kontaktua
2011.05.08

"Komuninoa egin dozu eta orain handia zara"

Lehenengo jaunartzea haurtzaroko lehenengo egoera-aldaketako ohikunea zan

Aurten komuninoa egingo daben umeak, aspalditik dagoz maiatzaren zain, hilabete honetan izango dalako haurtzaroko gertaera garrantzitsuenetako bat.

Ilusino eta zirrara handiz itxaroten dabe egun seinalaua. Egun horretan eurentzako izango dira opariak, egun bakar baten erabilteko beren-beregi erositako traje dotoreak jantziko dabez; azken baten, eurak izango dira egun horretako protagonista bakarrak.

Antzina, ostera, ez egoan oparirik, ez egoan traje dotorerik, eta gitxiago egun bakar baterako egindakorik. Kasu batzuetan komuninoa hartzeko arropa barriak egin arren, aurrerantzean domeketan eta jai-egunetan erabilteko modukoak izaten ziran beti. Antzina ez egoan ospakizun berezirik, askotan komuninoa astegunean egiten zan, goizean lehenengo orduko mezan, eta ospakizun nahiko eta sobra izaten zan etxean edo sakristian bertan emoten eutsiezan txokolatea eta barkiloak gosaltzea.

Baina erlijino aldetik adierazten dauenaz gain, lehenengo jaunartzeak beti izan dau aparteko zentzu berezia, batez be komuninoa gaur egun baino beranduago egiten zanean (12-14 urte bitartean). Lehenengo jaunartzeak, haurtzaroaren amaiera eta gaztaroaren hasiera markatzen eban. Askotan entzun ditugun "komuninoa egin dozu eta orain handia zara" edo "orain gizon egin zara" moduko esaldiek argi eta garbi adierazten dabe egoera aldaketa. Bestalde, mutilak praka laburrak alde batera itxi eta praka luzeak jazten hasten ziran, eta hori pausu garrantzitsua zan eurentzat, horrek erakustenen ebalako haurren eta gaztetxoen arteko desbardintasuna.

Askotan edade horretan eskola ixteko garaia eta lanean hasteko unea heltzen zan. Horregaitik, komuninoa egitea bizitzako lehenengotako egoera-aldaketako ohikunea zan.

Esatekoak 0
Ikusita: 1818
2011.05.03

Aditz partizipioa (I) - Burutua

Aditz partizipioa burutua danean, holangoxe aditzak bereiztu behar doguz mendebaldeko euskeran:

  • -E eta -A amaieradunak: bete, erre, gorde, bota, laga...
  • -O amaieradunak: eraso, jazo, igaro...
  • -I amaieradunak: ekarri, etorri, ibili… -I amaieradunen artean badira azpimoltso batzuk:

-SI, -ZI amaieradunak: josi, ikasi, ikuzi, irazi...
-TSI, -TZI, -TXI amaieradunak: eutsi, ederretsi, iruntsi, eratzi, igurtzi, eretxi, itxi...
-GI amaieradunak, batueraz -KI amaierea daukienak: eregi (eraiki), edegi (ireki), erabagi (erabaki), ebagi (ebaki), jagi (jaiki)...

  • -N amaieradunak: emon, egon, esan, joan, urten… Beste euskalkietan -o egiten diran batzuk -on egiten dogu bizkaieraz: igon.
  • -TU / -DU amaieradunak: aitatu, gogaitu, hartu, sartu, heldu, saldu... Amaiera horretako aditzen artean be azpimoltso batzuk egin geinkez:

-STU / -ZTU (-ITU): egostu, ahaztu, poztu, zehaztu, mehaztu…
Berba silaba bakarretarik datozan aditz batzuetan bikoiztasunak ditugu: hustu / hutsitu, sastu / satsitu, balztu / baltzitu, hoztu / hotzitu, puztu / putzitu... Halanda be: haustu (hauts bihurtu), altsitu, hatsitu, gazitu

  • -AU amaieradunak: Erromantzetik eratorritakoak dira: (ADU > AU). Euskera zaharrean: errezadu, pentsadu... egiten ziran aditzak aspaldirik -au egiten dira. Halan: aparau, errezau, ezkutau, harrapau, izentau, kantsau, kobrau, miazkau, nahastau, olgau, pagau, pasau...
  • -IDU amaieradunak: (-ITU > -IDU) erromantzetik eratorritako aditzak dira: abrozidu, leidu, eskribidu, korridu, hornidu, sufridu, serbidu... Moltso horretakoa dogu koiu aditza, bilakaera berezia izan badau be.

Euskera batuan, bizkaierazko -AU eta -IDU atzizkien lekuan -ATU eta -ITU finkatu dira, eta azken hamarkadotan, batuari hurreratu guran edo, bizkai euskeran be joera horri jarraitu izan jako gehienbat. Gaur egun, ostera, bizkai euskeraren bereizgarri diran -AU eta -IDU amaierak hobestearen aldeko jarrera nagusitzen doa.

