kontaktua
2012.01.12

Jatorduak III. Domekaz

Domekea, asteko jaieguna izanik, bazkari bereziko eguna izaten zan. Armozua be arinago hartzen zan (gogoan hartu jente asko goizeko zortziretako mezara joaten zala) eta normalean baino apur bat beranduago bazkaltzen zan. Domeketan, normalean, lapikoko ezbardina preparetan zan: zopea, garbantzuak eta horreekaz egositako okelea tomate edo piperrakaz jaten ziran gehienetan. Lantzean behin, baina, paellea bezalakoak be preparetan ziran. Domeketako postrea be ezbardina eta berezia izaten zan: sagar eta madari erreak, etxean eginiko natilla eta flanak, edo arroz-esnea preparetan ziran.

                Baserrietan, ganera, etxeko abere txikiren bat be hilten zan noizean behin, esate baterako, oilo bat bide batez oilo-zopea egiteko. Hori egin ostean, oiloaren okelea lapikotik atara, zatitu barik badago zatitu, albardau eta frijiduta ataraten zan tomate apur bategaz. Konejuak eta oilaskoak be hilten ziran, baina horreek egun bereziagoetarako (Gabonak, Jaunartzeak…) gordeten ziran normalean.

                Domeketako bazkariaren ostean, ganera, gizon askok kafea eta kopea txokorragaz lagunduta hartzeko ohiturea eukien, etxean zein etxetik kanpo, hau da, tabernan.

Esatekoak 0
Ikusita: 1542
2012.01.02

Urtebarri

Gabon inguruan errondan kantuan eta eskean ibiltea ohitura dogu, eta ez da jaiegunik hutsik egiten horretan. Gabon egunez Abendua edo Marijesiak dirala, eta azkenengo aldian Olentzero dala, herri gehienetan egiten dira kantaldiak eta eske-errondak.

Herri mailan ez, baina auzunean, auzokoen artean, umeak eskean ibilten izan dira Urtebarri egunez eta Erregenetan. Batean eta bestean, goizean joaten ziran umeak auzokoengana kantuan. Saria gozokiak, intxaurrak edo txanpon batzuk izaten dira normalean. Horretarako, baina, kantuan egin behar lehenengo.

Errezitadu moduko kantuak dira, erritmo bati lotuak. Gaur egun letreak ez dauka zentzu koherenterik, aitamen batzuk aitzeko modukoak diran arren. Bertsino guztiak antzekoak dira, baina guztiz aldakorrak aldi berean.

Urtebarri egunekoa hau edo honen aldaeraren bat izaten da:

Urte barri kari kari

intxaurtxu bi

hiru gaztaine

mari montaine

tiritiritaine

agillando magillando

urtebarri callando

emongo badozu emoizu

zeure begire gauzen artean

berandu egiten jaku

txarri belarri

dekonak ez dekonari

nik ez dekot eta niri

ostantzien txarri buzten belarri

Erregenetakoa, ostera, honen moduko bat zan:

Erregiak datoz

Erregiak datoz

Jesus adoratzen

Jesus adoratzen

gu be hamen gatoz

gu be hamen gatoz

limosnia batzen

limosnia batzen.

 

Apalazio zaldune

hiru Erregen egune

zotzak eta paluek

txori biaren kontuek.

 

Hemen gatoz lau,

kanpak joten bi,

emoizu limosnia

Jaungoikoagaitik.

 

Eup!

Esatekoak 0
Ikusita: 1451
2011.12.20

Ogi salutadorea

Gaur egun hondino etxe batzuetan gordetan dan ohitura bat ekarriko dogu hona, ogi salutadorea. Ohitura hori Gabon-afariari lotuta dago eta Bizkaian zabal-zabal ibili da. Afaria hasi aurretik etxeko jaunak, edo mahaiburu egiten dauenak, ogia hartu, mosua emon eta aiztoaz zatitxu bat ebagiten dau. Zati hori mantelaren azpian ipinten du eta afalostean kutxan, armarioan edo toki jakin baten gordetan da. Urtero egiten da gauza bera, eguneko ogiagaz.

Antza danez ogi hau ez da galtzen ez usteltzen, aparteko indarra dauka eta helburu askogaz erabilten da: txakur amorratuak osatzeko; etxea eta etxekoak oinaztarrietatik jagoteko, ekatxak aldentzeko; kostaldean, itsasora botaten da ekatxa dagoanean itsasoa baretzeko; soloak gordetako, etab. Leku batzuetan, jenteak jan egiten eban hurrengo urtean, ogi horregaz berakatz-zopa eginda.

Esatekoak 0
Ikusita: 1310
2011.12.13

Gabon-mukurra

Gabonak bere badatoz eta... Hori berori esaten eban batek San Juanak igaro eta hurrengo egunetik hasita. Izan be, batzuentzat urtea ziklo handi bitan banatzen da. Eta egia esan behin sanjuanak pasauta konturatu barik heltzen dira Gabonak, denporeak igarri be egin barik egiten deusku ihes esku-artetik.

