kontaktua
2011.06.19

Doniane gaua

Gure arbasoek natura-zikloen arabera egiten zituen jaiak. Batez be urtaro aldaketak eta solstizioen etorrerea ospatu izan ditue, negukoa (abenduaren 21ean) eta udakoa (bagilaren 21ean). Bigarren honegaz dago lotuta san Juan eguna, urteko egunik luzeena, eta beragaz udearen, eguzki aroaren hasierea. Egun honetan eguzkiak dantzan urteten dauela uste eben, eta horregaitik mendi tontorrera igoten eben agertzen ikusteko.

Antxinako siniskera, ohikune eta errituen hainbat zantzu dagoz santu eta egun honi lotuta. Euren artean suagaz, uragaz eta landarakaz zerikusia dabenak ziran garrantzitsu eta ezagunenak.

SAN JUAN SUA

Jai honetako sinbolorik ezagun eta esanguratsuenetarikoa. Bezpera ilundean, suak ixetzen ziran herriko plaza, baserri, solo eta bidekurutzeetan. Gaur egun be halantxe egiten da. Suaren inguruan alkartu eta suaren ganetik salto eginez formula bereziak esaten dira: “San Juan, san juan berde, artoa eta garia gorde, txantxikuak eta zapoak erre, biba san Juan berde”. Edo beste hau: “San Juan Bautista, onak barnera, gaitza kanpora, bakea eta osasuna komeni bada. Sarna fuera!”.

Suok indar berezia emoten ei dabe: gizakia gaixotasunetatik babestu eta batez be azaleko gatxen kontra egiteko. Ohituren artean dagoz, alde batetik, abereei errauts ganetik pasau eragitea edo, bestetik, sutan egozan gabilekaz soloetara osteratxu bat egitea lapur, sorginkeria eta pizti txar guztiengandik libretako eskatuz.

URA

Doniane bezperan itsaso, erreka, iturrietako urek, eta baita garoak be, urtean zehar ez daukiezan botere bereziak izaten ei ditue.

Egunak argitu orduko inontza hartzea, bedar ganean ortozik edo garisoloetan bilozik ibiltea eta iturrietan arpegia, eskuak eta oinak garbitzea ohitura zabala izan da Euskal Herrian. Azaleko gaixotasunak (ezkabia, hazteria, legena, etab.) osatzeko edo eritasunok norbera ez kutsatzeko be egiten zan.

LANDARAK

San Juan bezperan txortatxo bat prestetan zan, bedar batzuk, lora, gari- eta arto-landara, berakatz-buru, sagar adar eta abarrez. Hurrengo egunean meza nagusian bedeinkatu eta bueltan kamaran ixten ziran sikatzen. Ekatxa zanean sortako bedar batzuk hartu eta surtara botaten ziran. Urtean zehar erre bako landarak hurrengo san Juan suan erreten ziran.

Doniane egunean mendira joan eta leizar edo elorri zuriaren adarrak ebagi ostean, eguzkiak urten baino lehenago, etxeko atearen albo bietan edo balkoian ipinten ziran etxea eta etxekoak ekatxetik eta tximistetatik babesteko. Urte osoan egoten ziran adarrok ate ondoan eta hurrengo urteko sutean erreten ziran. Hau ohitureau baserri askotan gaur egun be bizirik dago.

Landarak ezeze zugatzak be garrantzi handia hartzen dau udako ospakizun honeetan. Herri askotan leizar edo makal luze adarbakoa ipinten dabe plazearen erdian edo eleizearen aurrean. Mukurra loraz eta landaraz apaindu eta puntan trapu zaharrez edo lastoz egindako txorimaloa ipinten deutsie. Leku batzuetan erre egiten da eta beste batzuetan lorak sikatzen diranean, beste barik kentzen da.

Esatekoak 0
Ikusita: 1971
2011.06.12

San Antonio Urkiolakoa

Bizkaian San Antonio leku askotan ospatzen bada be, entzutetsuena, dudarik barik, Urkiolakoa dogu. Ekainaren 13an da San Antonio Paduakoaren jaia, eta gure inguruan tradizino handia egon da egun horretan, eta ondoko astegoienean, hara joateko. Urkiolako erromerietan, ganera, Bizkaiko jentea ezeze, Gipuzkoa eta Arabakoa be asko batzen izan da, baita Nafarroakoa be.

Egunean berean jaia egiten da eta hurrengo domekan San Antonio txiki edo errepetizinoa.