Arejita, Adolfo; Legarra, Hiart; Oar-Arteta, Ana. Bizkai euskeraren jarraibide liburua.
Lehenengo pausuak. Bilbao: Labayru Ikastegia, 2002, 263-264 or.

Esatekoak 0
Ikusita: 2014
2011.04.24

Ginoan (gino, ginoko) postposizinoa

Bereiz idatziko da hurrengo kasuetan izan ezean:

  • Erakusle eta galdetzaileakaz: horretagino, hatagino, no(ra)gino, zerta(ra)gino...
  • Adlatiboaz (nora kasua) darabilgunean be, -raino atzizkiaren aldaera modura, loturik idaztea komenidu da: honagino, etxeragino.
  • Aditzondoakaz be loturik: orduragino, etzigino, atzogino, oraingino.

Erabilerak:

— Izen edo izen-moltsoari -(r)en edutezkoaz alkarturik: Mutil haren ginoan egiten dogu geuk be.

— Adlatiboaz (nora kasua): Etxebizitzak noragino igon behar dabe, bada!

— Izen gutsa nor kasuan doala: Beharlekukoak, lagunak, etxekoak eta txikitako irakasleak ginoko guztiak batu ziran haren liburuaren aurkezpenean.

— Aditz jokatu erlatiboaz erabilten da gehienbat: Lurrikarea izan dan herrialdeetarako laguntza eskatzen da, bakotxak ahal dauen ginoan.

— Aditzizenaz, -t(z)eko atzizkiari darraiola: Eskolea badaukagu, inoren aurrean berba egiteko ginokoa.

Zentzun bereziak:

1) -ginoko adnominala, batez be erakusleai dautsela, goren graduko konparazinoa adierazoteko erabilten da: Hataginoko itxikeriarik, ez dot sekula ikusi!

2) Bardintasunezko konparazinoa: Jausitakoa handiagoa dan ginoan, durundia handiagoa.

3) Dan ginoan esapideak esangura egina dauka; ahal dan bestean, ahalean: Ate eta leiho guztiak diran ginoan zabalik itxita alde egin dau.

Arejita, A; Oar-Arteta, A; Legarra, H.. Bizkai euskeraren jarraibide liburua, Bilbao:
Labayru Ikastegia-BBK, 2002, 221-222 or.

Esatekoak 0
Ikusita: 1828
2011.04.17

Aste Santuko prozesinoak

Garai baten herri egutegian Aste Santua sasoi garrantzitsua zan eta horren ezaugarri nagusietako bat prozesinoak ziran.

Lehenengo prozesinoak Egipto inperialaren eta antxinako Grezia eta Erromako inperioen garaikoak dira. Orduan, jainkoen irudiak kalera ateraten zituen herriaren erlijinotasunaren seinale eta herritarrek opari eta elikagaiakaz hartzen zituen. Kristauek ohitura hori imitau eben eta esanahi barria emon eutsien, batez be Ama Birjinearen irudia gurtuz. Luteroren erreformeagaz prozesinoek behera egin eben, erreforma luteranoak irudiak adoreteari uko egiten eutsan eta. Urte batzuk geroago, Kontraerreforma eta Trentoko Kontzilioagaz, barriro be gora egin eben.

Prozesinoak eleizatik kanpoko eleizkizunak dira, kristau fedearen eta ohiturearen erakusgarri. Jaiegun zehatz batzutan egiten baziran be garrantzitsuenak, esan dogun lez, Aste Santukoak ziran. Gizonek eleizako irudiak lepoan hartu eta urtero ibilbide batetik eroaten zituen; atzetik herrikoak joaten ziran, lehenengo gizonak eta gero andrak, danak be erroparik onenakaz jantzita. Bidean errezau eta kantau egiten eben.

Ostean, prozesinoren ganean Marcos Azpitarteri batutako testutxua dakargu Antxinako Berriz: Bizimodua eta ohiturak liburutik jasoa da.

 

- Orduan zuk prosezinoan imajina eroaten zenduan?

Bai, San Juan eroaten genduan guk, Aste Santuko prozesinoan. Lau joaten gintzazan. Lehenengo Eguen Santu egunean Olakuetara etorten ginan eta Bariku Santu egunean komentura.

- Eta nondik urteten eban prozesinoak?

Eleizatik, goitik behera, Olakuetan San Antoniori bueltea emon, han Pater Nosterra-edo errezau, eta Bariku Santu egunean komentuan barrura sartzen genduzan. Komentuan ja eleizkizun handia egiten zan eta gero...

- Eta ze irudi eroaten zan?

