozan markak eransten jakozala: /Partiz + eztea / ezteko / eztekotan/ edo eredu horretako beste eraren bat garatuz.

Arren hitza, gaur aditzaren atzizki edo postposizino modura darabilguna, aditza ezezka emona dagoanean ez markaren bidez, aditz egitura menderatu hori taiutzeko ordena bi dira: /ez egon arren/ eta /egon ez arren/. Sartaldean bigarren ordena da nagusi, lehen eta gaur. Ordena horren eboluzinoaren atzean be lexikalizazino prozesu bat dago, ezarren postposizinoaren sorrera. Banan edo bereiz idazten ditugu gaur: ez arren, baina lexikografiaz zein semantikaz hitz bat eta bera dogu ezarren, eta gure tradizinoan be sarri batera idatzirik agiri dira. Barrutia eskribauaren lumaz on egin daikegu eredua: “Merezidu ez arren parkazinoa, / bakigu zeu zarana piadosoa”. Añibarrogan berretsirik dakuskuna, ezarren batera idatzirik hatan be: “zerren, gogo au artu ezarren goxean, etzan onei ez jarmoteko, ezpada batagan ardurea ifinirik, bestean zur egoteko” (Lora Sorta). Frai Bartologan beste horrenbeste: “Eriotzako ordu artean ez dozu jakingo, zu ibili zarean dantza ta piesta orreetan, zu zareala medio, besteak zeinbat pekatu mortal egin ditueen, zuk igarri ez arren ta aintzat euki ez arren” (Olgeta).

Urruntxoago joanda, aditza bera eliditurik be berez-berez erabilia da ez arren hori. Frai Bartolome etxebarritarraren esaldi hau lekuko adiutua dogu: “Ta esaten badau inok, leen ez arren, orain usetan dala, ta ez dala pekatu abadeak eta praileak alan ibiltea, Trentoko Konziliuak deklarauta ta aginduta dauka, abadeak eta prailiak piestetara ta dantzetara ez joateko” (Olgeta).

Aditzizenaren gainean eransten dogunean arren, ostera, /ez + Aditz + -tearren/ egitura da nagusi eta zabalena, sartaldeko euskeran be. Halan tradizino idatzian, zelan gaurko berbeta bizian. “Osasuna behar dan moduan ez jagotearren etorri jako gaixoa”.

Bada, halanda be, egitura bitxi bat Añibarrori irakurri deutsaguna gitxi batzuetan, eskema honen arabera: /Aditzizen + ez arren/, gaur (dakigula) entzuten ez dana eta tradizino idatzian be noiz edo behingoa dana. Idazlearen Lora Sorta liburutxutik jasoak dira adibideok. Lehenengoa: “eta idoroten dira ama asko (…), neke gitxi au artutezarren (artute ez arren), emoten dituenak azteko euren seintxoak beste andra inudeai” (Añib LoraS 50). Bigarrena: “Dituanak esku artean osagarri bigun, erraz ta onak, baldin ilten bada, artutezarren, egotzi begio errua bere buruari”. Txorierri eta Butroialdeko hiztun zahar askok gaur egun be bestetara esango leukie hori: hartu eztearren.

Gaitik postposizino atzizkituagaz be ordena-eredu bikotxa daukagu, aditz partizipioari ezezka dautsanean. Nagusia eta hedatuena bata: /ez + Partiz + -agaitik/. Sartalderengoa, bestea: /Partiz + ezagaitik/. Bigarren kasuan ezagaitik batera idazten da, aditz partizipiotik bereiz. Postposizino gardena da hau be.

Gaitik postposizinoak aditzari erantsi leikion balioa bitarikoa izan daiteke: kontzesiboa edo kausazkoa. Lehenengoaren adibide izan daiteke: “Ni etorri ezagaitik ez kezkatu; beste batzuk etorriko dira”. Gaztelaniazko “aunque” horren baliokidea zelanbait. J. Mateo Zabalaren berbaz: “eta esan bear dozu zeinbat bider izan zatekean, beti jausi ezagaitik.”

Bizkaierazko klasikoetan ordena biak agiri dira, ez egonagaitik eta egon ezagaitik, baina lehenengoa hainbat ugariago bigarrena baino. Eta gatx da esaten bakotxa zein baliogaz. Kontzesiboaz zein kausazkoaz azaldu leitekez bata edo bestea.

