kontaktua
2011.10.18

Haur-jolasak II. Ostonduten

Ezkutaketan egiteko hainbat modu dago. Hamen bat. Betetzailea hormeari begira ipini eta berrogeta hamarrera edo ehunera arte zenbatuko dau. Amaitu orduan, honen antzeko formulak abesten dira, herririk herri ezbardinak badaitekez be:

 

Kiriketan, koketan,
eperrain xokuetan,
nere ondoan altxatzen denak
berak beteko du. Kirik?

 

Beste umeak bien bitartean ostondu eta, betetzaileak kirik? esatean, hondino ezkutau barik badagoz eko, eta prest badagoz kirik esaten dabe. Orduan betetzailea euren bila hasten da.

Esatekoak 0
Ikusita: 1472
2011.10.10

Bitoriano Gandiaga (1928-2001)

Bitoriano Gandiaga bizkaitar poeta handiaren jaiotza gogoratuko dogu. 1928ko urriaren 8an jaio zan Mendatan.

Olerkigintza dogu idazle bizkaitarraren produkzino literarioaren zutabe nagusia. Hainbat argitalpen itxi zituan poesiakaz horniduta. Elorri (1962) liburuagaz ekin eutsan B. Gandiagak bere obra oparoari eta haren ostean Hiru gizon bakarka (1974) eta Uda batez Madrilen (1977) liburuek lau haizeetara zabaldu eben poetaren izena.

Bigarren liburuaren bitartez heldu zan Gandiaga batez be publiko zabalarenganaino. Hedatze horretan laguntza handia izan zan 70eko hamarkadan euskal kantariek, euren kantuak moldatzean, erruz erabiltea liburuko poemak.

Geroago, Denbora galdu alde (1985) eta Gabon dut anuntzio (1986) opetsi eutsazan Gandiagak euskal irakurlegoari. Eta Ahotsik behartu gabe (1997) liburuagaz itxitzat laga eban Gandiagak, bizi zala, argitara emon eban liburu-sorta.

Zorionez, baina, liburu honeek euren segida izan dabe. Izan be, 2004. urtean Adio poemarioa emon eben argitara, eta urtebete geroago, 2005eko udagoienean, Elkar-Labayru-AEF argitaletxeek Mendatako idazlearen olerki argitarabakoak emon zituen argitara, lau liburu ederretan emon be: Biziminez, Euskalminez, Izadiminez eta Jainkominez. Hamaika poema-liburu doguz, beraz, B. Gandiagaren obra poetiko mardula osatzen dabenak.

Ha ta guzti be, prosaz be hainbat idatzi eban, eta hori batu eban Iñaki Sarriugartek Hitz lauz idazten izenburupean (Labayru Ikastegia, 2006).

 

ESPERANTZARI leiho bat

Zabaldu omen diote

Bizi ahal ote den

Ikusteko ere.

Baina apenas

Ikusi duten

Esperantzarik.

Desilusio usai bat

Erten omen da leihotik.

Esatekoak 0
Ikusita: 2091
2011.10.03

San Migel

San Migel iraileko jairik handienetakoa dogu. Irailaren 29an ospatzen da, hego-haize sasoian, halakoai sanmigel haizeak be esaten jake eta.

San Migel gurtzen daben ermitak harri edo meteorito antzekoen esaundakaz lotuta dagoz kasu askotan. Euskal Herrian ospetsuena Aralarkoa da.

Bizkaira etorrita, ostera, Ereñosarrekoa eta Arretxinagakoa ditugu ezagunenak. Lehenengoan harrizko sarkofago bat dago, alderdi baten ganean hiru harri dituena. Arretxinagakoan hiru harri dagoz, bitarte bat itxiten dabenak. Handik igaroten dira neska edo mutil-lagun bila dabilzanak.

Folkloreagaz lotuta, Arretxinagakoan, hau da, Xemeinen, San Migel gauez dantza berezi bat egiten da, mahaiganekoa esaten deutsiena. Mahaiaren ganean egiten da, hatan be. Mahaia Xemeingo udaletxekoa da, erakundeetako lehenagoko mahai luze horreetariko bat, alkatea mahaiburu dagoala. Txandan-txandan dantzariak mahai ganera igon eta dantzan egiten dabe, kantu honegaz lagunduta:

Horra hor goiko harestitxu baten

Kukuak umeak egin ditu aurten

Kukuak egin amilotxak jan

Haxe bere kukuaren zoritxarra zan.

Dantza amaitutakoan, alkate dagoanak dantzariari basobete ardau emon eta hurrengoak igoten dau mahai ganera.

Folkloreagaz zerikusia dauka Iurretako dantzarien jardunak be. Iurretako dantzariak entzute handia dauke antzina-antzinatik. Herriko zaindaria San Migel da Iurretan, eta orduko jaietan Bizkaiko dantzak eta erregelak egiten ditue. Fama hori Durangaldeko beste leku batzuetan be badauke, Garai eta Berrizen kasurako. Baina hainbestekoa da Iurretakoen entzutea dantza-kopletan be aitatzen da. Hona errepertorioko batzuk, Azkuek Euskalerriaren Yakintza lanean batutakoak (IV alea, 50. or.):

Aita San Migel Iurretako

Zeru altuko lorea

Agura zaharrak dantzan ikusi

Ta hak egiten jok barrea.