San Juan, eta Ama Birjinea be eroaten eben beste batzuk, eta beste bat be bai, koko zuriak eroaten eben beste bat, kukurutxuagaz tapauta begiak-eta, goitik beherainoko erropa zuria, eta Bariku Santu egunean Kristo, kurutzetik bajatzen zana, kaxan sartuta eroaten zan. Harek, honako zuri batzuekin e, jantzita be diferentea, hareek jazteko baltza eta honako zuri batzuk.

- Eta koko zuriak nortzuk izaten ziran?

Kokoak, San Luisak, eta gu adoradoreak. (...)

- Eta imajina eroaten eban jentea zelan aukeratzen zan?

Izentauta egoten ziran, borondatea daukana presentetan zan.

- Eta zelan jantzita joaten zinien?

Ba zer zuri bat, tunika zuri bat eta gero kaputxa zuria, eta zinturea azula eta zuria eroaten zituen.

- Eta danak bardin jantzita joaten zinien?

Gu danok igual, baina besteak ez, Ama Birjinea eroaten ebenak baltzik. Eta Kristo komentura eroaten ebenak beste jantzi bat eukien.

- Eta gero tabernara joaten zinien?

Bai, orduan Bariku Santu egunean bijilia, eta antxoak jaten, Pedro Juanenean beti.

- Eta prozesinoan joaten zinienean geldiunerik egiten zan?

Bai, egin behar. Kantuak eta errezuak, Olakuetarutz kotxeran be bai, markesanean, hor egoten zan etxe bat, hor jardinerua bizi zan, hantxe. Eta gero bestea Olakuetan Fonda aurrean eta gero San Antonion. Eta komentura joaten ginanean be egoten ziran euren paradak.

- Ganera komenturako bidean kurutzeak bere badagoz ezta?

Bai via crucis-a, goizeko seiretan egiten genduzan, kurutzean errezau, via crucis, lehenengo estazinoa, bigarrena... kurutze bakotxean belauniko plantau eta errezau orazinoak.

- Eta nor joaten zan via crucisera?

Ba asko joaten zan orduan, gura ebana, borondatea eukana.

- Eta hori noz egiten zan?

Bariku Santuz, goizeko seiretan. Eta Eguenean egoten zan bederatzietan Ordu Santua.

- Eta zer izaten zan hori?

Ordu Santua izaten zan eleizan, esplikazinoa, abadeak egiten eban esplikazinoa. Eta Sakramentua zaintzen, hori Eguen gauean. Eta egoten ziran orduak ipinita, batak honenbeste denpora, besteak..., danok, egun osoan jentea egoteko eta gero arratsaldean zera zertzen zan.

- Eta Zapatu Santuz egiten zan ospakizunik?

Zapatuan ez zan egoten zerik. Oin egoten dan moduan iluntzean ez zan egoten, zapatu normal, eta gero domekan Pazkoa.

Gerenabarrena, Maite, Kamiruaga Akaitze. Antxinako Berriz: bizimodua eta ohiturak.
Bilbao: Labayru Ikastegia; Berrizko Udala; BBK Fundazioa, 2008, 259-261 or.

Esatekoak 0
Ikusita: 1673
2011.04.10

Ablatiboa bizkaieraz: ohar batzuk

Mendebaldeko euskeraren tradizinoan nondik adierazoteko, hiru atzizki erabili izan dira: –(e)tik, –(e)ik eta –(e)ti. Tradizino idatzian –(e)ti be agiri izan bada, gaur egungo testuetarako –(e)ik eta –(e)ik baino ez dira erabilten, lehenengoak erabilune zabalagoa eta bigarrenak mugatuagoa daukiela.

 

Bizkaiko herri askotan leku/denpora zentzunaren araberako banaketea egiten da. Halanda be, beste herri askotan –(e)tik baino ez da erabilten, hori da-eta hedatuen dagoana. Ikusi daiguzan adibide batzuk:

 

Leka: –(e)tik: Mezatik urten eta ostean pintxo batzuk jaten joan ginan.

 

Denpora: –(e)rik: Aste birik behin egiten ditu erosketak.

 

Edozelan be, –(e)rik denpora adierazoteko eta forma fozilizatuetan erabilten da: Santa Ageda egunean mutilak etxerik etxe ibilten ziran diru eskean. 

Bitxikeria moduan esan behar da testu zaharretan -rean dala ablatibotasuna hartzen dauen atzizkia. Adibidez, XV. mendeko Andre Milia Lasturko izeneko poeman edo hontsu agertutako XVI. mendeko Pérez de Lazarragaren eskuizkribuan leidu geinkez.

«Zerurean jausi da habea, /

jo dau Lasturko torre gorea, [...]»

Andre Milia Lasturko

«Acabaduric bada Silveroc bere cantaetea urten eben bere camararean eta ygo eben bere ugaçabaren aposentura»

 Lazarragaren eskuizkribua, 6. or. Atz 

 

Esatekoak 0
Ikusita: 2186