Mogel markinarra dogu salbuespena, beharbada. Haren idatzietan ordena biak agiri dira, baina balio banangoaz gehienetan. Lehenengoa balio kontzesiboaz ohi darabil: “Nekearen nekez, apaindu gurearen apainduz, iñoren bitxiakaz bada bere, jantzi da ederto, nor dan bere guraso garbia igarten erraz ez izanagaiti.” (Peru Abarka). Azeria eta mahatsaren alegian, mahats-mordak arrapau ezinik bost ahalegin egin ondoren azeri leihatuak, honetara emoten ditu euskeraz gure idazleak haren kontsolu-berbak: “Ez dagoz oraindino elduta mordo oneek; gatx egingo leuskede garratzak dagozala jango banitu; ta alan ez deust damurik emoten ez janagaiti”.

Bigarren ordena, ezagaitik postposizino dala, kausa edo arrazoi-emote balioaz erabili izan dabe gure klasikoek. Mogel berak “Esku, oin ta sabelarena” alegian dakarren pasartea, lekukorik bikainena: “Dakuse esku ta oinak adore baga sabela; onen gatxagaz jan ezagaiti eurai bere jausi jakeezala indarrak, ta il biar ebala sabelak; ta au il ezkero eurak bere il biarko ebeela”.

Gaurko idatzi honetan hiru postposizino honeetaragino heldu gara. Hurrengorako itxiko ditugu gainerakoak. Aitatzeko geratzen diranen eza edo bakotasuna ez dau irakurleak gehiegi sentiduko, jakinik hurrengoan jorratuko dirala geldiroago.

 

 

Iturriko

Esatekoak 0
Ikusita: 200
2017.05.26

“Gura al dok ibili NADIN makilaka eta hagaka?” Aditz subjuntiboaz eta -n atzizkiaz eregitako mendeko konpletiboak

Atalburuko itaun-esaldi hori Pedro A. Barrutia XVIII. mendeko Arrasateko eskribauaren antzerki-lanetik, Azkuek “Gabonetako Ikuskizuna” bateatu eban obratik hartua da. Aditz subjuntiboa, ibili nadin, mende-perpaus osagarriaren aditza da, beraren gainean gura al dok aditz nagusia dauela, itaun-perpaus baten burua.

Gura izan aditz lokuzinoaren agindupeko aditz subjuntiboa –n atzizkiaz markatua dago, eta ez –la atzizkiaz; ez darabil nadila, eta bai nadin.

Ibili nadin, aginte-perpaus bakun baten ardatz be izan daiteke. Norbere buruari emondako aholkua edo ohar egitea danean: Ibili nadin kontuz badaezpadan! Eta pluralari aplikatu ezkero: Egin daiguzan bakeak!.

Mende-perpaus lez, ibili nadin izan daiteke helburuzko esanguradun perpausa be, “zertarako” itaunaren erantzun-ordaina. Esaterako: Senarra gelditu da umeak zaintzen etxean, neu kanpotik apur baten ibili nadin edo neuk kanpoan haize freskoa hartu daidan.

Esaldiaren testuinguruak erraz bereizten laguntzen deusku gehienetan, ibili nadin erako mende-perpausaren atzean “zer” ala “zertarako” itauna dagoan; hau da, osagarria ala helburuzkoa dan.

Lehen bazan euskeran, bai Iparraldeko tradizinoan, bai bizkaiera sartaldekoan, helburu zentzu hori markatzen eban marka berezi bat, aditz subjuntiboari eransten jakona, -ntzat atzizkia, harrezkero berbeta bizitik aldendu dana, edo -n atzizkiaren mesedetan neutralizatua gertatu dana. Atzizki bikotxa da -ntzat, -n eta -tzat atalez osatua. Ekialdean baino sartaldean luzaroago iraun dau bizirik, eta sartalderengo Bizkaia euskeran, XX. mendearen ateetara arte iraun dauen Laudioko euskeran iraun dauena, harik eta hau galdu dan arte. Eta gure Bizkaia sartaldeko klasikoen artean, bai Añibarrok eta bai Zabalak, euren idatzietan barra-barra darabile -ntzat atzizkia aditz laguntzaile subjuntiboakaz. Ez helburua adierazoteko bakarrik, ezpada helburu zentzu horri indar gehiago, enfasia emoteko. Añibarroren idatzietatik jasoa da ondoko pasartea: “Esan dodazan lapurkeriok laburki, orain noa erakustera zeaka, bakotxa berez ta zabalera geiagoaz, guztiok ondo ezautu daizuezan; bein edo bein begi itsuok argitu, esku zitelok estu, ostuteko maiña gaisto ori kendu daizuentzat”. Eta J.M. Zabalarenean irakurria da beste hau: “Ortulau onak bere landarai garbitu ta kendu bear izaten deutsez lurraren pareko lakatzak, burutik indar obeagaz azi ditezentzat”.