Garaiko plazan otea lore

Ermuan asentzioa

Dantzan ikasi gura dabena

Barruetara beihoa.

Aita Juaniko, seme Periko

Zer dogu aparitako?

Orio-aza gozo-gozoa

Arto beroaz jateko.

Kazuelatxoan intxaur-saltsea

Txarra morkoan txunpletin

Eragin eta beti eragin

Atsoak bauke zer egin.

Argazkia: José Ignacio García Muñoz. Labayru Ikastegiko Argazki Artxiboa.

Esatekoak 0
Ikusita: 1906
2011.09.25

Jatorduak I Armozua

            Euskal Herriko jatorduak, leku gehienetan legetxe, eguneko ordu nagosiei lotuta egon dira aspaldirik. Halan, hiru izan dira jatordu garrantzitsuenak: goizekoa, eguerdi partekoa eta ilundekoa edo, beste berba batzuekaz esanda, gosari edo armozua, bazkaria eta afaria. Denporeagaz, baina, etxean etxeko ekonomiaren eta gordeta eukiten zanaren arabera, beste jatordu txikiago batzuk be gehitu dira, esaterako, hamarretako edo hamaiketakoa edo arrasti parteko meriendea. Jatorduak urte sasoiaren araberakoak izaten baziran be, normalean ondoko tarteetan izaten ziran, eta dira: armozetakoak goizeko seiretatik zortzi eta erdiak arte, bazkaria ordu batetarik ordu bi eta erdiak arte eta afaria zazpi eta erdietarik bederatzi eta erdietara. Gaiagaz lotuta, polita da Zornotzan kriada ebilen neskato bateri batu jakon esakunea: “Nahiz dala udea, nahiz dala negua, goxeko zortziretan armozu ordua.” Geuk bost jatordu bereiztu eta euren ganeko informazinoa batuko dogu hona.

                Goizean, berez, hiru jatordu egiten izan dira. Lehenengoa, goizetikoa, barausi edo barauskarria da, hau da, baraua apurtzeko egiten dana. Ez da armozuagaz nahastu behar, horren aurretik hartzen dalako. Normalean, ogi zati edo kuskur bat eta graduazino altuko likore bat hartzen ziran barausteko: lehenengo likorea edan eta ostean jaten zan ogi zatia leku gehienetan, baina Portugaleten, esaterako, nahastean jaten ebezan, ogia erdibitu eta hara botaten eben anis eta orujo kopatxu bat. Beste leku batzuetan, ogirik ez eukienean, galletak jaten ziran.

                Jagi eta segiduan hartzen zan barauskarria, baina etxeko guztiek barik, beharrean joan behar ebenek hartzen eben. Bermeon, esaterako, marinelek goizaldean portuko beharretara joan aurretik egiten eben, fotá izeneko ogi zatia eta koñak, orujo edo anis kopea hartuta.

                Ondino be halango barauskarriak egiten dabez batzuek, esaterako, neguan kaleko obretan ibilten diran beharginek; dana dala halango beharginen ohiturea barauskarria tabernan hartzea bihurtu da. Etxean be, apurka-apurka kafeak ordezkatu ebazan likore gogorrak.

                Armozua da goizeko jatordu nagosia eta bere ardatza esnea izan da eta ondino be bada. Esnea, baina ez zan hutsean hartzen, ezpada zopakaz edo morokilagaz. Zopa klase bi egiten ziran esneagaz: talo-zopak eta ogi-zopak. Lehenengoak jateko, arturunagaz eginiko taloa esne beroa daukan lapikoaren ganean itxi eta zatitu egiten zan. Ogi-zopak, barriz, gari urunagaz eginiko eta aurreko egunetan gordetako ogi zatiakaz egiten dira ondino be. Ogia zabaltzeagaz batera, taloa bera desagertzen hasi zan eta, beragaz, talo-zopak.

                Belaunaldi barriagoek ekarri dabe, bestalde, armozuan tostadak edo mantekilleagaz edo mermeladeagaz bustitako ogia jateko kontua eta barriagoak dira, ondino, ingelesen ohiturak imitetan oin nongura hartzen diran laranja-ura edo gariagaz egin eta esneagaz batera jaten diran zerealak. Barauskarriagaz pasau zan moduan, ganera, gero eta gehiago zabaltzen dabil etxean barik tabernan armozatea, tartean kafesnea, kruasanak edo antzeko opilak.

                Zopez aparte, morokil edo arto-zukua be hartzen zan. Arturunagaz eginiko amasea da morokila: irakiten dagoan uretan gatz apur bategaz bota eta egurrezko goilareagaz eragin eta eragin egin behar jako harik eta amasa lodi batek urten arte. Morokila hotzituten itxi eta esne bero-beroa botaten jakon ganean jan aurretik. Leku batzuetan, ganera, azukrea be botaten izan deutsie. Estomagurako jateko on eta betegarria izan bada be, jende askok taloa gurago izan dau askotan.