Lehenago ohitura zabala zan bezpera gauean erromes joan eta eleizan bertan bijilia egitea, Paduako San Antoniok Urkiolan igaro eban gaua oroitzeko edo.

Erromeria horretan maya edo jai-arbola, doniena be esaten jakona, ipinten ei zan aspaldi baten. Ohitura hori zabal-zabal ibili da gure artean, lekutik lekura jaietan, sanjuanetan edo maiatzean egiten zala. Horrez ganera, jasota dago zezenketak egiten zirala eta inguruetako dantzariek parte hartzen ebela.

Gaur egun ospatzen da hondino, mezatan eta dantzarien ikuskizunagaz.

Gure folklorean sano ezagunak dira Urkiolako San Antonioren koplak, hona horreetarik batzuk.

 

Aite san Antonio

Urkiolakoa,

hamaika neska-mutil

buztartutakoa.

 

Askok egiten deutso

san Antoniori,

egun batean joan

ta bestean etorri.

 

Urkiolara joanda

zapatak apurtu,

aite san Antoniok

barriak eingo’itu.

 

Durangon bazkalduta

Mañarian gora,

aldats haundia dago

san Antoniora.

 

Durangon bazkalduta

Txakurzulon gora,

abarka sopitxea

ipurdian gora.

Esatekoak 0
Ikusita: 2270
2011.06.05

Erromeriak

San Juan, San Pedro, Santa Mariñe, Magdalenak, Santiago, San Inazio... heldu dira zorionez udako jaiak eta eurakaz batera parrandarako atxakia. Gaur egun egiten ditugun ospakizunak eta antzinekoak ez dauke alkarren antzik be, eta gitxiago gabaz egiten ditugun jaialdiak eta gau-pasak.

Antzina dantza, erromeria, edo inguru batzuetan esaten dan legez, jolasa, era bitakoa izaten zan; batetik, domekaro (Garizuman eta Aste Santuan izan ezik), ilundeko zortzirak edo bederatziak arte, abemariak jo arte egiten zana; eta bestetik, jaiegunetan eta herriko jaietan gauerdira arte egiten zana.

Erromeria gazteen bilgunea izaten zan, lagun barriak ezagutu eta betikoak ikusteko aukera ederra. Neskak hamahiru-hamalau urte beteta joaten hasten ziran, eta mutilak hamabost-hamaseigaz. Gaztetxuagoak be joaten ziran, baina bazter baten geratzen ziran ikusten, dantza egin barik. Kontuan izan behar dogu orain dala hamarkada batzuk neska-mutilek alkar ikusteko aukera gitxi izaten ebela, eta horregaitik ez eben erromerietara joateko aukerarik alperrik galtzen.

Jolasa egiteko leku nagusia herriko plaza izan da beti, baina frontoietan, larreetan, eta egun seinaladuetako erromeriak direla-ta, baselizen inguruetan be egin izan dira.

Mende hasieran gehien egiten ziran dantzak; biribilketa, jota edo fandangoa eta arin-arina edo porrusalda izan dira. Dantza solte horreez gain, dantza lotua edo baltseoa be egiten zan, lehenengo neskak nesketara eta gero, lar arrimau barik, neska-mutilak alkarregaz, beti be mutilak dantza eskatu ostean.

Gehien erabiltzen ziran musika-tresnak txistua eta tanbolina; soinua, eta gaur egun berriro be hain modan parau dan trikitrixa eta panderoa izaten ziran. Askotan musika-tresnakaz batera koplak abesten ziran, eta horreetako bat erabiliko dogu honi atzena emoteko:

Hauxe da despedidea,

despedidearen tristea,

agur aita eta ama,

agur neure maitea.

Esatekoak 0
Ikusita: 1833
2011.05.29

Ipuinetako formula bereziak

Hainbeste urtean, etxerik etxe eta gizaldiz gizaldi sutondoan kontuak kontetako ohiturea egon da eta horreek hasi edo amaituteko formula asko erabilten izan dira, bai esaldi moduan, bai kopla moduan. Hona ekarriko doguz, kontu-kontari dabilzanek sano erabilgarri dituen formula batzuk. Badira batzuk beti-betikoak, esaterako, «behinola», «bazan behin», «behin batez», «hala bazan edo ez bazan, sartu dadila kalabazan eta urten Derioko plazan»...). Ikusi daiguzan orain gitxiagotan entzundako batzuk.