Bai gatozen perpaus osagarri-konpletiboetara. Nadin eta nadila adizki ereduak, biak agertu leitekez mendeko osagarrietan. Bien artean egon ohi dan diferentzia, aditz nagusiaren esparru semantiko banangoen araberakoa da: esan-agindu eremua eta nahi izan-komeni izan eremua, zeozelan laburbilduta.

“Amak, ezkondu nadila / neure moduko batekin, / dotea emongo deustala / oiloa bost txitarekin” dino kantu- eta dantza-kopla tradiziozko batek. Ezkondu nadila, amak esana (edo agindua) da. Ezkondu nadin izan balitz aditz konpletiboa, amaren borondatea adierazoko leuke aditz nagusiak: gura dau, nahi da edo haren gogoa da, esaterako.

Aditz menderatu bien artean bada beste diferentziarik be. Berba baten esanda, daitela/dedila eredua orokorragoa eta indartsuagoa da daiten/dedin baino. Batetik, eta batez be, erdialdeko hizkeretan –gipuzkeran, orohar– bigarren eredua ia guztiz aldendua dalako erabileratik, eta nahi izan aditz multzoen azpiko perpaus osagarriak –tea erara nominalizaturik egiten diralako gehien bat. Eta bestetik, bizkaieran eta sartalde hizkeretan be, gura izan/nahi izan aditzaren azpiko adizki subjuntiboak be –la atzizkiaz markaturik agiri diralako sarri. Ondorioz, hiztuna edo idazlea zertara ezean, nora jo ezean gelditzen da batzuetan, -n ala –la zein erabili behar dauen ez dakiala.

Paulo Zamarripak bere gramatika didaktikoan labur garandu zituan artezbideak geure egingo ditugu (Gramática Vasca, Gaubeca, ed. 1928, 183 or.):

“Las flexiones del presente absoluto y pretérito imperfecto absoluto de subjuntivo (…), de suyo, sin necesidad de que le acompañe ningun sufijo, llevan equivalencia de “que” y hasta de “para que”.

Llevan equivalencia de “que”, siempre que sean regidas de verbo que signifique “querer”, “desear” o algo por el estilo.

Y equivalencia de “para que”, en casi todos los demás casos.

Ni joan naiten gura dau. = Quiere que vaya yo.

Ni joan naiten egiten dau ori. = Ha hecho eso para que me vaya yo.

Pero estas mismas flexiones, siempre que fueren regidas de verbo que signifique “decir”, “mandar”, o algo así por el estilo, expresan la conjugación “que” con el sufijo la.

Ni joan naitela dino. = Dice que vaya yo.”

Baina askoz lehenago, XIX. mendearen erdia baino lehenago, J. Mateo Zabalak finkatu eban argiro bere gramatikan erabilera bikotx hau, esanez:

«Trozo 5. Subjuntivos regidos del verbo gura j nai. 22. Los subjuntivos regidos del verbo gura o nai tienen dos particularidades. La 1ª que regularmente a sus artículos se les deja intactos sin quitarles la n final, ni añadirles la partícula la, aunque tambien pueden usarse con esta.

Subjuntibo konpletiboaren atzizkia -n daben (edo onartzen daben) inguruneak zertzelatuko ditugu lehenengo.