Kontuak kontu, Gabonak datozela-ta ohitura zahar honen ganean gauzatxu pare bat esango dogu. Atxina, Gabon-mukurraren usadioa nahiko zabala zan gure etxeetan. Enbor horrek izen asko daukaz: Gabon-mukurra, Gabon-zuzia, Gabon-subila, Subilaro-egurra, Olentzero-enborra...

Gabon-gauerako beren beregi prestetan zan enbor handia, toki batzuetan udagoienean basoan hartu eta idiakaz etxera eroan eta gero, estalpean gordetan zan Gabon gaueko surtan erretako. Sarritan gau osoan egoten zan sua izetuta, egunetan egoten ez zanean.

Enbor horren errautsek indar eta balio apartekoa euken etxekoak zein etxe-abereak gatxetatik jagoteko eta babesteko. Herri batzuetan etxe-abereak errautsen ganetik pasetan ebezan, ezbeharrak eta zoritxarrak uxatzeko. Etxea be gabon-mukurraren keagaz lurrinduten zan eta errautsak soloetara botaten ziran kurutzearen irudia eginaz.

Gaur egun, oraindik beheko sua edo txapa dagoan lekuetan enbor horren oroimenez familiako bakotxak errama txiki bat botaten dau surtara.

Esatekoak 0
Ikusita: 1869
2011.12.13

Marijesiak

Gabon inguruan kantuan egitea ohitura da, eta errondan kantuan ibiltea be bai. Erronda horreetariko bat Gabon aurreko egunetan hasi eta Gabon egunean berean amaitzen dana da. Marijesiak izena da zabalen dabilena, baina beste izen batzuk be badaukaz: Abendua eta Kebonikoak.

Bizkaian lehen zabalago egon ei da ohitura hori, eta kantuaren arrastoak orain be han eta hemen ezagunak dira edadeko jentearentzat. Baina errondan kantau Bizkaiko leku jakinetan egiten da. Gernikan, Arteagan eta Ean orain be bederatziurrena egiten dabe, Gabon egunez amaituta. Ostera Ibarrangelun, Lekeition, Ariatzan, Gorozikan, Mendatan eta Iurretan Gabon egunean bakarrik.

Lekukotasunak jasota dagoz Mungialdean eta Arratian be, baina ez etxerik etxe errondan ibiltekoa, kantua baino.

Kantuan historia santua (Adan eta Ebagandik hasi eta Jesusen jaiotzera arte) kontetan da, eta bederatziurrena egiten danean, hiru txanda dagoz, lehenengo lau egunetan kopla batzuk kantetan dira, hurrengo lau egunetan beste batzuk, eta abenduaren 24an beste batzuk.

Leku batetik bestera aldaerak dagoz formatan. Batzuk makilakaz doaz (Santagedatan moduan) eta beste batzuk ez, soinuagaz laguntzen dabe kantua edo bape barik, normalean bakarlariak abesten dau lehenengo eta taldeak gero erantzun. Eskean be ez dabe danak egiten.

Testuetan aldaera asko dagoz. Hona dakarguna, Gernikaldean jasoa da. Labayru Ikastegiak argitaratutako Urte sasoiak bildumatik atera dogu, Oles ta oles izeneko liburutik.

 

GABONAK DIRA ETA

Gabonak dira eta
edegidazu ateau
ikusi daigun
jaio dan infantea.

Maria Jose, Jesus Maria.

Abendu santu honetan
Kristoren jaiotzean
kontentuaren handiz
guztiok poz gaitean.

Maria Jose, Jesus Maria.

Adan formadu izan zan
lehenengo lurrean,
pekatu egin eban
paraisu eternalean.

Maria Jose, Jesus Maria.

Behar zala bialdu
lurrera aingerua
erremediatzeko
Adanen pekatua.

Maria Jose, Jesus Maria.

Trinidade altuko
bigarren personea
transformadurik dago
Belengo portalean.

Maria Jose, Jesus Maria.

Herodes erregea
falso traidorea,
zerren damu eban
Jesusen jaiotzia.

 

Maria Jose, Jesus Maria.

Herodes koitadua
burladu zaitue
Erregeak joan dira
zu ikusi gabe.

Maria Jose, Jesus Maria.

Hiru Errege Magoak
hain bide luzean
ostatu hartun eben
hain etxe pobrean.

Maria Jose, Jesus Maria.

Meltxorrek urrea,
Gasparrek intzentsoa,
Baldasarrek eroiela
mirra preziosoa.

Maria Jose, Jesus Maria.

Astoak arrantzea,
idiak arnasea,
halan berotzen eben
jaio dan infantea.

Maria Jose, Jesus Maria.

Belengo portalean
estalpe batean
jaio da Jesus ona
abereen artean.

Maria Jose, Jesus Maria.

Esatekoak 0
Ikusita: 1229