Ipuin hasierak

• Oingo denporan lehengo lez, horma-zuloak karakolez.

• Munduan asko lez, arto-koskolez...

• Zeruan urdina, lurrean bedarra, itsasoan ur-tantak eta basamortuan harea.

• Antxina, bedar, txori, abere eta patariek euren berbetea ahaztu baino lehentxoago...

• X zanak kontetan ei eban...

Ipuin amaierak

• Sinistu gura dauenak
bertara joan eta ikusi dagiala;
neuk dinotsuet hau egia dala
gari heldua berdea ez dan bezala.

• Eta egia ala guzurra,
begi bien artean sudurra.

• Egia, errotan gari barria; Antziolako ohe azpian aingeru buruzuria.

• Hareek han eta gu hemen, gure kontuak Flandesen; gure txepetxak bizkarrean hazurra, eta gure ipuin guztia guzurra.

• Halan bada, halan bedi.

• Eta nik kontau deutsuet
mendiak niri kontautako moduan,
halan izan edo ez izan
zuen bihotzak ipuin hau
entzun dagian.

• Eta ondo bizi izan baziran, ondo hil ziran; orduan han nintzan eta oin hemen.

Esatekoak 0
Ikusita: 1940
2011.05.22

Aditz partizipioa (II) - Burutubakoa

Burutubako ohiturazko aspektua marketako mendebaldeko euskeran -tzen, -ten, -tuten, -etan, -ketan markak zabal dabilz, baina euretatik hiru aintzat hartuko ditugu batez be idatzirako: -ten, -tzen eta -etan.

-TEN, -TZEN edo -ETAN erabili behar dogun jakiteko aditz partizipioaren amaiereari begiratu behar deutsagu. Hona hemen bizkaieraz erabilteko proposatzen ditugunak:

Aditz partizipioak honeetariko amaiera bat izan ezkero: -TEN

-A, -E (1) , -I, -O

-L

-N

-SI, -ZI

-STU, -ZTU (1)

-TSI, -TXI, -TZI

-IDU (2)

ateraten, lagaten, beteten, erreten, ibilten, ipinten, erasoten, jazoten.

hilten

egoten, esaten, igoten, jasaten, emoten.

hasten, ikusten, jausten, hazten, hezten, irazten.

abesten, jolasten, ahazten, bilozten, errazten, orrazten, zorrozten.

goresten, onesten, jasten, erexten, ixten, janzten, igurzten.

horniduten, eskribiduten, leiduten, koiuten...

(1) Amaiera honetako aditzakaz onargarria da -TUTEN atzizkia be, batzuetan zentzuaren argigarri izan daitekelako: egosi > egosten / egostu > egostuten.

(2) Erromantzetiko -IDU amaierako aditzetan -IDUTEN eredua da zabalena bizkai euskeran eta berau hartuko da aintzat eredu idatzirako: abrozidu > abroziduten, sufridu > sufriduten ... Sentitten, sentidetan, sentitan... erakoak be entzun leitekez leku batzuetan.

Aditz partizipioak amaiera honeek euki ezkero: -TZEN [/ -tuten]

-TU / -DU
silaba bikoak

-TU / -DU
enparaduak

-TSITU, -TZITU

batzen, hartzen, sartzen, galtzen, heltzen, kentzen, saltzen...

apurtzen, parkatzen, ezkontzen, zapaltzen...

hutsitzen, baltzitzen, hotzitzen, satsitzen, altsitzen.

Aditz partizipioak amaiera hau euki ezkero: -ETAN

-AU (1)

nahastetan, izentetan, pasetan, miazketan...

(1) Erromantzetiko -ADU > -AU erako aditzakaz, idaztorduan -AU hobetsiko dogu, -TU amaierak be erabili leitekezan arren: errezau / errezatu, kantau / kantatu, kobrau / kobratu .
          . Amaieran -AU erabilten bada, horrek -ETAN eskatuko dau aditzizenean 4 . pagau > pagetan, kantau > kantetan.
          . Amaieran -TU egin ezkero, horrek -TZEN eskatuko dau. pagatu > pagatzen, kantatu > kantatzen.

 

AREJITA, Adolfo, LEGARRA, Hiart eta OAR-ARTETA, Ana. Bizkai euskeraren jarraibide liburua. Lehenengo pausuak. Bilbao: Labayru Ikastegia; BBK Fundazioa, 2002, 264-265 or.

Esatekoak 0
Ikusita: 2613