Bizkaiera klasikoaren jarraibide nagusia ondo islaturik dagoala deritxagu Añibarroren esaldi honetan, zeinetan nazu darabilen aditz nagusitzat, gaur nahi dozu idatziko gendukena: “Nazu, limosnagille izan dedin; apaindu-ederturik ibilli eztidin; murmuratu eztagian; kristiñau bizitza egin dagian?” (Misionari I 346). Itaun perpaus baten barruan sarturik agiri da hor mende perpausa. Izan be, konpletiboaren gaineko perpausa, eta aditza, itaunka dagozanean, errazago bideratzen dira eredu honetako konpletiboak. Mogelen Peru Landetako testigu: “Gura dozu, bada, geure gosaria alkarregaz artuta urten daigun laurok basoetara?” opeste-galdera zuzentzen deutso Maisu Juan ilustratuari. Gura dozu galderazko aditz egituran dago mezuaren ardatza, galdegaia. Antz-antzekoa dogu, bestetik, atalburutzat hautatu dogun Barrutia eskribauaren galde-perpausa be.

Baina aditz nagusia –gura izan, nahi izan, ona izan…– ezezka daben esaldietan hondino ugariagoa da –n atzizkidun subjuntiboa mendeko konpletiboetan. Adibide klasiko bi eta oraintsuagoko bat hautatu ditut hori erakusteko. “Ez dau gura Jaungoikoak inor kondenau dedin, ezbada guztiok salbau gaitezan” (Frai Bartolome). “Ta ez dau aren onasun altuak gura, lurrekok inori gauza onetan ukitu dagion.” Etxeitarena bestea: “Zure gurasoak ez dabe nai ni lako nekazale bategaz ibili zaitezan” (Josetxo). Añibarroren hirugarren honek be, bere mezu ernariaz aparte, ederto darakus egitura honen usadioa: “Zer bada; ganadu ar-emeak batu ditezen gura eztozuenean, idoroten dozue modua aparte eukiteko; ta beste onenbeste egingo eztozue zeuroen seme ta alabak aparte eratzoteko ta kondenatu eztitezen?”.

Baina aditza baiezka dagoala be eurrezean ditugu eredu honetako esaldiak gure klasikoen artean. Eta mendeko konpletiboa galdegai izatea be sarri gertatzen da horrelakoetan. Ohartu, bestela, Zabalaren esaldi honi: “Au zeuek ebatzi dagizuen gura dot nik.” Hor zeuek genduke galdegaia, eta klasikoetan gitxitan ikusten dana: mende perpaus osagarria aditz nagusiaren aurrean kokaturik idatzi deusku.

Aditz nagusia izan lokarri aditzaz eregia danean, izen edo adjektibo bat ondoan dauela, erraz bideratzen dira –n atzizkidun konpletiboak. Horrelakoetan –la baino samurrago jako euskal gramatikari –n hautatzea. Pedro Astarloaren esaldi hau, berbarako: “Au demoninoaren asmoa da etxea modu baga, nok begiratu baga egon dedin.” Baina egitura horretakoen artean ugari-ezagunena hobe izan aditz multzoa da. XVII. mendeko bilbotar idazle-gramatikariak, Mikoletak, honelan idatzi eban dialogo baten: “Obe da nik dinodan guzurra, ze ez urteak”. Esaldi horretako dinodan adizkia gaur egungo esan daidan bera dogu, subjuntiboko konpletiboa, baina aditz konposatuaz barik, aditz trinkoaz eregia. Aspaldirik zaharkitua egonagaitik, gure hizkera zaharraren eredu bikaina, ulertzen ez hain gatxa gaurkoentzat be.

Beste aditz nagusi batzuk be badira, mendeko osagarrian –n atzizkia ondo joakenak. Bat edo beste izentauko ditut. Itxaron aditza: “Eta ezta itxaron bear premina eldu dedin azken kabura, bada orduan berandu dator sokorrua ta erremedioa” (Añibarro). Itxi aditza: “Ai neure Jauna, itxi egidazu esan daizudan Lazaroren arrebakaz: Maite dozuna gaisorik dago” (J. A. Uriarte).

Bildur izan aditz lokuzinoak agindurik datorrenean mendeko osagarria, hau sarritan –n atzizkidun adizki subjuntiboaz eregiten da, eta ezezka maiztasun handiz. Mogelek Peruren ahoz bere aldiko barberuen kontra agertu eban salakuntza zorrotza, lekuko: “Zerren bestelango gaixo-ikusteetan baiño aloger edo bearsari geiago emoten bajatzu odola ateratearren, bildur izateko da dirugureak azi edo geitu ez degizan odola aterateko preminak”.