                Armozuan bestelako gauzak hartzea, etxeko egoerearen araberakoa izaten zan. Halan, kafea erosteko beste ditu egon ezkero, erosi eta kafesnea hartzen zan. Txarria hil ostean be, txarriki nahikoa euki ezkero be, ohikoa zan armozuan sarteneko edo txarriki frijidua jatea.

                Hain zuzen be, txarrikiakaz, arrautzakaz edo sardinazaharren bategaz egiten ziran hamarretakoa eta hamaiketakoa. Jatordu barriagoak badira be, sano zabaldu dira azken hamarkadetan. Izenek eurek esaten daben moduan, goizeko hamarrak eta hamaikak bueltan hartzen ziran etxean nahiz etxetik kanpo. Halan, solora beharrean joan behar ebenek goizetik eroaten eben hamarretako edo hamaiketakoa solora bertara, jatordua helduta han bertan jan ahal izateko, etxera bueltau barik.

Esatekoak 0
Ikusita: 3383
2011.09.19

Don Domingo Zuluaga Ibarrangeluko euskaltzalea

Ibarrangelun, jaiotetxean bertan, hil da Don Domingo Zuluaga. 96 urte egin barri, esan daiteke azkenera arte ondo egon dala, beharren ekin eta ekin behinik behin.

Biografia

Don Domingo Ibarrangelun jaio zan 1914ko irailaren 18an, eta han hil zan 2010EKO irailaren 22an. Umetan arreba zaharragaz bizi izan zan urte batzutan, gurasoak Ameriketara joan ziran eta. Hamabi urtegaz Seminariora joan zan, Castillo-Elexabeitira lehenengo, lau urte, eta Gasteizko Seminario Nagusira gero, beste bost urte. Seminarioko aldian igaro eban gerra, Eusko Gudarostean komunikazino arloan. Gernikako bonbaketa izan zanean be, handik pasau zan herrirako bidean, itzelezko triskantzea zala bertan.

26 urte zituala, 1940an, egin zan abade. Ibarrangelun meza barria emon eta Iurretara bialdu eben lehenengo. Han hiru urte eginda, Durangora, Santa Anara joan zan. Durangon beste sei bat urte egin ebazanean Ibarrangeluko parrokoak deitu eta herrira bueltau zan 1949an, lehenengo parrokoaren laguntzaile, eta 1970etik aurrera parroko. Ibarrangelun jubilau zan 1989an, berrogei urte herrian abade eginda. Bitarte horretan Akordako parrokiaren ardurea be euki eban 1986-87 bitartean. Omenaldi ederra egin eutsen herritarrek.

Euskaltzalea

Don Domingo Seminarioan ikasle zan denporan ez zan euskerarik ikasten, ezta euskeraz berba egin be. Baina Gasteizen irakasle ospetsuak euki ebazan, don Manuel Lekuona eta don Jose Migel Barandiaran, eta han zaletu zan euskereagaz eta euskal kultureagaz. Han irakurri ebazan lehenengo liburuak euskeraz, eta herri kulturaz Lekuonak irakatsitakoa sustartu egin jakon. Seminarista talde batek, Lekuona buru zala, “Kardaberaz taldea” sortu eben, euskeraren alde egiteko konpromiso moduan.

Iurretan egin zituan hiru urteetan euskal kulturaren adierazpen batzuk lehenengoz ezagutu zituan don Domingok, dantzariak batetik eta bertsolariak bestetik. Hainbeste zaletu zan, bera izan zan aurrerantzean eragile. Durangon dantzari talde ederra osotu eban; Ibarrangelura joan zanean be, dotrina eta musika-eskolaren atxakian, dantzan, txistua joten eta euskera irakatsi eutsen herriko umeei; eta Akordan beste horrenbeste. Berak ikasi behar izan eban horretarako lehenengo, bai dantzan bai txistua joten. Euskereari eta euskal kantu, dantza eta, orokorrean, kultureari duintasuna emotea zan bere ardurea.

Ibarrangelu kantu eta kontu

Don Manuel Lekuonaren esana betez, don Domingo Ibarrangeluko berbetea batzen hasi zan Seminarioko ikasle zala, eta horretan jardun eban hil arteko denporan guztian. Metodologia apartekorik erabili ez arren, intuizino onagaz jokatu eban eta horren emaitza dira Ibarrangelu kantu eta kontu izeneko liburuan batu eta argitaratutako ondarea (Ibarrangeluko Udala-Labayru Ikastegia-BBK Fundazioa, 2009).

Berba, esamodu, esaldi egin eta errefrau corpus zoragarria osotu eban. Eta horregaz batera, kantu, kontu, ipuin, historia, ohitura, pasadizo zoragarriak datoz liburuan, bizkor, zoli eta bizi kontauta. Estilo zuzena, erreza, berbaz esaten dan modura, ahozko tradizinotik harakoa darabil, berbaldun onaren tankeran.

Esatekoak 0
Ikusita: 1619