Iturriko

2017-05-26

Esatekoak 0
Ikusita: 208
2017.05.19

“Atsoak alabea saldu DAIANEAN, kukurruku egingo dau ohe baztarrean”

Dantza-kopla baten hitzak dira izenburu horretakoak, gaurko gizartean belarrira ondo joten ez dabenak, baina tradizino-gizartea horrelakoetara ekanduta euki dabenak. Amak alabea saldu daianean, kukurruku egingo dau esaldi horretako perpaus biek etorkizuneko egoera batera garoez, eta gaztelaniaz esangura beretsua adierazoteko subjuntiboaz baliatzen diranen idekoa dogu.

Kopla horren eretxi beretsua darabil XVI. mendeko errefrau honek: “Ezkon ezak semea nai doanean / ta alabea al dagianean.” (RS 382).

Bata eta bestea berresango gendukez gaur egun egiteerako adizkiekin: saltzen dauenean eta ahal dauenean.

Subjuntiboa deritxagun aditz jokoa, jakina da atzeraka joan dana euskeran denporearen joan-etorrian, eta oraindino bizi bada, esangura jakin batzuetarako eta mende-perpaus jakin batzuetan dirau batez be. Gaur egun, subjuntiboaren iraute-egitura printzipalak honeek dira:

a) Helburuzko mende-perpausan, “zertarako” itaunaren erantzun egituretan: Mezua bialdu deutsut, datorren domekakoa akorduan euki daizun, edo ahaztu ez dakizun behintzat.

b) Aginduzko perpausak eregiteko: Esan daigun egia. Emon daiala bakotxak berea.

c) Mendeko perpaus osagarriak eregiteko: Esaiozu  bihurtu daiala eroandakoa. Gura genduke ahalik eta borondaterik onena erakutsi daien.

Goian ipini ditugun antzeko denporazko mende-perpausak, -nean atzizkiaz josiak ea erabilten diran itaun ezkero, eurek ez dituela erabilten esango deutsue leku askotan. Batzuek beharbada, inoiz entzun izan dituela, baina erabili nekez edo bapez. Nik Gernikaldean entzun ditut behin eta barriro edade bateko jentearen ahotik. Ondoko hau, esaterako: Ez eiozu deitu hori esateko. Etxera etorri daitenean esango jako, minik ez emoteko. Edo beste hau: Esku artean daukadan beharra amaitu daidanean helduko deutsat horri. Itxaroizu apur baten.

Izan be, -nean atzizkidun denporazko mende-perpausetan iraun dabe gure artean luzaroen subjuntiboko adizkiak, goian aitatu ditugunak aparte itxita. Bai da tipoko adizkiek, daitenean erakoek, bai du tipokoek, daianean erakoek. Ez dago zer esan, nori pertsona bako adizkiek batez be: daitenean eredukoek askoz gehiago dakizunean eredukoek baino; daigunean eredukoek gehiago, deiodanean eredukoek baino.

Aditz trinko gehienakaz adizki berberak balio deusku egiteerarako zein subjuntiborako; hau da, orain momentuko ekintza bat adierazoteko zein etorkizunekoa espresatzeko. Herri-kantu baten hitzetan agiri dan datorrenean, etor dadinean adierakoa dogu: “Ama datorrenian, aita datorrenian, etxetik kanpora bialduko zaitu”. Baina bardin agiriko da beste kontestu batzuetan, etorten danean adieraz. Mogelen adibide bategaz on egingo dot aoristo balioko subjuntibo hau, gaur galdu antzean dan ikusi aditzaren jokoaz: “Zurturik geratuko dira nire umeak zu zakusenean”, hau da, ikusi zagiezanean klasikoaren, ikusten zaituenean gaur egungoaren ordaina.

Aditz laguntzaile subjuntiboaz eregitako denporazko mende-perpausak uste baino ugariagoak izan dira oraintsura arte, eta gure idazle klasiko eta klasiko modernoak dira horren lekuko. “Jan daigunean erdiraino emongo deutsut edaten ardaoa” dirautso Peruk Maisu Juani Mogelen elaberrian. Ez bizkaieraz bakarrik, gipuzkeraz diharduanean be bardin: “Baina ez die lekurik ematen; ezagu dezatenean etsaia, arpegi ematen die”. Frai Bartolome etxebarritarra dogu hurreko beste eredu bikain bat: “Baita gauza ona da, gero naustuago eta edadean sartuago egin ditezanean, guztiak erabatera ostera barriztetea bere”.

J. Mateo Zabala bilbotarraren denpora-perpauson egiturak be adierazgarriak dira, azpian datzan mezuaren zorroztasuna bazter itxita: “Gero gura ez dana jazo dakienean, semeak burubako ezkontzaren bat egiten deutsenean, alabearen okeluetako nasaikeriak guztien begietara agertuten direanean, orduan dira negarrak”. Etorkizunari buruzko ekintzak markatzen dira hiru mende-perpausetan; lehenengoa subjuntiboaz, beste biak egiterako laguntzailez markatuak. Gure ustez, egitura bikoiztasun horrek erakusten dauena da aditz konposatu eredu biok bardintze bidean sartuak zirala ordurako.

Mendeko denpora-perpausok, -nean atzizkiaz ez eze, -n artean, -n baino lehenago, -neko/-nerako eta osteango beste mende-marka batzuez hornidurik agiri dira beste batzuetan. Lehenengo eredua, Mogelen testuetarik hauturik: “Itxi egiezu bakean eurenez jagi ditezan artean”, “Itxaran egizu puska baten, itaune bat edo beste egin dagiedan artean”. Mehatxuzko berbak dira, hatan be, idazle beronen alegi batetik jasoriko honeek: “Aurra kanpora, bertan amaitu zaidazan baino leenago!”. Aurra kanpora!, gaur Ala, Ea, Benga kanpora! esango gendukenerako.

Beste denporazko mende-marka bat –n orduan dogu, oraindino, Arratia aldean hondino be sarri entzuten dana, baina P. I. Barrutiak laguntzaile subjuntiboaz edertotxu finkaturik itxi euskuna:  “Kontatzen asi didin orduan / jarririk eskaratzean, / ene kulpea jausiko da / alabearen gainean”.

Erlatibozko perpausetan be subjuntiboak iraun dau, baina gehienbat adizki hori aurretik ahal modalidade-markaz lagundurik doala, edota ahal izan aditz lokuzinoaren barruan. Lehenengo ereduaren lekuko ditugu ondoko esaldiok: “neure semea, ain balio andikoa da konseju au, eze berau baga ez dabe ezer balio nik emon al daizudazan zuzenbide guztiak” (Añibarro Lora Sorta). “Parkatuten dau inpernuan pagau bear dan zorra. Baina ez dau parkatuten norberak emen pagau al dagiana” (Frai Bartolome). Bigarren ereduaren erakusgarri: Barrutia: “Al dagidana egingo dot nik neure podere guztian / krutze baten isetearren (esegitearren) Jerusalengo mendian”. Añibarro: “Eldu zaiteze damu umil bategaz, ta al daizuen gogo sendoaz propondu, ez biurtzea beste bein onelako utsegiteetara” (Lora Sorta).

Aoristoko adizkion bidez euskal hizkuntzak ekintza prozesuaren egoerari buruzko argibide bat eransten dau, euskera modernoan egiteerako aditz konposatuen egiturakaz estaldu edo neutralizatu dana: etorkizunean bete daitekela ekintza hori, baina segurtasun barik, agian, beharbada, akaso. Aditzotan aspektu marka ziurrik ez dago (nahiz aditzoina aspaldi galdurik egon sartaldean). Aditz egiturotan aoristoko laguntzailea dogu (subjuntiboa), ekintzaren gertagarritasuna adierazoten deuskuna.

Oraingoan denporazko eta erlatiboaz eregitako egituretara mugatu nahi izan dogu gure idatzia, hurrengo baterako lagata baldintzazkoak, konpletiboak eta osterantzekoak, laburzurrrean.

Guztia amaitu daigunean, kukurruku egingo dogu etxe bazterrean.

 

Iturriko

2017-05-19

Esatekoak 0
Ikusita: 165